احتمال آغاز مذاکرات هسته‌ای ایران و غرب

اشتون در نامه خود که کپی آن را به رویترز رسانده بود، گفته است: اگر ایران آماده باشد درباره گام‌های ملموسی برای اعتماد‌سازی بدون پیش‌شرط گفت‌وگو کند، ما حاضر خواهیم بود درباره ملاقاتی در چند هفته آینده در مکانی که هر دو طرف آن را قبول داشته باشند، به توافق برسیم.

وی که پیش‌تر به نمایندگی گروه معروف به 1+5 در گفت‌وگوهای هسته‌ای با ایران شرکت کرده بود، خطاب به سعید جلیلی نوشته است: من از پیشنهاد شما برای از سرگیری مذاکرات استقبال می‌کنم تا گام‌هایی اساسی برای همکاری پایدار برداشته شود. نامه مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در پاسخ به نامه مذاکره‌‌کننده هسته‌ای ایران بوده که بیش از یک ماه پیش خطاب به اشتون نوشته شده بود.

جلیلی در آن نامه ضمن ابراز تمایل برای از سرگیری مذاکرات هسته‌ای تاکید کرده بود: ایران از حقوقش در این زمینه عقب‌نشینی نمی‌کند و معتقد است که یک مذاکره و گفت‌وگوی عادلانه، تنها راه رفع سوءتفاهمات موجود در تمامی حوزه‌هاست. دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران از ضرورت حصول یک راه‌حل جامع، بلندمدت و از طریق مذاکره برای هر دو طرف صحبت کرد؛ اما در عین حال افزود: هرگونه اقدامی که به محرومیت کشورها از جمله ملت شریف ایران از حقوق‌شان منجر شود، غیرقابل پذیرش است.

پیش از این نامه اشتون، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه نیز ابراز امیدواری کرده بود روند مذاکرات گروه 1+5 با تهران احیا شود.

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه در یک گفت‌وگوی رادیویی عنوان کرد: ما سعی داریم مذاکرات با کشورهای اروپایی، آمریکا، خودمان و چین از یک طرف و ایران از طرف دیگر را احیا کنیم؛ اما این مذاکرات متوقف شده است. ما مایلیم این روند به جلو حرکت کند.

لاوروف تاکید کرده بود: تحریم‌های یکجانبه علیه ایران، کمکی به حل این قضیه نمی‌کند و یک جبهه متحد را از هم می‌پاشد.

اشتون مدت‌ها بود که نامه سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران درخصوص ابراز تمایل تهران برای مذاکره را بی‌‌پاسخ گذاشته و به طور تلویحی گفته بود نیازی به تکرار مذاکراتی که در ژانویه گذشته در استانبول بی‌نتیجه ماند، نخواهد بود. البته این موضع رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا در محافل خصوصی بود و وی به طور رسمی اعلام کرده بود نامه جلیلی را همراه با 5 عضو شورای امنیت و آلمان که در مذاکرات نمایندگی آنها را برعهده دارد، بررسی می‌کند.

آخرین دور گفت‌وگوها، ژانویه گذشته میان ایران و گروه 1+5 در استانبول انجام شد که این دور از گفت‌وگوها نتیجه چندانی فراتر از باز بودن راه بازگشت به میز مذاکره پیدا نکرد. نشست استانبول حاصل توافق اشتون با جلیلی در نیمه آذرماه 89 بود که طی 3 نشست بین این دو در ژنو به دست آمد و به توافق ژنو معروف شد. بنابر توافق ژنو قرار شد تا مذاکرات ایران با 1+5 در استانبول انجام بگیرد؛ مذاکراتی که بعد از اوایل مهرماه 1388 در وین قطع شده بود.

اشتون در آن زمان به خبرنگاران گفته بود قرار است در استانبول در مورد «پیشنهاد‌های عملی و راه‌های همکاری جهت یافتن راه‌حلی برای نگرانی اصلی ما در مورد مسائل هسته‌ای» گفت‌وگو شود؛ اما جلیلی گفته بود طبق توافق حاصل شده قرار است تا گفت‌وگوهای استانبول در مورد «همکاری حول نقاط مشترک» باشد و نه‌تنها در مورد برنامه هسته‌ای ایران.

سخنان این دو در آن زمان نشان می‌داد که غرب چندان به تعهدات خود در قالب مذاکرات ژنو پایبند نبوده است. از گفته اشتون پیدا بود که او قصد دارد تا به نمایندگی از گروه 1+5 و با ادعای پیدا کردن راه‌حل، گفت‌وگوها را بر محور ادعاهای غرب در مورد برنامه هسته‌ای ایران نگه دارد و از سوی مقابل، مبنای جلیلی برای گفت‌وگوهای استانبول، یافتن نقاط مشترک در موضوعات مهم و مورد علاقه دو طرف است تا بتوان با استفاده از آنها راه به نتیجه‌ای یافت که مورد رضایت و توافق هر دو طرف باشد.

اشتون بعد از نشست استانبول، بیانیه خود را قرائت کرد و در ابتدای آن گفت: در ژنو موافقت کردیم که در این نشست ـ استانبول ـ در مورد ایده‌‌ها و راه‌های عملی همکاری برای رفع نگرانی‌های اصلی‌‌مان درباره موضوع هسته‌ای گفت‌وگو کنیم؛ ادعایی که از سوی جلیلی در ژنو رد و معلوم شد که منظور اشتون از توافق چیزی بود که تنها خودش قبول داشت؛ رویکردی که با اظهار ناامیدی اشتون همراه شد.

اما حالا اعلام آمادگی اشتون در حالی بیان می‌شود که قرار است آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ماه آینده گزارش خود را درباره ایران ارائه کند.

بسیاری بر این باورند که ممکن است گزارش آژانس درباره ایران،بهانه جدیدی به غرب بدهد تا اقدامات بیشتری را علیه ایران اعمال کند. برخی از منابع، اطلاعات موجود در آن را اساس رایزنی‌های آتی آمریکا و متحدانش برای تحت فشار قرار دادن ایران توصیف می‌کنند. همان‌طور که یوکیا آمانو،‌ مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در نشست پیشین شورای حکام ضمن ابراز نگرانی از فعالیت‌های هسته‌ای ایران و احتمال ماهیت نظامی آن ابراز امیدواری کرد که منابع، این نگرانی را در گزارشی قریب‌الوقوع فاش سازد. گفته می‌شود آمریکا و متحدانش، آمانو را برای انتشار هرچه سریع‌تر و بی‌پرواتر این گزارش تحت فشار قرار داده‌اند تا به این وسیله برای افزایش تحریم‌ها علیه ایران و راضی کردن کشور‌هایی نظیر چین و روسیه استفاده کنند که بسختی برای تحریم بیشتر ایران چراغ سبز نشان می‌دهند؛ البته وجود اختلاف نظرهایی از عدم توافق و تصمیم‌گیری در این میان به چشم می‌خورد. روسیه و چین ابراز نگرانی کردند که این اقدام می‌تواند هرگونه شانس دیپلماسی را از بین ببرد و معتقدند که باید به ایران وقت داد تا محتوای این گزارش را پیش از انتشار آن بررسی کند.

از این رو به نظر صاحب‌نظران سیاسی در چنین شرایطی ادامه گفت‌وگوها می‌تواند راه‌حلی مناسب برای برون‌رفت از شرایط تحمیلی موجود باشد.

آنچه در این میان بیش از هر چیز اهمیت دارد این است که اراده دو طرف مجددا معطوف به گفت‌وگوها شده و طرف غربی هم با بی‌اثر دیدن تحریم و فشار به برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز ایران، دوباره در حال در یافتن این مهم است که راهی جز مذاکره و تعامل با ایران ندارد. وضعی که وجود داشت، نفعی را عاید غرب نمی‌کرد؛ اما حالا اشتون در شرایطی به نامه جلیلی پاسخ می‌دهد که رئیس‌جمهور ایران برای نخستین بار در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل اعلام کرد در صورتی که جامعه بین‌الملل منابع اورانیوم 20 درصدی ایران را تامین کند، این فعالیت‌ها در جمهوری اسلامی به تعلیق درمی‌آید؛ هرچند واکنش‌های اولیه به این پیشنهاد چندان دلگرم‌کننده نبود؛ اما گروهی از کارشناسان و تحلیلگران تاکید کردند که غرب باید به پیشنهاد احمدی‌نژاد توجه کند و آن را در بوته آزمون قرار دهد. به این ترتیب به نظر می‌رسد بخشی از ابراز تمایل اشتون برای مذاکره آن هم در شرایطی که گفته می‌شود روند دیپلماسی با بحران مواجه شده به پیشنهاد احمدی‌نژاد مربوط باشد؛ پیشنهادی که علاوه بر حفظ و صیانت از حق غنی‌سازی اورانیوم در ایران، بخشی از آن (20 درصدی)‌ را بنا بر مصالح فنی و تجاری قابل خرید و فروش می‌داند.

اشتون در نامه خود به جلیلی گفته است که وی از پیشنهاد مذاکره به منظور برداشتن گام‌های بنیادین برای همکاری دائمی استقبال می‌کند.

ایران نیز با ابراز آمادگی برای گفت‌وگوها نشان داده که اندیشه‌ای تازه در سر دارد و برای مذاکره با طرف مقابل آماده تعامل در چارچوب حقوق خود است. در عین حال حرکت ایران، پیام‌آور این موضوع است که ایران برای شرکت در مذاکرات بر پایه عدالت و احترام متقابل و بدون پیش‌شرط حاضر است و دلیلی برای تعلیق این مذاکرات ندارد.

نکته قابل توجه در این میان، قرار گرفتن مذاکرات هسته‌ای ایران و غرب در مسیر ازسرگیری است؛ حالا که اعمال فشار غرب را به نتیجه نرسانده، آنها در حال دریافت این مهم هستند که از روی گشاده‌ ایران به مذاکرات توجه و از آن استفاده کنند. این مهم‌ترین پیام نامه اشتون به جلیلی در مرحله کنونی است.

کتایون مافی / گروه سیاسی