موسیقی در فیلم مستند

در فیلم مستند داستان به معنای مصطلح وجود ندارد و همه چیز مبتنی است بر شیوه‌ روایت سازنده، آن هم روایتی که عبارت است از نحوه‌ بیان موضوع نه شیوه‌ تعریف و پیشبرد قصه. البته لازم است اینجا آن دسته از آثار مستند بازسازی را که از ساختار داستانی مرسوم بهره گرفته و فقط موضوع مستند دارند از این قاعده‌ کلی مستثنا کنیم. می‌دانیم امروزه قائل شدن مرز مشخصی میان اثر داستانی و اثر مستند کار سخت و پیچیده‌ای است، ولی با وجود این هنوز فاکتورهایی هستند که ما را در تمایز میان این دو نوع مختلف از فیلمسازی یاری می‌دهند. سنجش میزان پرداخت تصنعی و ساختگی اثر در مقایسه با پرداخت واقعی و غیرنمایشی آن، یکی از این موارد است. پیداست ما در عالم هنر از جمله در مقوله‌ فیلمسازی، نه تصنع مطلق داریم و نه واقعیت محض، بلکه همه چیز در این میان نسبی و تقریبی است.

برخی از آثار مستند هستند که از موسیقی فقط به عنوان عنصری برای پر کردن خلاهای اثر استفاده می‌کنند. یعنی بنا دارند مشکلات تصویر یا موضوع و متن را با موسیقی انتخابی یا خاص و متفاوت جبران کنند. این دسته از آثار مستند را می‌توان کلیپ‌های تصویری نه‌چندان مناسبی دانست که تماشاگر هنگام مواجهه با آنها فقط می‌تواند موسیقی اثر را به خاطر بسپارد و چه‌بسا اصلا ترجیحش این باشد که از تصویر صرف نظر کرده و صرفا موسیقی فیلم مورد نظر را بشنود. چنین استفاده‌ای از موسیقی در فیلم مستند به هیچ وجه قابل قبول نیست و بیش از آن که جبران‌کننده‌ نقص‌های اثر باشد، آشکارکننده‌ ضعف‌ها و کاستی‌هاست.

نوع دیگر، استفاده از موسیقی به عنوان مکمل تصویر و گفتار متن است، به طوری که موسیقی نقش پس‌زمینه دارد و کارش فضاسازی مناسب برای بهتر دیده شدن تصاویر و بهتر شنیده شدن نریشن است. در این حالت، موسیقی خود را به رخ نمی‌کشد و اجازه می‌دهد فیلم مستند استقلال بیانی‌اش را حفظ کند و به کلیپ یا همان تصویرسازی برای موسیقی انتخابی تقلیل پیدا نکند.

اما بهترین شیوه‌ بهره‌گیری از موسیقی در فیلم مستند، استفاده‌ بیانی از آن است؛ یعنی انتخاب موسیقی به نحوی که توضیح دهنده و تبیین‌کننده‌ مضمون تصویر باشد، نه صرفا به عنوان مکمل برای بهتر دیده شدن. در این وضعیت، موسیقی نقش گفتار متن اثر را ایفا می‌کند فقط کارکردی مستقل یا تزئینی ندارد، مثل آنچه در مستند تحسین شده‌ «شیشه» به کارگردانی برت هانسترا یا سه‌گانه‌ کاتسی، اثر گادفری راجیو شاهدیم.