هجیب، بزرگ‌ترین کاروانسرای بین‌راهی ایران

سابقه سکونت گزینی و تمدن ۹ هزار ساله به همراه آثار منحصر به فرد باستانی و تاریخی چشمگیر در کنار طبیعت بکر، کوه‌های بلند، غارهای شگفت‌انگیز، دره‌های عمیق، باغ‌های هزار و ۵۰۰ ساله، دریاچه‌ها، تالاب‌ها، شالیزارهای سرسبز و صحرای خشک و کویری، مجموعه کم‌نظیری را از جاذبه‌های گردشگری در کهن دیار قزوین گرد آورده است. یکی از این جاذبه‌ها، کاروانسرایی است که در دوران صفوی و در زمان شاه عباس اول توسط مادر شاه عباس، زینب بیگم در مسیر کاروان روی قزوین به اصفهان در روستای هجیب شهرستان بویین زهرا احداث و به نام همان روستا «هجیب» نام نهاده شد. از همین رو کنار نام هجیب واژه مادر شاهی در کنار نام کاروانسرا قرار دارد. خود منطقه بویین زهرا در این استان به گواه تاریخ و براساس نتایج حاصله از تحقیقات باستان‌شناسان و مورخان، یکی از باستانی‌ترین مناطق ایران به شمار می رود که وجود قره‌تپه، تپه‌ زاغه و آثار دیگر دلیلی بر این ادعاست. ساخت این کاروانسرا در این منطقه بی‌علت نبوده چراکه ویژگی خاص جغرافیایی شهر قزوین سبب شده بود تا کاروان‌های تجاری از نقاط مختلف کشور به سوی این شهر سفر کنند و همین بهانه‌ای شد تا در راه‌های منتهی به این شهر مراکز خدمات رفاهی بین‌راهی احداث شود.

به 48 کیلومتری جاده بوئین زهرا به ساوه که می‌رسی، کافی است مسیری را طی کنی تا بوی کاهگل خانه‌های روستای هجیب مشامت را نوازش دهد. مسیر شمال غرب روستا را که بروی بنایی از دور جلوه می‌کند که زمانی برای استراحت مسافران و رهگذران خسته ساخته شد تا مامنی باشد برای آنها.

مساحت 5 هزار و 850 مترمربع با 4 هزار مترمربع زیربنا و 36 حجره از وسعت کم‌نظیر این کاروانسرا حکایت دارد. پس از ورود از در جنوبی کاروانسرا به درون آن، به فضای مربعی‌شکلی می‌رسیم که سرای اصلی این بنا را تشکیل می‌دهد.

در تقاطع 4 ضلع خارجی آن، برج‌های مدور به صورت نیم ستون دیده می‌شود. داخل طاق نماهای ورودی، با قوس جناغی پوشیده شده که رسمی‌بندی با آجرکاری رنگی از مهم‌ترین تزئینات آن به شمار می‌آید. گنبد ایوان ورودی آن رسمی‌بندی باریکی دارد که در بیشتر بناهای دوره اسلامی به چشم می‌خورد. پس از هشتی ورودی عمارت نیز فضای وسیعی قرار دارد که سقف گنبدی شکل مدور دارد. در دو سوی هشتی اتاق‌هایی برای نگهبانان در نظر گرفته شده بود که با راه پله‌ای به پشت‌بام راه می‌یابند.

اگر در سِحر آجرکاری‌های زیبا و در عین حال ساده این بنا جادو نشوید و از هشتی گذر کنید، حیاط مربع شکل کاروانسرا قرار دارد که دور تا دور آن را حجره‌هایی با پایه سنگی و فاصله نیم متر از کف حیاط، فرا گرفته‌اند. در اضلاع چهارگانه این حیاط که به ابعاد تقریبی 40×43 متر گسترده شده‌اند بین حجره‌ها، 4 ایوان دیده می‌شود که طاق نماهایی به ارتفاع 6 متر دارند و پشت آنها اتاق‌های بنا قرار گرفته که مساحتشان از 9 تا 5/13 مترمربع متفاوت است.

در مرکز حیاط، بنایی آجری به شکل هشت‌ضلعی ساخته‌ شده که از 2 چهارطاقی متصل به هم با قوس جناغی باز تشکیل شده که گنبدی عرقچینی با آجرکاری زیبا دارد. این بنا علاوه بر سرداب، کاربری‌هایی چون رختشوی‌خانه داشته است.

آنچه در کنار زیبایی تزئینات و معماری این بنا، نگاه‌ها را به سوی خود جلب می‌کند وجود پایه‌های سنگی در تمامی بنای کاروانسراست تا استحکام آن بیش از پیش تضمین شود. پشت اتاق‌ها و در چهارسوی کاروانسرا، راهرویی سراسری با طاق‌نماهایی عمیق به شکل طاق تویزه قرار دارد که در 2 طرف، دارای سکوهایی به ارتفاع تقریبی یک متر از کف است که به منظور بارانداز از آن استفاده می‌شده و توسط اتاق‌های میانجی به حیاط راه داشته است. اما سر در رفیع و با شکوه ورودی این بنای زیبا در ضلع غربی آن قرار دارد که دوطرف آن را دو طبقه ساخته و با طاقنماهای جناغی تزئین کرده‌اند.

در کنار سازه‌ای زیبا که این بنا از آن بهره می‌برد ویژگی‌های دیگری برای آن می توان نام برد ازجمله حمام، آب انبار و باغ‌های آن که برای تامین هزینه‌های نگهداری کاروانسرا وقف شده بود. همچنین وجود درگاه‌های ورودی حجره‌ها با ارتفاع کم که به منظور ایمن داشتن مسافران از سرما و گرمای کویری و گردبادها و توفان‌های نفسگیر منطقه با ظرافت مثال زدنی طراحی شده است و 16 طاق نما در قسمت بیرونی ضلع جنوبی برای داد و ستد بازرگانان و استقرار نعلبندان، پالاندوزان و فروشندگان ساز و برگ چهارپایان.

کاروانسرای مادرشاهی هجیب که براساس اسناد به دست آمده در آن دوران با هزینه‌ای معادل چهار هزار تومان ساخته شده با بناهای الحاقی‌اش ازجمله دو باغ، دو آب انبار، یک گرمابه و یک جویبار از بهترین کاروانسراهای این سرزمین به شمار می‌آید. این روزها اگر گذارتان به کاروانسرای هجیب بیفتد، داربست‌هایی در گوشه گوشه آن برای مرمت و احیای این کاروانسرای بزرگ و تاریخی نصب شده است. برج‌ها، سر در، ضلع شمال غربی، ضلع جنوبی آن تا به حال مرمت شده و ضلع شرقی آن هم در دست مرمت است که مراحل آواربرداری، مرمت بام، اجرای مجدد قسمت‌های فروریخته ایوان شرقی، اجرای طاقچه‌ها، مرمت کف ایوانچه‌ها از برنامه‌های مرمتی این بنا در ضلع شرقی به شمار می‌روند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قزوین در مورد این کاروانسرا به «جام‌جم» گفت: کاروانسرای مادر شاهی هجیب که جزو کامل‌ترین و بهترین کاروانسراهای ایران به شمار می‌آید، با هدف حفظ، احیا و استفاده از بناهای تاریخی، هم‌اکنون در دست مرمت‌گران قزوینی قرار دارد. اسدالله بیرانوند با بیان این که هجیب، یکی از کاروانسراهای وسیع و بی‌نظیر کشور است که مرمت آن از سال 85 آغاز شده و هم‌اکنون نیز ادامه دارد، اظهار امیدواری کرد: تا پایان سال به نتایج مطلوبی در این زمینه رسیده و بتوانیم مرمت این قسمت از بنای با شکوه صفوی را به پایان برسانیم.