تصویر در فیلم مستند

 درست است که می‌توان فیلم مستندی ساخت که متکی به ادبیات، موسیقی، تئاتر یا دیگر عناصر تشکیل‌دهنده یک اثر تصویری باشد و این اتکا تا مرز کمرنگ‌شدن وجه بصری هم پیش برود اما با این وجود فیلم مستند از آنجا که قادر است بدون موسیقی و ادبیات و... هم کامل و تأثیرگذار باشد می‌توان اصالت تصویر در سینما را مختص به فیلم مستند دانست.

بنابراین آن دسته از آثار داستانی که خود را بی‌نیاز از عناصر غیربصری نشان می‌دهند لاجرم نسبتی نزدیک با فیلم مستند دارند؛ چرا که عنوان داکیودراما یا مستند داستانی هم برخاسته از همین نگاه مبتنی بر اصالت تصویر در فیلم داستانی است.

در کتاب «سینما و زمان» به قلم سیاوش جمادی، عبارت قابل توجهی درخصوص وابستگی تصویر متحرک به ادبیات وجود دارد که اگرچه در آن تمایز فیلم مستند از فیلم داستانی لحاظ نشده اما بوضوح می‌توان مصداق اصلی آن را فیلم داستانی دانست: «تصویر، برای دلالت بر معنای جزخود، ناگزیر از توسل به زبان لفظی است. مقصود از لفظ تنها کلام روی فیلم نیست. کافی است که بیننده معنایی را تصور کند که کلامی دیگر به آن دلالت می‌کند. اگر تصویر گرگ در بیابان قرار است تنهایی را نشان دهد ناظر باید معنایی کاملا نامتجانس با تصویر را تصور کند. تنهایی مفهومی است که اولا با زبان بیان می‌شود و ثانیا خود بصری نیست. پس تصاویر برای دلالت بر معانی غیربصری به جهت وامگیری از کلمات، لامحاله استقلال بیانی خود را از دست می‌دهند.»

بنا به آنچه گفته شد، در ساخت فیلم مستند باید توجهی ویژه به تصویر و نقش بنیادین آن داشت. از آنجا که اثر مستند از جذابیت‌های اثری داستانی بی‌بهره است ناگزیر ‌باید این نقایص را با استفاده هرچه بیشتر از قابلیت‌های ذاتی تصویر جبران کرد. تصویربرداری در فیلم مستند ارزش و اهمیتی همتراز یا دست‌کم نزدیک به تدوین دارد و تدوین در فیلم مستند هم قابل قیاس با کارگردانی در فیلم داستانی است.

حرکات دوربین در فیلم مستند خود نوعی میزانسن بصری است و سوژه‌هایی که تصویربردار شکار می‌کند و به دست تدوینگر هنری یا همان کارگردان فیلم مستند می‌سپارد نظیر ایده‌پردازی داستانی در فیلمنامه‌ فیلم داستانی است و از این جهت تصویربردار را از حد متصدی دوربین (Cameraman) به عاملی مؤلف در فرآیند تولید اثر تبدیل می‌کند. حال اگر مدیر تصویربرداری و کارگردان یک اثر مستند، شخصی واحد باشد که تهیه‌کنندگی کار را هم برعهده دارد، پیداست که نتیجه‌ کار چه اندازه موفقیت‌آمیز خواهد بود. مجموعه مستند ایران (پخش‌شده از شبکه یک سیما) ساخته‌ حمید مجتهدی از این نمونه است.