وظیفه دانشگاه، پرورش نمایشنامه‌نویس نیست

من این را قبول ندارم که ما نمایشنامه‌‌نویس مطرح نداریم. اگر ما با این سابقه‌ درخشان و کم‌نظیر فرهنگی، نویسنده‌ مطرح نداشته باشیم، پس هیچ کجای دنیا هم ندارد. علاوه بر این، مگر کسی تاکنون با استفاده از اصول مطالعات تطبیقی، آثار ایرانی در حوزه ادبیات نمایشی را با آثار نمایشنامه‌نویسان کشورهای دیگر مقایسه کرده است؟ من کارهای بسیاری از نمایشنامه‌نویسان شهیر غربی را همردیف آثار بزرگان نمایشنامه‌نویسی ایرانی می‌دانم نه بیشتر. چیزی که هست این است که کار‌های آنها به زبانی است که نیاز به ترجمه ندارد و مخاطبان زیادی دارد، در حالی که کارهای بزرگان تئاتری ما به هنگام ترجمه، دچار کاستی می‌شود. تبلیغات هم که با آنهاست و همین که متنی ولو متوسط، چند ماه و سال به شیوه‌های تبلیغاتی متعدد روی آنتن‌ها و جلد مجلات برود یا در جشنواره‌های ریز و درشت و در فقدان رقیب جایزه بگیرد، می‌شود متن مطرح و بی‌نقص. من حاضرم یک روز بنشینم و کار هر کسی را از غرب که شما مطرح می‌دانید از نظر طرح و دیالوگ و شخصیت و حادثه با فقط یکی از نمایشنامه‌های بزرگان خودمان مقایسه کنم تا ببینید از نظر امور ساختاری هیچ کم نداریم و از نظر معنا تا چه اندازه جلوتریم و حرف آخر این‌که اگر درام‌نویس مطرح در گوشه‌ای از جهان، تعدادش کم است، مشکل حتما و حتما در نظام آموزشی آنجا نیست. نویسندگی و شاعری و نقاشی و هنرهای دیگر قابل آموزش دادن به صورت کامل نیستند. اصلا هنر ذاتا با کلاس و مشق موافق نیست، بیشتر با عشق جور است. اگر روزی چیستی هنر معلوم شد، آن‌گاه می‌توانیم راه و روش‌هایی برای آموزاندن آن به علاقه‌مندان پیدا کنیم. پس از قرن‌ها، ما هنوز فقط مصداق‌ها و نمونه‌های هنر را در صورت‌های نمایشنامه و شعر و ... می‌شناسیم. مصداق‌های هنر هم که مترادف با خود هنر نیستند. پس اجازه بدهید فتیله‌ توقع را پایین بکشیم و از درس و تدریس و برنامه‌های آموزشی انتظار نداشته باشیم نمایشنامه‌نویس بسازند. تمام سیستم‌های آموزشی پیشرفته باید نقد و تحلیل نمونه‌های درام را آموزش بدهند که می‌دهند. ورای این‌گونه تلاش‌های ارزشمند، عامل یا عوامل ناشناخته‌ای هم در این هستی است که برخی را هنرمند می‌سازد، برخی را دانشمند.

اول این‌که بتواند هنگام اجرا، تماشاگران را در سالن نگه دارد. اگر این ویژگی را داشته باشد، آنگاه باید برای آنها رویدادی را نمایش دهد که فی‌نفسه خاص باشد. صفت استثنایی یا خاص بودن، به نظر من هرگز و حتی برای لحظه‌ای نباید از یک نمایشنامه جدا شود. بعضی می‌گویند بکر، بدیع یا نو. اینها هم درست است؛ ولی من دوست دارم بگویم ویژه، خاص، استثنایی، آن هم در همه اجزا نه‌فقط در کلمه‌ها یا اعمال یا مثلا طرح.

شاید منظور آن فیلسوف دانا این است که نویسنده، هنگام وجود بخشی به نمایشنامه‌اش، از هویت تماشاگر اثر خود باخبر باشد. در غرب شاید این باور صحیح باشد؛ ولی در اینجا من به عنوان نمایشنامه‌نویس، ارتباطی واضح یا مستمر با تماشاگر آثارم ندارم، پس چطور او در تولید متن‌ها با من شریک شود؟ اگر حدسم درست باشد، این باور از فیلسوف بودن سارتر نشأت گرفته است. ممکن است منظور سارتر آن باشد که تماشاگر، در هنگام مشاهده‌ نمایش است که آن‌گونه که خودش می‌خواهد، کار را کامل درک می‌کند.