افغانستان،عید نوروز و ملا مامد جان

هنگام ماموریت در ازبکستان،در اوایل فروردین سال 1378 آقای محمد دلاور کاردار افغانستان برای عرض تبریک عید نوروز به سفارت آمد.وی که از محدود کردن سنت های نوروزی توسط دولت طالبان در افغانستان شاکی بود،با چهره ای درهم گفت دولت های ما در دوران های مختلف، به طور رسمی در برگزاری جشن نوروزشرکت می‌کردند، اما در سال های حاکمیت طالبان هر گونه مراسمی که با نوروز و رسوم باستانی آن پیوند داشت ممنوع و کفرآمیز خوانده شده و حتی طالبان تقویم هجری شمسی را که نخستین روز سال در آن نوروز است را باطل اعلام و سال قمری را جایگزین آن کرده است.

برای اینکه حال و هوای کاردار افغانستان را عوض کنم از وی در مورد چگونگی برگزاری عید نوروز در افغانستان پرسیدم.وی در پاسخ گفت نوروز افغانستان از جهاتی با ایران متفاوت است.برای مثال افغانی‌ها برخلاف ایرانی‌ها لحظه تحویل سال را بیرون از خانه می‌گذرانند، آنها مانند ایرانی‌ها سفره هفت سین نمی‌چینند اما سینی هفت میوه را در معابر و محل تجمع مردم می‌گردانند.

وی گفت اهالی مزار شریف اعتقاد دارند که برپایی جشن باستانى گل­سرخ به درازای تاریخ بلخ باستان قدمت دارد و این جشن را"میله گل­سرخ" نیز می‌نامند ،چراکه در نوروز دشت­های بلخ و حتی روی دیوار و بام‌های خانه‌های مزار شریف غرق گل­سرخ و شقایق مى‌شوند.

آقای کاردار گفت پختن سمنو درشب اول نوروز ،همراه با سرور و شادمانی یکی از سنت های نوروزی است. تهیه و توزیع آب هفت میوه، هفت نوع آجیل که در افغانستان به نام میوه خشک معروف است وچیدن سفره هفت سین هم در برخی نقاط افغانستان متداول است. وی گفت خواندن ترانه معروف " بیا که بریم به مزار ملا مامد جان، سیر گل لاله زار واوا دلبر جان" از جمله ترانه‌های فولکلوری نوروزی است.

وی با اشاره به اینکه یکی از دیگر آیین‌ها و رسوم نوروزى در افغانستان، چیزی شبیه "خانه‌تکانی"ایرانی است گفت این عمل شامل شستشوى فرش‌هاى خانه و زدودن گرد و غبار از خانه می‌شود. مسابقات بزکشی، برگزاری رقابت‌های مختلف ورزشی نظیر شتر جنگى، شتر سوارى، قوچ جنگى و کشتى خاص این منطقه هم از سرگرمی های مردم در ایام شاد نوروز است.

جشن گل سرخ هم یک جشن خاص است که در مزار شریف در ۴۰ روز اول سال و به مناسبت روییدن گل‌های سرخ اجرا می‌شود و در طول این ۴۰ روز مردم از همه جا برای حضور در این جشن به مزار شریف می‌آیند. این مراسم به طور همزمان با مراسم جهنده علی (یا ژنده علی) انجام می‌شود. مراسم جهنده علی، مراسمی خاص دینی است که به مناسبت خلافت علی ابن ابی طالب در مسجد مقدس این شهر که منسوب به این امام است اجرا می‌شود.

این مراسم با برافراشتن یک علم (که ترکیب رنگ آن به درفش کاویانی شباهت دارد و به آن ژنده سخی می‌گویند) در حرم منسوب به امام علی و در اولین روز سال اجرا می‌شود. جشن گل سرخ برای چهل روز در دشت‌های لاله و حرم ادامه می‌یابد.

در مراسم جشن دهقان که در روز اول سال اجرا می‌شود کشاورزان به شهرها می‌آیند و تولیدات خود را به نمایش می‌گذارند. در سال‌های اخیر این مراسم تنها در کابل و برخی شهرهای بزرگ اجرا می‌شود و حتی شخصیت‌های بلند پایه حکومتی نیز در تماشای آن شرکت دارند. مردم برای روزهای نوروز به ویژه شب سال نو اقدام به پخت غذاهای خاصی می‌کنند. معمولاً غذای سبزی چلو در این شب پخته می‌شود. نانوایی‌ها نیز در این روزها نوعی کلوچه می‌پزند که به آن کلوچه نوروزی می‌گویند و فقط در نوروز پخته می‌شود.

کاردار گفت در افغانستان به جای هفت سین مردم به آماده کردن هفت میوه می‌پردازند. هفت میوه چیزی شبیه به سالاد میوه است که از هفت نوع میوه خشک مختلف تشکیل شده. این هفت میوه عبارتند از: کشمش, سنجد, پسته, فندق, قیسی(زردآلوی خشک) و گردو یا آلو.زنها نیز زن‌ها در طول شب یک مراسم خاص برای سمنو می‌گیرند و از اواخر عصر تا صبح روز بعد مشغول پختن آن هستند و شعری به این مضمون را تکرار می‌کنند:«سمنک در جوش، ما کفچه زنیم، دیگران در خواب، ما دفچه زنیم!»

(منبع:چهار سال در سرزمین تیمور،خاطرات سفیر ایران در ازبکستان،محسن پاک آیین،انتشارات فرهنگ سبز،تهران،1389 )