کالبد شکافی موسیقی سریال «سلطان و شبان»

 این مجموعه نوشته مشترک داریوش فرهنگ و مهدی هاشمی بود که داریوش فرهنگ کارگردانی آن را به عهده داشت و مهدی هاشمی همراه گلاب آدینه، محمد مطیع، احمد آقالو و... ایفای نقش کرده‌اند. داستان این سریال با بن‌مایه طنز حکایت سلطانی بی‌تدبیر و بی‌کفایت است که عیاشی و کوته‌فکری از جمله بارزترین ویژگی‌های اوست.

یکی از مشخصات مهم این سریال، موسیقی آن بود که توسط مرحوم بابک بیات ساخته شد. موسیقی تیتراژ سریال فضایی محزون و تیره دارد که درونمایه آن مانند اغلب کارهای بیات بازگوکننده نوعی غم نوستالژیک همراه با حسرت است.

این‌که موسیقی تیتراژ سریالی در ژانر کمدی چنین محزون باشد، تضادی است که اگر آهنگساز میان ما بود، می‌توانست درباره برداشت ذهنی‌اش سخن بگوید، اما ما اکنون به عنوان مخاطب شاید بتوانیم این تضاد را از درون قصه و پیام اصلی داستان جستجو کنیم و چه‌بسا همین پارادوکس بیان اندوه نهفته در موسیقی و درونمایه طنز سریال ما را به این سو رهنمون سازد که وظیفه بیان تلخی این طنز را موسیقی بابک بیات به عهده گرفته است.

موسیقی در مجموع از 3 جمله مشخص تشکیل شده است:

جمله اول، هشت میزانی است متشکل از یک موتیف چهار نتی ساده که در پایان نیم‌جمله اول تکرار شده و در میزان هفتم روی نت ایست مقام بیات اصفهان فرود می‌آید و دوباره در کل جمله تکرار می‌شود. این موتیف از درجه سوم شروع شده و با حرکتی پایین رونده به سوی نت ایست می‌آید و دوباره همان حرکت تکرار می‌شود.

جمله دوم تغییری مختصر در موتیف ایجاد می‌شود با این تفاوت که پایان نیم‌جمله نت کشیده‌ای که حرکت سایر بخش‌ها (به صورت حرکت وارونه نسبت به حرکت موتیف) بافت قطعه را کمی پرحجم‌تر و پیچیده‌تر می‌نماید.

در جمله سوم موتیف با تغییراتی در کشش نت‌ها (به صورت صداهای کشیده) جلوه‌ای تازه می‌یابد و باعث ایجاد تنوعی در روند ملودیک موسیقی می‌شود.

در ارکستراسیون موسیقی نقش عمده و اصلی با بخش سازهای زهی است که همراه آنها ساز مضرابی تار، در جمله اول به صورت اونیسون (همصدا) ملودی اصلی را با سازهای زهی اجرا می‌کند و در جمله دوم نقشی مضاعف دارد. یعنی علاوه بر ملودی اصلی، موسیقی‌های رابط را نیز می‌‌نوازد. صدای آوای انسانی به صورت هوم که توسط گروه کر با حجم صدایی کم و با دهان بسته در ژریستر پایین اجرا می‌شود نیز همراهی‌کننده ارکستر است.

ارکستراسیون دیگری ازهمین تم وجود دارد که در تیتراژ نخست از آن استفاده شده و در آن، رنگ‌آمیزی بیشتری به وسیله سازهای پیانو، ابوا و کلارینت به گوش می‌رسد.

موسیقی تیتراژ سریال سلطان و شبان نیز مانند موسیقی تیتراژ هزاردستان ـ‌که در شماره قبلی مورد آن صحبت کردیم ـ توانست بدون بهره‌گیری از شعر و خواننده و تنها با تکیه بر ذوق و دانش آهنگساز بخوبی در خاطر مخاطبان ثبت و ماندگار شود. عامل جذابیت ملودیک و هنرمندی آهنگساز در تنظیم و ارکستراسیون قطعه و شناخت عمیق او از ذوق مخاطب ایرانی، برگ برنده آهنگسازان سریال‌ها و فیلم‌های این دوره بوده که در بابک بیات نیز به طور قطع به وفور وجود داشته است.