حاکمیت عربی جزایر سه‌گانه‌ وجود خارجی ندارد

اسحاق صلاحی، حبیب‌الله ملکوتی‌فر، داوود هرمیداس‌باوند، محمدعلی بهمنی‌قاجار، مجید تفرشی، ابراهیم تیموری، محمد عباسپور، رضا شیرزادی، نقی طبرسا و رضا نظرآهاری از سخنرانان این همایش بودند.

سخنرانی‌های ارائه شده در این همایش در 2 بخش عمومی خلیج فارس و اختصاصی جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک بود.

اسحاق صلاحی رئیس کتابخانه ملی در سخنرانی افتتاحیه این همایش با اشاره به نقش جغرافیا و تاریخ در مباحث هویتی یک ملت گفت: اجزای هویتی و تمدنی هر ملتی، میراث باارزش و تعیین‌کننده حال و آینده ملت‌هاست و بخشی از این میراث، جغرافیای آن سرزمین است.وی ضمن اشاره به گذشته تمدنی ایران خاطرنشان کرد: میراث گذشته یک ملت، تکیه‌گاه مهمی برای ساخت تمدن آینده است.

رئیس کتابخانه ملی با بیان این که تاریخ خلیج فارس قدیمی‌تر از تاریخ مکتوب خلیج فارس است، عنوان کرد: قدمت تاریخی واژه خلیج فارس با حرکت‌های سخیف و ضعیف هیچ گاه از ذهن‌ها محو نخواهد شد، اما در عین حال نباید از دسیسه‌ها غافل بود و غفلت از هر موضوع تمدنی می‌تواند برای دیگران مصادره به مطلوب شود.

صلاحی با اشاره به 3 نظریه ژئوپلتیکی هارتلند مکیندر، ریملند نیکلاس اسپایکمن و قدرت دریایی آلفرد تایر ماهان ابراز کرد: با توجه به نظرات موجود که یکی بر جنبه‌های سرزمینی و 2 نظریه دیگر بر دسترسی کشورها به دریا تاکید دارند می‌توان نقش و اهمیت ایران و همین طور منطقه خلیج فارس را به عنوان قلب خاورمیانه مورد توجه قرار داد و این تاثیرگذاری و نقش‌آفرینی تا قرن‌ها نیز ادامه پیدا خواهد کرد.

رئیس کتابخانه ملی با اشاره به میراث اسلام در منطقه، آن را سبب‌ساز معرفی خلیج فارس به عنوان یک منطقه ژئواستراتژیک دانست و گفت: خلیج فارس بین ایران به عنوان یک کشور شیعی و شبه‌جزیره عربستان با عنوان کشوری با ادعای محوریت اهل سنت قرار دارد و خیزش‌هایی که در منطقه هم‌اکنون در حال شکل‌گیری و جریان است بر حساسیت این نقطه جغرافیایی افزوده است.

صلاحی با بیان این که ایران از حقوق خود در مورد جزایر سه‌گانه دست برنخواهد داشت خاطرنشان ساخت: چشمپوشی از این حق حاکمیت باعث خواهد شد که ما تا جزیره قشم تداخل مرزی پیدا کنیم.

وی با اشاره به این‌که شاخص‌های ماندگاری خلیج فارس صرفا سیاسی، اقتصادی و تاریخی نیست تاکید کرد: در مورد اصرار ایران بر استفاده از نام خلیج فارس‌ بر این ‌بخش از جغرافیای منطقه می‌توان به استدلال ساده و منطقی دکتر پیروز مجتهدزاده استناد کرد مبنی بر این​که ما هیچ گاه در پی تغییر نام خلیج عمان نبودیم و به همین دلیل هم نمی‌خواهیم نام خلیج فارس عوض شود و نامگذاری دلیل بر حاکمیت نیست گرچه ایران در این منطقه از حقوق معمول خود در دریا برخوردار است.

رئیس کتابخانه ملی یادآور شد که تجربه 8 سال دفاع مقدس نشان داد که ملت ایران به هیچ عنوان از یک وجب خاک سرزمین‌اش چشمپوشی نخواهد کرد.

سخنران بعدی همایش حبیب‌الله ملکوتی‌فر، معاون پیشین سفارت ایران در بحرین بود که به ارائه سخنرانی خود تحت عنوان بازیگران سیاست معاصر بحرین پرداخت.

وی با طرح این سوال که آیا مسائلی که الان در بحرین در حال وقوع است ریشه داخلی دارد یا خارجی، گفت: با اندک نگاهی به عمده‌ترین مسائلی که معارضان دولت بحرین مطرح می‌کنند می‌توان دریافت که ریشه این مشکلات به قبل از 1920 میلادی بازمی‌گردد.

این کارشناس مسائل خلیج فارس افزود: اختلافات سیاسی موجود در بحرین قبل از انقلاب اسلامی نیز وجود داشته و حتی برخی از معارضان، مارکسیست بودند، اما بعد از وقوع انقلاب در ایران، جریان مذهبی به عنوان شاخص‌ترین گروه مبارز شناخته شد.

ملکوتی‌فر با بیان این ‌که اختلافات سیاسی در بحرین بیش از آن ‌که به مخالفت اقلیت حاکم سنی بر اکثریت شیعه محدود شود به اختلاف یک خانواده با یک ملت مربوط است، تاکید کرد: خانواده هیات حاکمه که اقلیتی را در جامعه بحرین تشکیل می‌دهند به خاطر این ‌که با اکثریت شیعه درگیر هستند مجبور به امتیاز دادن به سنی‌ها هستند.

این دیپلمات سابق با اشاره به همجواری برخی قبایل ازجمله خانواده الدواسر یا الدوسری در نزدیکی بحرین و نقش‌آفرینی آنان در تحولات سیاسی این کشور خاطرنشان کرد: در برخی از رخدادهای سیاسی مثل رای‌گیری، این قبیله به داخل مرزهای بحرین می‌آیند و تابعیت بحرینی می‌گیرند و در رای‌گیری شرکت می‌کنند.

وی با تاکید بر روابط عربستان و بحرین و فاصله اندک میان این دو کشور ابراز کرد: بین 2 تا 4 میلیون عربستانی از بحرین دیدار می‌کنند و به خاطر وجود شیعیان فراموش شده در عربستان و شهرهایی مثل الدمام، الخبر و الظهران که در همسایگی بحرین هستند، عربستان با حساسیت، مسائل بحرین را دنبال می‌کند.

ملکوتی با اشاره به هراس عربستان از تغییر موازنه استراتژیکی منطقه به نفع ایران گفت: عربستان تاکنون در چند مورد در حوزه برخورد با ایران دچار شکست شد که اولین آن روی کار آمدن دولت شیعی و متمایل به ایران در عراق بود و این در حالی صورت گرفت که به رغم تهدیدهای امنیتی صدام در منطقه، نظام سیاسی قبلی در عراق می‌توانست به عنوان یک سپر دفاعی در مقابل ایران عمل کند.

این کارشناس مسائل خلیج فارس با بیان این‌که حوزه نفوذی عربستان در جنگ 33 روزه و نبرد غزه به هم ریخت، تاکید کرد: زمامداران عربستان در این رخدادهای سیاسی سعی کردند که در مقابل جبهه مقاومت قرار گیرند با این استدلال که سدی در مقابل نفوذ ایران ایجاد شود.

وی با اشاره به حضور درصد بالایی از شیعیان در منطقه خلیج فارس عنوان کرد: هر تغییر سیاسی در منطقه از نظر عربستان به عنوان حاکمیت محور شیعه و نفوذ بیشتر ایران تلقی می‌شود.

ملکوتی‌فر با اشاره به نقش آمریکا به عنوان بازیگر مهم سیاسی در بحرین‌ابرازکرد: آمریکا خواهان تغییرات سیاسی در منطقه بود، اما از مدت‌ها قبل عربستان و تونس هشدار دادند که هر گونه اصلاحات سیاسی در این منطقه به افزایش قدرت و روی کار آمدن اسلامگرایان و گسترش نفوذ ایران منجر خواهد شد.

وی با تاکید بر روابط تاریخی ایران با مردم بحرین خاطرنشان کرد: رقابت دیرینه با عربستان، حضور 30 درصد بحرینی ایرانی‌تبار و گسترش نفوذ تشیع، افزایش نقش‌آفرینی ایران در منطقه را در پی دارد.

سخنران بعدی این همایش داوود هرمیداس باوند، تحلیلگر و کارشناس مسائل بین‌المللی بود. وی با بیان این که سیاست عبارت است از هنر تشخیص امکانات و بهره‌برداری از آن در جهت منافع ملی، گفت: همواره باید بین ایدئولوژی و منافع ملی موازنه‌ای برقرار باشد و اگر ایدئولوژی فراتر از مصالح ملی قرار بگیرد جامعه را با نارسایی روبه‌رو می‌کند و در چارچوب رعایت این موازنه است که ما باید مسائل مربوط به کشورمان و ازجمله موضوعات مرتبط با جزایر سه‌گانه و خلیج فارس را مورد توجه قرار دهیم.

باوند با تاکید بر این نکته که دو پایه برابری حاکمیت کشورها و ژئوپلتیک سلسله‌مراتب قدرت‌ها، اساس نظام بین‌المللی است ابراز‌کرد: نظم و نسق جهانی عمدتا براساس نگرش‌ها و منافع قدرت‌های برتر شکل می‌گیرد و مولفه‌های مناسبات بین‌المللی بعد از جنگ جهانی دوم، جنگ سرد و نظم نوین جهانی براساس نظر قدرت‌های برتر تعریف شد. تغییر ساختار نظام اقتصادی بین‌المللی، تقویت سازمان ملل، مبارزه با تروریزم بین‌المللی و جلوگیری از گسترش سلاح‌های کشتار جمعی به عنوان مولفه‌های نظام نوین مورد اعتراض کسی هم قرار نگرفت.

این استاد دانشگاه با بیان این که بعد از رویداد 11 سپتامبر بازتعریفی از نظام نوین جهانی صورت گرفت، خاطرنشان کرد: اگر قرار باشد که در چارچوب‌‌های بین‌المللی مسائل خودمان را حل کنیم باید با کسانی به توافق برسیم که در منطقه حضور موثر دارند و صحیح یا غلط ذی‌نفع یا ذی‌مدخل هستند، چون صلاحیت تصمیم‌گیری بیشتر و اثرگذارتری دارند.

وی ادامه داد: ممکن است در این مسیر با کسانی وارد گفت‌وگو شویم که نه‌تنها تصمیم‌گیر نهایی نیستند بلکه ایادی کسانی هستند که در منطقه حضور موثر و چشمگیر دارند. باوند با بیان این‌که کسانی مدعی حاکمیت بر جزایر سه‌گانه هستند که حضورشان در تاریخ به قرن 18 به بعد می‌رسد، گفت: طبعا با چنین گذشته‌ای، حاکمیت تاریخی به آن مفهوم برای هیچ کدام از مدعیان عرب جزایر سه‌گانه وجود نداشته است، بنابراین هیچ کدام معترض بحث تاریخی حاکمیت بر این مناطق نخواهند شد.

این تحلیلگر سیاسی افزود: تمام اسناد و مدارک موجود از قرن 19 نشان می‌دهد که جزایر سه‌گانه خلیج فارس تحت حاکمیت منطقه فارس قرار داشته و نقشه‌های رسمی، نیمه‌رسمی و حتی غیررسمی مثل نقشه 1988 وزارت جنگ انگلیس که لرد سالیسبوی تقدیم ناصرالدین‌شاه کرد و نقشه لرد کروزن مبین حاکمیت ایران بر جزایر است.

وی با اشاره به سفر خود در 1967 به انگلستان برای مطالعه اسناد ابراز کرد: در ملاقاتی که با آقای آرام سفیرکبیر داشتم، به من گفت که هیچ نیازی نیست که در مورد مجمع‌الجرایر بحرین مطالعات و تحقیقاتی داشته باشی، چون در مورد بحرین قبلا تصمیم‌گیری شده است.

باوند با بیان این‌که شاه طی مصاحبه‌ای در دهلی، توجه به خواسته مردم بحرین و پرهیز از اقدام نظامی را مورد تاکید قرار داد، گفت: در 1970 درست یک سال بعد از حل مساله جزایر، موضوع بحرین از طریق توزیع پرسشنامه‌هایی بین نهادهای حکومتی بحرین و اعلام این‌که مردم این منطقه خواهان استقلال و پیوستن به اتحادیه عرب هستند، حل و فصل شد.

وی با اشاره به این‌که عنوان ژاندارم منطقه بودن چیزی نبود که به ایران تفویض شود، تاکید کرد: هر ترتیباتی که در منطقه صورت می‌گیرد، حضور و نقش ایران در این تغییر و تحولات گریزناپذیر است و در مقام مقایسه با سایر کشورها، این منطقه جایگاه طبیعی، تاریخی و اقتصادی نفوذ ایران است.

این استاد دانشگاه با طرح این موضوع که در مورد جزایر سه‌گانه اتفاق نظری در میان شورای همکاری خلیج فارس و اتحادیه عرب وجود دارد، بیان کرد: حتی در مورد مسائل مربوط به فلسطین و اسرائیل نیز تا این اندازه اتفاق‌نظر میان اعراب وجود ندارد و حتی عراق نیز به‌رغم برخورداری از حمایت ایران در مورد جزایر سه‌گانه با سایر کشورهای عرب همراه است.

وی با تاکید بر این که حتی این اتفاق نظر در مورد کشورها و جنبش‌هایی که به لحاظ ارزشی مورد حمایت ما قرار گرفته‌اند، وجود دارد، گفت: ما در حمایت از این دسته جنبش‌ها حتی متحمل هزینه‌های سنگینی‌ شده‌ایم و البته معتقدم که باید در مجامع و محافل بین‌المللی از حقوق حقه این مردم که پایمال شده است، حمایت کنیم.

این تحلیلگر مسائل سیاسی با تاکید بر این نکته که هرگاه به لحاظ بین‌المللی، روابط ایران با قدرت‌های برتر و موثر دچار مشکل می‌شود، جسارت اعراب برای طرح دعاوی سرزمینی بیشتر خواهد شد، گفت: اگرچه انقلاب ما، اثرات گریزناپذیر خود را بر جهان اسلام گذاشته است، در عین حال باید بدانیم حل اساسی مشکلات ما در پی مذاکره با راس‌الخیمه حاصل نخواهد شد.

مجید تفرشی نیز که مسوول برگزاری همایش «ایران و تاریخ تحولات معاصر خلیج فارس؛ نگاهی ویژه به حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی» است و سال‌هاست در آرشیو ملی بریتانیا درباره اسناد مربوط به مالکیت ایران بر جزایر سه‌گانه تحقیق می‌کند، گفت: «سال ۲۰۰۷ با اجرای قانون دسترسی آزادانه به اسناد در بریتانیا پیگیر اسناد مربوط به جزایر خلیج فارس شدم و شکایتی اداری تنظیم کردم که طبق آن، حدود 4000 برگ از 6000 برگ سند موجود درباره جزایر آزاد شد و ۴۰ روز دیگر قرار است تعداد دیگری از اسناد آزاد شوند.

تفرشی اسناد موجود درباره جزایر سه‌گانه خلیج فارس در آرشیو ملی بریتانیا را مربوط به مذاکرات ایران با انگلیس پس از تصمیم قوای بریتانیایی برای خروج از منطقه ذکر کرد که با بررسی آن مشخص می‌شود پیش شرط ایران برای تاسیس دولت امارات، به رسمیت شناختن حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه بود که توافق و تحقق آن، موفقیتی بزرگ برای ایران به شمار می‌رفت.

وی از عبدالحسین تیمورتاش و اردشیر زاهدی به عنوان 2 نفر از رجال سیاسی ایران نام برد که در مساله خلیج فارس، سماجت بیشتری از خود نشان داده‌اند.

تفرشی با مرور اسناد موجود و نیز سیر مذاکرات انجام شده، تاکید کرد: اسناد تاریخی نشان می‌دهد جزایر سه‌گانه خلیج فارس یا در تملک ایران بودند یا تحت اشغال بریتانیا یا به طور موقت تحت اشغال دزدان دریایی. چیزی به نام حاکمیت عربی بر جزایر سه‌گانه وجود نداشته است.

در این همایش همچنین دکتر محمدعلی بهمنی قاجار، پژوهشگر حوزه مطالعات خلیج فارس نیز به تشریح سیاست ایران در خلیج فارس از دوره ناصرالدین شاه تا پایان دوره رضاشاه پرداخت.

عباسپور، فرماندار ابوموسی در سال‌های 1385 تا 86 نیز در سخنان کوتاهی از وجود اسناد جدید در تاکید مجدد حاکمیت تاریخی ایران بر جزایر سه‌گانه خبر داد و گفت: اسناد جدید به دست آمده به نحوی است که در مجامع حقوقی بین‌الملل نیز حقانیت جمهوری اسلامی ایران بر این جزایر را به طور مضاعف اثبات خواهد شد.

وی همچنین به دلیل اشتباه بزرگ در به کار بردن نام خلیج عربی به جای «خلیج فارس» از سوی اعراب اشاره کرد و گفت: براساس اسناد به دست آمده از مستندات منتشر شده در کشورهای عربی منطقه خلیج فارس، نام دریای سرخ به 4 نام دیگر از جمله خلیج عربی نیز مشهور بوده است که اکنون به اشتباه این نام به خلیج فارس مرتبط شده؛ در حالی که در اسناد و نقشه‌های منتشر شده از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس، هم نام خلیج فارس و هم نام خلیج عربی (در منطقه دریای سرخ) منتشر شده است.

فرماندار سابق جزیره ابوموسی همچنین به سند و مدرک‌سازی از سوی دولت امارات برای برخی ساکنان جزیره ابوموسی اشاره کرد و گفت: اسناد دیگر حاکی است برخی ساکنانی که از سوی دولت امارات برای آنها مدارک شناسایی صادرشده، از ایرانیانی هستند که اسناد آنها (شناسنامه ایرانی) هنوز موجود است.

عباسپور با تاکید بر این‌که نام اصلی جزیره ابوموسی، بو موسی است، افزود: این جزیره در ابتدا با نام بوم سُز (سرزمین سبز) معروف بوده که به مرور زمان تلفظ و نگارش انگلیسی آن در زمان اشغال، سبب شده تا با نام بوموسی خوانده شود.

وی در عین حال به این مساله اشاره کرد که کلمه تنب کلمه‌ای فارسی به معنی تپه است، همچنان که در 9 شهرستان از 11 شهرستان استان هرمزگان نیز به تپه تنب گفته می‌شود.

کیانوش کیانی، پژوهشگر و سرپرست دانشنامه خلیج فارس در دومین روز از همایش ایران و تاریخ تحولات معاصر خلیج فارس با تاکید بر لزوم تدوین این دانشنامه گفت: علوم به آرامی در حال رشد و پیشرفت بوده و برای ثبت و ضبط آن نیاز به تدوین دانشنامه است.

این پژوهشگر با اشاره به این‌که ایرانیان در زمینه دانشنامه‌نویسی تجربیات خوبی دارند؛ گفت: هیچ روزی نیست که ما نام خلیج فارس را بکرات نشنویم و با توجه به این تجربه برآن شدیم که دانشنامه خلیج فارس را تدوین کنیم.

وی افزود:‌ برای تدوین این دانشنامه از استادان داخلی و خارجی بسیاری دعوت شده است،‌ این دانشنامه در 8 جلد تدوین خواهد شد که 4 جلد آن مربوط به کلیات خواهد بود.

کیانی با یادآوری این‌که عده‌ای در دنیا به دنبال این هستند که نام خلیج فارس را حذف کنند، اظهار کرد: تلاش‌های ایرانیان ازجمله تلاش علمی که در این زمینه انجام شده (‌تدوین دانشنامه خلیج فارس) مانع از به ثمر رسیدن کارهای آنان خواهد شد.

کیانی با تاکید بر این‌که در این دانشنامه از با سابقه ترین افراد در زمینه تدوین دانشنامه‌ها استفاده شده، گفت: در تدوین این دانشنامه، از آخرین فرآیندهای علمی و آماری نیز استفاده کرده‌ایم و یک شورای علمی برای تدوین آن در نظر گرفته شده است.

وی با اشاره به این که جلد اول این دانشنامه اردیبهشت سال آینده رونمایی می‌شود، اظهار کرد: مدخل‌هایی از جلد‌های بعدی این دانشنامه بین نویسندگان توزیع شده و بزودی نیز مورد داوری قرار می‌گیرد.

در ادامه تقی طبرسا، پژوهشگر و استاد دانشگاه با اشاره به این‌که امروز چهلمین سالروز اعاده حاکمیت ملی ایران بر جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی است، گفت: امروز سالروز پایان 67 سال اشغالگری انگلیس‌ها بر این جزایر است.

وی با تاکید بر این که انگلیسی‌ها ژوئن 2009 جلسه‌ای را در خصوص حاکمیت امارات بر این جزایر برگزار کردند، گفت: در این جلسه، انگلیسی‌ها از ادعای اماراتی‌ها درخصوص مالکیت بر این جزایر حمایت کردند.

وی ادعاهای انگلیس درخصوص جزایر سه‌گانه را سست دانست و گفت: انگلیس در این خصوص در رفتار و گفتارش دچار تناقض شده است.

طبرسا تاکید کرد: این سه جزیره از ابتدا تاکنون برای ایران بوده و تا همیشه برای ایران خواهد ماند و هیچ کشوری حقی بر آن نخواهد داشت.

سخنران بعدی این همایش، دکتر رضا شیرزادی بود که به ارائه مقاله خود با عنوان خلیج فارس در آیینه جنگ‌های متاخر پرداخت. وی در این مقاله به تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق در طول 8 سال دفاع مقدس، جنگ اول و دوم خلیج فارس پرداخت. در ادامه این همایش، بخشی از فیلم مستند دریای پارس ساخته منوچهر طیاب به نمایش درآمد.

سخنران اختتامیه همایش رضا نظرآهاری، مدیر مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه بود.