مسابقه‌ای برای همه شعردوستان

گویا پورحسین که این روزها مدیریت شبکه مستند را عهده‌دار شده از حامیان برنامه مشاعره است و تلاش می‌‌کند تا این برنامه را به مسابقه‌ای دیدنی تبدیل کند. همین حمایت و توجه هم باعث شده تا گردانندگان این برنامه به فکر نوآوری‌هایی برای جذاب کردن مشاعره باشند. برنامه مشاعره مدتی است به صورت هر شبی از شبکه آموزش روی آنتن می‌رود. در ظاهر این حجم برنامه با این‌همه شرکت کننده شاید کار ساده‌ای باشد اما آنهایی که با تولید برنامه‌های شبانه و روتین آشنا هستند، می‌دانند هماهنگ کردن و مدیریت این تعداد شرکت‌کننده کار ساده‌ای نیست. با دکتر آذر به گفت‌وگو نشستیم تا این کارشناس، مجری و استاد دانشگاه درباره برنامه مشاعره بیشتر برایمان توضیح دهد.

یادتان هست برای اولین بار چطور وارد تلویزیون شدید و چطور شد که به شما پیشنهاد اجرای برنامه‌های ادبی داده شد؟

20 سال پیش در جلسه‌ای، اجرای برنامه مشاعره به من پیشنهاد شد و شخصی به نام ربیع‌زاده با من تماس گرفت و قرار ملاقات گذاشت و به توافق رسیدیم. اما برای تولید و پخش این برنامه در قسمت‌های متعدد قرار شد ابتدا، چند برنامه‌ای به صورت آزمایشی ضبط شود تا مدیران آنها را ببینند و بعد ضبط برنامه اصلی آغاز شود. البته من از 18سالگی تجربه اجرا در رادیو را داشتم اما با وجود این چند برنامه‌ای را ضبط کردیم.

اولین جمله چیزی شبیه به این بود: «ما به قدمت زبان پارسی، از سینه این زبان شیر حکمت و معنویت نوشیده‌ایم و امروز زمان آن است که اندوخته‌های خود را برای جامعه به‌کارگیریم»

چند روز بعد مدیر وقت شبکه یک، موافقتش را اعلام کرد و تولید برنامه آغاز شد. نخستین بار زادگاه برنامه مشاعره شبکه اول سیما بود. اما متاسفانه هفته‌ای یک بار و آن هم در زمان‌های نامناسب قابل قبولی پخش شد؛ مردم توجه می‌کردند اما چون مستمر نبود تلاش‌های ما هدر می‌رفت.

برنامه به شبکه 2 منتقل شد و بعد از 10 سال فردی به نام نیکو که خود شاعر بود تهیه‌کنندگی برنامه را بر عهده گرفت. اما باز هم این برنامه در زمان‌های نامناسبی پخش شد که طبعا نمی‌توانست مخاطبان را جذب کند.

از روز اول تولید این برنامه یعنی همان 20 سال پیش تاکنون طراحی برنامه‌ها، شیوه‌های کارشناسی، ساختار بخش‌ها و ایجاد جذابیت به شگردهای مختلف را تنها خودم انجام می‌دادم و بقیه دوستانم فقط عوامل تولید و اجرایی بودند و هیچ کس تاکنون برای این برنامه از منظر اجرا و ساختار طرحی نداده و حتی طراحی محتوایی برنامه هم بر عهده خودم است.

این برنامه به همت دکتر پورحسین به شبکه آموزش منتقل شد و چون زمان مناسبی در اختیارمان قرار گرفت و هر شب به‌صورت روتین پخش شد با اقبال عمومی مردم مواجه شدیم که از زمان جدی گرفتن این برنامه در سیما، شاهد شکل گرفتن جریانی فرهنگی و معنوی در سراسر کشور هستیم.

در موسسه فرهنگی اکو کلاس‌های آموزش شعر و شعرخوانی و مشاعره را نهادینه کردم و علاقه‌مندان به آموزش می‌توانند به این موسسه مراجعه کنند. البته روزهای خاصی از ماه هم اهالی شعر دعوت می‌شوند و جوان‌ها از این طریق می‌توانند از این برنامه بهره‌مند شوند.

بله ما برای دوستان غیر تهرانی هم برنامه‌هایی خاص در نظر داریم، حتی قرار است برنامه‌های مشاعره را در شهرستان‌ها و با حضور علاقه‌مندان ضبط کنیم. با وجود این پیگیری‌هایی شده و استانداری و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان تمهیداتی را برای برگزاری مشاعره فراهم کرده‌اند که امیدوارم این حرکت فرهنگی در استان‌های دیگر هم به صورت جدی و با حمایت مدیران استانی صورت بگیرد.

شاید باورتان نشود که برنامه همیشه مورد نظر و لطف مردم است؛ پیامک‌ها، تلفن‌ها و نامه‌هایی که از مردم دریافت می‌کنیم پر از احساس و امید است. حتی وقتی در شهر‌های مختلف یا تهران به میان مردم می‌روم بقدری از پخش برنامه ابراز رضایت می‌کنند که دوست دارم با همه گرفتاری‌هایم وقتم را برای برنامه مشاعره بگذارم.

در این مورد درد دل دوستانه‌ای دارم، اما اکنون به خودم اجازه طرح آنها را نمی‌دهم. آرزو دارم که شبکه‌های دیگر هم به این گونه برنامه‌ها توجه کنند. البته همین جا باید از زحمات مهندس ضرغامی، آقای دکتر دارابی و آقای دکتر کرمی به جهت مدیریت توانمند، با درایت و نافذی که دارند تشکر کنم چون باعث تقویت این برنامه شده‌اند و خواسته مردم را پیوسته در نظر داشته‌اند.

مجری برنامه مشاعره باید چندین ویژگی داشته باشد؛ ادبیات پارسی و تا اندازه‌ای ادبیات جهان را بشناسد، با دین و مضامین دینی و خاصه مضامین قرآنی آشنایی جدی داشته باشد، حافظه قوی و اشعار زیادی را حفظ باشد. رسانه و مخاطب را بشناسد تا بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند. به عبارت دیگر مخاطب باید مجری را بپذیرد اگر این ارتباط برقرار نشود مطمئنا برنامه موفق نخواهد بود چون مجری برنامه مشاعره اهمیت بسیار بالایی در موفقیت کلی برنامه دارد.

قرار است در مجموعه برنامه‌های مشاعره جوانانی که از استعداد کافی برخوردارند تحت آموزش قرار گیرند تا بتوانند در آینده، برنامه‌های مشاعره را اجرا کنند. البته من خودم در حال‌حاضر 2 نفر را آموزش می‌دهم تا بتوانند مجری برنامه مشاعره برای همسالان خود باشند. من معتقدم در هر زمینه معنوی و فرهنگی باید الگوسازی کرد. اگر برای مثال کشور کوبا کشور شکر است و قطر کشور گاز، ایران کشور فرهنگ، حکمت، معنویت و شعر است و ما باید این کالای بی‌بدیل را به جهانیان صادر کنیم. من شما را به یکی از آثار خودم به نام «ادبیات ایران در ادبیات جهان» ارجاع می‌دهم تا ببینید شکوه این زبان پارسی در جهان کجاست.

ما در برنامه مشاعره اصولی را پایه‌گذاری کردیم که بسیار جذاب شد. به طور مثال طراحی بخش‌های نمایشی که به صورت مسابقه اجرا می‌شود و جنبه آموزشی دارد یا شیرین کاری‌های ادبی که بازخورد فراوانی میان مردم دارد.

این کار را در چندین برنامه انجام دادیم. اما قصد داریم به صورت مفصل به این موضوع بپردازیم؛ چون قرار است برنامه‌های آینده مشاعره در شهرستان‌ها ضبط شود حتما از آن شهرها نیز استفاده خواهیم کرد.

نقد شعر مستلزم برنامه‌ای مجزاست که اشعار خوانده شود و از نظر ادبی و اشکال مختلف و به صورت علمی بررسی و مورد بحث قرار گیرد. برنامه‌های مشاعره به جهت ریتم تندی که دارند باید چند ویژگی داشته باشند تا مخاطبان همراهی‌اش کنند؛ ابتدا جنبه حکمی و معنوی، دوم جنبه الگوسازی و سوم جنبه تفریحی و سرگرمی از ویژگی‌های برنامه مشاعره به‌شمار‌می‌رود.

چند سال پیش برنامه مولوی و جامعه را برای شبکه 2 سیما با حضور 7 نفر از اساتید طرازاول دانشگاه تولید کردیم که شامل حکایت‌های مثنوی، روایات مثنوی، مثنوی خوانی و بخش‌های کارشناسی جدی بود، البته این برنامه علاوه بر جنبه‌های آموزشی برای کاهش خشونت و حل پاره‌ای از مشکلات جامعه براساس توصیه‌های مثنوی معنوی و متون دینی تولید شده بود که هنوز با پیگیری‌های مداوم پخش نشده است.

چندین بار برای پخش پیگیری کرده‌ایم اما می‌گویند زمان مناسبی را در جدول پخش هنوز ندارند! این موضوع مرا بسیار دلسرد کرده، کافی است فقط این برنامه را یک بار مدیر شبکه ببیند آن گاه به اهمیت این برنامه پی خواهد برد. من با کمال احترام و تواضع از مسوولان شبکه 2 خواهش می‌کنم که برنامه‌هایی مانند مولوی و جامعه که به نظر من نیاز کشور است را در بوته فراموشی قرار ندهند.

شعرخوانی شیوه خاصی ندارد، ابتدا باید شعر را بفهمیم و به محتوای آن آشنا باشیم و سپس با اعتقاد قلبی آن را بخوانیم.

در برنامه مشاعره نه تنها مشاعره‌کنندگان که گاهی اوقات خود من هم اشتباهاتی می‌کنم. این ایراد را می‌پذیرم. باید بگویم اولا انسان ممکن‌الخطاست و البته این هم جواب قانع‌کننده‌ای نیست ولی در اجرای برنامه مشاعره گاهی یک یا چند واژه پس و پیش می‌شود. با وجود این تلاشمان بر این است که این اتفاق هم نیفتد. در مورد مشاعره‌کنندگان باید بگویم که گاهی در موردشان اغماض می‌کنیم چون در مشاعره ریتم بسیار مهم است. اما با وجود این در اکثر مواقع اشتباهاتی که می‌شود را تذکر می‌دهیم تا جنبه آموزشی هم داشته باشد و سپس مشاعره را پی می‌گیریم.

من هیچ وقت نسبت به این موضوع انتقادی نداشته‌ام اما شما که این موضوع را مطرح می‌کنید ببینید در جدول پخش برنامه‌ها تا چه اندازه به برنامه‌های مشاعره اهمیت می‌دهند و اشعار اصیل مدنظر است. شما خودتان مقایسه و قضاوت کنید که آیا حد اعتدال برقرار می‌شود؛ من تا آنجا که می‌توانستم اشعار را به طور تمام و کمال خوانده‌ام و با اشعار جدید در جهان نیز آشنا هستم، ما باید اشعاری را که می‌دانیم مناسب است در اختیار مخاطبان قرار بدهیم. شاید اگر در این زمینه دبیرخانه‌ای راه‌اندازی شود تا نظارت کاملی نسبت به این موضوع داشته باشد و برای احیای فرهنگ و ادبیات اصیل ایرانی نقش داشته باشد بسیاری از مشکلات حل شود.

تاکنون انتخاب شرکت‌کننده‌ به این صورت بوده که ما در برنامه‌های مختلف فراخوان می‌دهیم و مردم نیز با پیامک ثبت‌نام می‌کنند و ما نیز به صورت اتفاقی از میان آنها به تعداد بیش از آن‌که نیاز داریم دعوت می‌کنیم و از میان آنان نیز با توجه به توانایی‌هایشان گزینش انجام می‌دهیم.

متاسفانه به علت بعد مسافت و اسکان و پاره‌ای از موارد دیگر تاکنون کمتر از داوطلبان شهرستانی استفاده کرده‌ایم و بیشتر از تهران و شهرستان‌های نزدیک همچون قم و کرج بوده‌اند. اما برنامه‌ریزی کرده‌ایم که در آینده بسیار نزدیک که از اواخر همین ماه آغاز می‌شود، ضبط برنامه را در مراکز استان و در کنار مزار شاعران بزرگ ایران و با حضور شرکت‌کنندگان شهرستانی انجام دهیم که در مرحله اول به شهرهای شیراز، اصفهان، تبریز، همدان، توس و بوشهر خواهیم رفت.

ما از تمام اقشار جامعه داوطلب حضور در مسابقه را داریم؛ از کودکان و نوجوانان گرفته تا افراد مسن 70، 80ساله و همچون گروه‌هایی از استادان، کارمند، دانشجویان، کارگران و مشاغل گوناگون تقاضای شرکت در برنامه را دارند و همچنین به لحاظ دامنه جغرافیایی از روستاهای دور دست در استان سیستان و بلوچستان،‌ خراسان شمالی و آذربایجان گرفته تا همین تهران خودمان ثبت‌نام داشته‌ایم.

طبیعی است که مشاعره نوعی مسابقه است. هیجان افراد هنگام مشاعره زیباترین جنبه‌های تصویری را در پی دارد. شادی‌ها، غم‌ها، دگرگونی‌های لحظه‌ای و گاهی فضای غم‌انگیز و زمانی لحظه‌های شاد را ثبت می‌کند. اجرا در رادیو و تلویزیون هم تفاوت‌های زیادی دارد.

بله، ما این کار را کرده‌ایم و موفق هم بوده است؛ برای نمونه باید بگویم 5 سال است که مشاعره رضوی را در استان بوشهر داریم که در جشنواره‌های رضوی بهترین امتیاز‌ها را دریافت کرده است. 3 جلد کتاب خورشید خوراسان را هم به همین منظور تحقیق و تالیف کردم. مشاعره عاشورایی برای دهه اول محرم هم داشتیم که توفیق بسیار خوبی را در پی داشت. مشاعره علوی را هم در ماه مبارک رمضان برگزار کردیم که نمونه آن را در مجموعه برنامه‌های دریای جان در شبکه آموزش احتمالا تماشا کرده‌اید. مشاعره نوروزی را هم در نوروز امسال داشتیم که آن هم مورد توجه قرار گرفت.

در این ماه به همت موسسه فرهنگی اکو به تاجیکستان سپس به افغانستان خواهیم رفت. شرکت‌کننده‌ها را در کشورهای یاده شده آماده کرده‌اند. پس از مشاعره برگزیدگان آنها به کشورمان می‌آیند و حتما مشاعره‌های مشترک با هموطنان فرهنگی دیگر کشورها خواهیم داشت.

مادر من معلم بود. با ادبیات فارسی آشنایی تام و تمام داشت. حفظیات او در فامیل مثل‌زدنی بود. گاهی صدها بیت از شاهنامه را پشت سر هم می‌خواند و اکثر دعاهای طولانی مانند دعای عاشورا را در خاطر داشت. در یک جمله، او بود که یک حرف و دو حرف بر زبانم الفاظ نهاد و گفتن آموخت. دیگر دوستان خوبم که با شعر فارسی اهلیت داشتند بهترینشان ابوالفتح فتاحی است که سال‌ها دبیر زبان و ادبیات فارسی در دبیرستان‌های اصفهان بوده است و این راه را بر من هموار کردند.

من دانشیار دانشگاه هستم. مدیریت گروه زبان و ادبیات فارسی را در مقطع کارشناسی ارشد بر عهده دارم. تدریس من در دوره‌های دکترای زبان و ادبیات فارسی و کارشناسی ارشد است. البته قائم‌مقام انجمن علمی ادبیات تطبیقی ایران را برعهده دارم و در زمینه زبان و ادبیات موسسه فرهنگی اکو به عنوان دبیر فعالیت می‌کنم.

باور کنید شعر خوب و مطلب خوب را یکی دوبار که بشنوم یا بخوانم حفظ می‌شوم. البته بعضی اوقات هم شیوه خاصی را برای حفظ کردن به کار می‌برم. نخست بیتی را می‌خوانم و چندین بار تکرار می‌کنم؛ حدود 5 بار، در هر لحظه‌ای که ایجاب کند دوباره یا چندباره برای خودم تکرار می‌کنم.

بله. البته نمی‌توان عدد دقیقی را عنوان کرد اما شعر یا حکایت خوب و دلچسب از آثار برجسته زبان فارسی را کم و بیش در حافظه دارم. گرچه به طور متوسط هر روز بین 5 تا 6ساعت مطالعه می‌کنم ولی حاصل این مطالعه‌ها را مدام مرور می‌کنم و به خاطر می‌سپارم و سعی دارم بتدریح مطالب به کار برده شده را کنار بگذارم و موارد جدید فراهم آورم. دامنه مطالعات من در چند حوزه خلاصه می‌شود.

ادبیات انگلیس، متون فارسی، داستان، نقد، تاریخ و فلسفه، مبانی و اندیشه‌های دینی.

بسیار زیاد، زیرا آشنایی من با موسیقی، ادبیات ایران و ادبیات جهان باعث می‌شود که با جامعیت بیشتری نسبت به مسائل و مفاهیم موجود، اشراف داشته باشم.