مستند سینمایی

 اینجا منظور ما از مستند سینمایی، مستندی نیست که برای مدیوم سینما تولید شده باشد، یعنی مرادمان بررسی شکلی فیلم مستند نیست، بلکه منظور مستندی است که موضوع آن به طور خاص، سینما بوده و به مسائل مربوط به این هنر پرحاشیه می‌پردازد.

یکی از رایج‌ترین انواع مستند سینمایی، مستندهای پشت صحنه است که امروزه به عنوان یکی از مهم‌ترین و پرطرفدارترین انواع فیلم مستند مورد توجه است و شرکت‌های مختلف فیلمسازی برای جلب نظر مخاطب خود ترجیح می‌دهند نسخه دی‌وی‌دی آثارشان را با ضمیمه‌های اینچنینی به بازار ارائه کنند.

نمونه‌ دیگر، مستندهایی هستند که با موضوع زندگی بازیگران مطرح هنر هفتم و معرفی زوایای ناشناخته‌ ستارگان سینما ساخته می‌شوند و اگرچه در گروه مستندهای بیوگرافی و پرتره می‌گنجند و تقسیم آنها از نظر ساختار شکلی، منطقی‌تر به نظر می‌رسد، اما از آنجا که درصد زیادی از جذابیت خود را مدیون موضوع خود یعنی سینما هستند، باید تمایزی ویژه برای آنها قائل بود.

اما نوع دیگری از مستندسازی با موضوع سینما هست که بیشتر وجه جامعه‌شناختی دارد و سینما را به مثابه یک سوژه‌ اجتماعی مورد بررسی قرار می‌دهد نه به عنوان هنر جذاب و پرمخاطبی که صرف پرداختن به آن بهترین بهانه برای تضمین موفقیت تجاری اثر است. در این نوع مستندها، حواشی سینما و مسائل پشت‌پرده‌ مربوط به آن نسبت به خود سینما و فیلم‌های پشت‌صحنه‌ای که روند ساخت فیلم را به نمایش می‌گذارند اهمیت بیشتری دارد. مستند «سیاهی لشکر» به نویسندگی و کارگردانی شاهد احمدلو یک نمونه ایرانی از این نوع فیلمسازی مستند است.

موضوع فیلم احمدلو زندگی هنروران فیلم‌های سینمایی ایرانی است. کسانی که همه‌ زندگی‌شان خلاصه می‌شود در عشق و علاقه فراوان به حضور چند دقیقه‌ای در فیلم‌های سینمایی به عنوان هنرور یا همان بازیگر سیاهی لشکر آن هم اغلب در قاب لانگ‌شات و به عنوان بدل (یا به اصطلاح کتک‌خور) یا فقط به عنوان پرکننده‌ فضای قاب. پیداست رویکرد چنین مستندی چقدر با رویکرد مستندهای سینمایی پشت صحنه یا نمونه‌های مربوط به زندگی ستارگان سینما متفاوت است. اگرچه در همه‌ این نمونه‌ها موضوع محوری، سینماست اما اگر آنجا سینما به عنوان هنری جذاب با اهمیتی غیرقابل انکار نمایانده می‌شد که فقط با نگاه حرفه‌ای ‌باید نگریسته شود در اینجا سینما به خودی خود هیچ ارزش و اهمیت ذاتی و جدا از دیگر جوانب زندگی بشر ندارد.

به عبارت دیگر در مستندهای سینمایی اجتماعی، مستندساز نگاهی برون‌سینمایی به هنر هفتم دارد و این نگاه، مناسبت بیشتری با رسالت اصلی هنر مستندسازی دارد؛ رسالتی مبتنی بر مواجهه با پدیده‌ها از طریق بررسی همه‌جانبه و بی‌طرفانه‌ موضوع، بدون جانبداری آشکار، پیشداوری و پیشفرض قبلی.