تعارف‌های دروغین و دعواهای واقعی

اگر سری به ادارات و نهاد‌های دولتی ازجمله دارایی، دادگستری، گمرک، اداره برق، مخابرات و... بزنیم، صحت این امر بیش از پیش برای ما مشخص خواهد شد. امروزه عدم تحمل‌پذیری اجتماعی در مقابل ناملایمات و ظهور خشونت در رفتار و کلام در جامعه به صورت اپیدمی درآمده است؛ ناهنجاری رایجی که بی شک آرامش روانی را در بستر جامعه از حالت تعادل خارج می‌کند و خود منجر به ایجاد بزهکاری‌های متفاوت ازجمله ضرب و شتم، قتل، دزدی و... خواهد شد.

عدم تحمل‌پذیری اجتماعی یا همان نبود صبر در برابر شرایط سخت محیطی بیشتر در دیالوگ‌های مردم به شکل فریاد، فحاشی، اخم، بی‌محلی و... نمود پیدا می‌کند. این موارد زمانی که به صورت عرف در جامعه فراگیر شوند بتدریج در فرهنگ عامه و زندگی روزمره ما جا خوش کرده و جزئی از فرهنگ ارتباطی ما می‌شوند. مصداق بارز این موارد را می‌توان در فضاهای عمومی و پرتردد ازجمله مترو، خیابان‌ها و اتوبان‌ها، صف‌های نان، مدارس و دانشگاه‌ها، بازار و... سایر مکان‌هایی که بیشترین مراودات مردمی در آن صورت می‌گیرد به صورت ملموس مشاهده کرد. در این محیط‌ها آنچه برای مردم مهم است صرفه‌جویی در زمان و کاهش هزینه است که در بسیاری موارد به علت عدم تامین خواست افراد درخصوص منافع شخصی گفت‌وگوها در آن به تنش و در نهایت ناهنجاری تبدیل می‌شود. بی‌گمان این رفتارها صرفا مربوط به محیط خانواده یا مشکلات اجتماعی یا اقتصادی نیست، بلکه مجموعه این مشکلات از یک سو و به عرف تبدیل شدن عدم تحمل‌پذیری اجتماعی از سوی دیگر موجب شده است این رفتارها به صورت فرهنگی غلط در ذهن ما تثبیت شود. به عنوان مثال شاید در زمانی که یک کارمند بانک برای تحویل پول نقد به ما مشغول چک کردن مشخصات فردی ماست، تامل و آرامش ما موجب شود وی نیز از ما انرژی مثبت گرفته و آن را با بازخوردی مثبت به ما بازگرداند، ولی با فریاد سردادن نه‌تنها تمرکز وی بر هم می‌ریزد بلکه تاثیر این بدخلقی تا مدت زیادی بر ذهن و فکر ما خواهد ماند.

سیدسبحان حسینی حیدرآبادی، جامعه‌شناس و عضو سابق کمیسیون اجتماعی مجلس، درخصوص لزوم اهمیت روابط انسان‌ها با یکدیگر در اجتماع به خبرنگار ما می‌گوید: ارتباطات انسانی مجموعه‌ای از فرآیندهای ظریف و دقیق با هزاران مولفه، علامت، رمز و معنی است که همواره میان افراد وجود دارد.

وی بر این باور است که زبان مشترک هم اگر وجود نداشته باشد، گاه به‌کارگیری یک واژه یا ایما و اشاره یا یک وسیله ارتباطی، ارتباطات انسانی برقرار و سبب تعامل مردمان با یکدیگر می‌گردد. لذا بسیاری از مردم از طریق ارتباطات تامین معاش می‌کنند و سطح مراودات به گونه‌ای است که اگر انسانی از ایجاد ارتباط با دیگران خودداری کند، در گذران زندگی خود با مشکلات زیادی روبه‌رو می‌شود.

به طور کلی ارتباطات انسانی در قالب هر یک از نقش‌ها براساس تعریفی است که ما از جایگاه خود و دیگران از آن نقش داریم. نوع تعریف و نگرش ما نسبت به موضوع موجب انجام رفتار ارتباطی خاصی می‌گردد. به باور پریچهر ملکوتی، کارشناس ارشد جامعه‌شناسی، انسان‌ها حیوانات ناطق و اجتماعی هستند و ایجاد ارتباط اجتماعی در ضمیر ناخودآگاه آنها وجود دارد. او در این باره می‌گوید: زمانی ارتباط بین 2 فرد خوب برقرار می‌شود که هر دوی آنها بتوانند پارامتر‌های روابط انسانی را رعایت کنند. طرفین زمانی از ارتباط ایجاد شده و دوام و بقای آن احساس رضایت می‌کنند که مسوولیت‌پذیری، دگرخواهی، گذشت و نوعدوستی را در قالب هنجارهای اجتماعی رعایت کنند. ملکوتی می‌افزاید: اصل مهم در برقراری یک ارتباط اجتماعی، وجود بهداشت روانی در خانواده‌هاست. بهداشت روانی شامل رابطه عاطفی مناسب بین والدین و فرزندان، وجود مشکلات مالی مناسب و تامین معیشت و درک متقابل افراد یک خانواده از همدیگر می‌شود. اگر یکی از این عوامل نباشد در برقراری ارتباط صحیح خلل ایجاد می‌شود.

وی با بیان این که در نسل‌های قدیم آداب معاشرت خیلی بهتر رعایت می‌شد، می‌گوید: والدین نیازهایی که در دوران جوانی و نوجوانی برآورده نشده را برای فرزندشان مهیا می‌کنند و گاهی هم افراط می‌شود و در روابط انسانی بر آنها سخت نمی‌گیرند. از این رو بچه‌ها با خلق و خویی طلبکارانه بزرگ می‌شوند و متاسفانه نمی‌توانند ارتباط خوبی با دیگران برقرار کنند.

متاسفانه امروزه مهربانی و گذشت جای خود را به درگیری و خشونت در روابط انسانی ما داده و در حال حاضر جامعه ما به معضل عدم روابط صحیح اجتماعی و انسانی دچار شده است. ملکوتی مشکلات اقتصادی را یکی از مهم‌ترین عوامل بروز این ناهنجاری اجتماعی دانسته و تاکید می‌کند: تصور کنید شهروندی کارمند است با حقوق 500 هزار تومان. 2 فرزند دانش‌آموز دارد که یکی از آنها بیماری خاص دارد. از سویی این آقا مستاجر است و متاسفانه کارفرمای بداخلاقی نیز دارد. لذا این آدم هر قدر هم که مقاوم باشد به مرور تحمل خود را از دست می‌دهد و با کوچک‌ترین برخورد نامناسب همکارش واکنش تندی نشان می‌دهد.

به عقیده این کارشناس، آلودگی‌های زیست‌محیطی و استرس با هیجانات منفی از دیگر عوامل موثر بر ایجاد بداخلاقی‌های اجتماعی بین افراد است.

حاجی محمد احمدی بلوطکی، استاد دانشگاه و جامعه‌شناس، دوری گزیدن و بداخلاقی‌های اجتماعی افراد را ناشی از مشکلات شخصی، خانوادگی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی می‌داند.

او تصریح می‌کند: جامعه ما از نداشتن یک فرهنگ رفتار اجتماعی مطلوب رنج می‌برد. البته ما دارای فرهنگ غنی هستیم، اما از تاریخ و پیشینه فرهنگی مردم کشور خود بی‌اطلاعیم. این مدرس دانشگاه با بیان این که ما در سطح رفتارهای فردی (در مقابل رفتارهای اجتماعی و جمعی) بسیار گرم و خوش‌برخورد هستیم و مشکل در گذار از رفتار فردی به رفتار جمعی است، می‌افزاید: این مشکل را باید در روان‌شناسی اجتماعی جستجو کرد که چرا در تنظیم روابط جمعی و ملتزم بودن به احترام به انسانیت افراد در اجتماع دچار مشکل می‌شویم.

وی قرار نداشتن هر کس در جایگاه خود، حس عقب‌ماندگی و تحمیق در روابط، تقلید و چشم و همچشمی، مشکلات اقتصادی و تورم را از دیگر عوامل موثر بر ایجاد خشونت‌های رفتاری در ارتباطات انسانی در سطح جامعه می‌داند.

آنچه مسلم است عدم وجود یک گفتمان سالم و به دور از استرس مساله‌ای نیست که به یک شاخص و پارامتر خاص وابسته باشد. چراکه مجموعه عواملی نظیر تنگناهای اقتصادی، بحران‌های خانوادگی و فقر فرهنگی بتدریج موجب می‌شود گفتمان رایج در زندگی روزمره ما رنگ و لعاب خشونت گرفته یا به قول معروف ما را گرفتار جنگ اعصاب کند. بی‌گمان فراگیر شدن این رفتار بتدریج موجب خواهد شد فضای تحمل‌پذیری اجتماعی از جامعه رخت ببندد، اما برای اصلاح این ناهنجاری رایج در جامعه هم اصلاح و تربیت نفس و تمرین مهرورزی و دوست داشتن در تک‌تک افراد لازم است و هم تلاش مجدانه برای فرهنگسازی و آموزش که توسط نهادهایی چون خانواده، مدارس، دانشگاه‌ها و سایر مراکز آموزشی و فرهنگی می‌تواند در سطح کل جامعه صورت گیرد.

نکته اساسی این است که ما با کنترل خشم، مهارت نه گفتن، کنترل استرس، تربیت صحیح و فراگیری مهارت‌های زندگی تا حد زیادی در ایجاد روابط صحیح انسانی و اجتماعی تلاش کرده و با ترویج فرهنگ ارتباطی سالم در اجتماع، خود آموزگار نفس خویش باشیم و جامعه را در مقابل شیوع این بیماری مسری واکسینه کنیم.