این بار «بدون ‌قضاوت» باور کنیم

وحید جلیلوند که خیلی‌ها او را به عنوان مجری می‌شناسند، حالا در کسوت کارگردان یک برنامه ترکیبی 40 دقیقه به مردم فرصت داده تا مخاطب تلویزیون باشند و باور کنند که در کنار گوش آنها اتفاقات ناگواری در حال رخ دادن است که اگر کسی صدایش را درنیاورد، خیلی‌ها باورشان می‌شود که شهر در امن و امان است. اما جلیلوند در «40 دقیقه بدون قضاوت» می‌گوید اگر بیدار نباشیم و آنهایی را که آسیب می‌بینند و آسیب می‌زنند شناسایی نکنیم، فاجعه‌ای بزرگ شهرها و آدم‌های آن را تهدید می‌کند.

شنبه‌شب، 40 دقیقه بدون قضاوت پای صحبت زنی جوان به نام سحر نشسته بود؛ زنی که به دلیل شرایط بد خانوادگی، محله زندگی، مشکلات فردی و... در سن کم مورد تجاوز قرار گرفته بود، سقط جنین کرده بود و اکنون نمی‌دانست با کوله‌باری از شکست‌‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی چه باید کند! سحر و امثال سحر را جلیلوند از کجا پیدا کرده و اصلا چرا سراغ اینها رفته است؟ وحید جلیلوند در این باره می‌گوید: این طرح از سال 86 در ذهن من، برادرم علی و آقای مهران شریعت‌پناهی (مدیر گروه اجتماعی شبکه 3) شکل گرفت و گروهی تحقیقات میدانی را آغاز کردند و آدم‌هایی را در جامعه یافتند که به دلایل زیادی آسیب می‌دیدند، اما مجبور بودند با این آسیب‌ها زندگی فلاکت‌بار خود را ادامه دهند. آنها آسیب دیده‌اند و ناخودآگاه به دیگران هم آسیب خواهند زد و اینجاست که بحران شکل می‌گیرد. آن طرح امروز در قالب «40 دقیقه بدون قضاوت» پخش می‌شود.

جلیلوند، نگران است. نگران این‌که اگر مسوولان با مصائب زیر پوست‌شهر آسیب‌شناسانه برخورد نکنند، فاجعه در راه است. اگر امروز در 40 دقیقه بدون قضاوت از سقط جنین‌های غیرقانونی پرده برداشته می‌شود، مسوولان نباید فکر کنند که این اتفاق در خارج از این مرز و بوم رخ می‌دهد، حادثه کنار گوش ماست. اما جلیلوند نگران است که عمق فاجعه را آنهایی که باید گوش به زنگ باشند، باور نکنند. برای این نگرانی‌اش هم دلیل دارد؛ او می‌گوید: تا الان که با شما صحبت می‌کنم حتی یک مسوول با ما تماس نگرفته که حتی ناسزا بدهد، حتی بگوید چرا دارید اینها را نشان می‌دهید! این عدم واکنش و خنثی برخورد کردن یعنی آنها یا فاجعه را نمی‌بینند یا نمی‌خواهند آن را باور کنند. اما مردم باور می‌کنند چون با اتفاقات رو در رو هستند و آن را از نزدیک لمس می‌کنند!

جلیلوند در پاسخ به این پرسش هم واکنش جالبی دارد. از او می‌پرسم: آدم‌هایی که در 40 دقیقه بدون قضاوت حاضر می‌شوند آیا واقعی هستند؟ آنها پشت به دوربین می‌نشینند، چهره آنها دیده نمی‌شود، پس می‌توان گفت شاید آنها هم مانند بازیگری که مقابلشان نشسته، دارند بازی می‌کنند؟! جلیلوند در پاسخ می‌گوید: همین جمله شما نشان از یک نوع آسیب جدی است! این پرسش یعنی شک! یعنی این‌که مخاطب به رسانه اعتماد ندارد! به همین دلیل فکر می‌کند هر چه می‌بیند یک جور بازی است. اما باور کنید این آدم‌ها وجود دارند... بازی نمی‌کنند، پول هم نگرفته‌اند که بیایند و مقابل دوربین حرف بزنند و بروند... اشکال از همین‌جاست؛ کسی اینها را باور نمی‌کند که در ادامه بپـذیرد فاجـــعـــه دارد زیر پوست شهر ریشه می‌دواند و زمان آن رسیده «واقع‌نمایی» شود.40 دقیقه بدون قضاوت، سیاه‌نمایی نیست. آگاهی یافتن از لایه‌های پنهان جامعه است.

اما 40 دقیقه بدون قضاوت چه می‌خواهد بگوید؟ آسیب‌شناسی کند و آسیب‌ها را نشان دهد و هشدار دهد؟

جلیلوند می‌گوید: فقط نشان می‌دهیم. نه می‌گوییم خوب است نه بد. باید و شاید هم نداریم. یک آدم را نشان می‌دهیم و او خودش برایمان می‌گوید که چه عواملی او را به اینجا رساند... مخاطب خودش باید مقصر را پیدا کند. خودش باید قضاوت کند که اگر جای «او» بود چه می‌کرد؟ اگر جای او باشد آیا می‌تواند مسیر زندگی‌اش را تغییر دهد. ما نه قضاوت می‌کنیم و نه وادار به قضاوت می‌کنیم. آیینه‌ای گذاشته‌ایم و فقط نشان می‌دهیم. اگر ما جای او بودیم و شرایط او را تجربه می‌کردیم، زندگی‌مان چه می‌شد؟

جلیلوند این حرف را تایید می‌کند که فضای رسانه بازتر شده است. حالا می‌توان آسیب‌ها را هم نشان داد و هشدار داد که اگر زودتر به فکر چاره نباشیم و روی مسائل را بپوشانیم، فاجعه آنقدر بزرگ می‌شود و به یک باره فرود می‌آید که دیگر نمی‌توان جلوی آن را گرفت. وحید جلیلوند، مجری که می‌خواهد بعد از این به حرفه اصلی خود که کارگردانی است، برگردد، تاکید می‌کند که هیچ وقت تمایل نداشته که مجیز مدیران را بگوید. اما حالا با اطمینان می‌گوید که شخص رئیس سازمان از 40 دقیقه بدون قضاوت حمایت کرده و گفته که آسیب‌هایی را نشان دهیم شاید که گوش شنوا یا دیده‌ بینایی پیدا شود و اقشار آسیب‌پذیر را پیدا کند و آنها را تحت پوشش حمایتی قرار دهد؛ همان گونه که نیروی انتظامی از افرادی که به 40 دقیقه بدون قضاوت آمدند، حمایت کرد.

جلیلوند در این باره می‌گوید: بسیاری از افرادی که به این برنامه آمده‌اند شاید از منظر قانونی، مجرم باشند. زنی که رابطه نامشروع داشته و سقط جنین غیرقانونی کرده از منظر قانونی باید بازداشت و با او برخورد قانونی شود، اما نیروی انتظامی این قول را به ما داده که از این آد‌م‌ها حمایت کند و آنها را بازداشت نکند تا آنها در زیر این چتر حمایتی، وظیفه آگاهی‌رسانی را انجام دهند.

با همه اینها در آرشیو برنامه 40 دقیقه بدون قضاوت، تصاویری وجود دارد از آدم‌هایی که آمد‌ه‌اند و حرف زده‌اند، اما بعد پشیمان شده‌اند. آنها نباید راز‌های مگوی خود را بگویند، چون در این صورت یا کشته می‌شوند یا باید از محله خود کوچ کنند یا باید طعم تلخ طرد شدن را بپذیرند. آنهایی که آمد‌ه‌اند و حرف زده‌اند و راضی شده‌اند که پشت به دوربین صدای آ‌نها شنیده شود، خیلی جسارت و جرات داشته‌اند....

شب‌های آینده هم 40 دقیقه بدون قضاوت همراه ماست... خواستیم، می‌توانیم به راهی برویم که سحر و امثال سحر رفته‌اند. اما حالا این را می‌دانیم که سحر ویژگی‌های فردی، اجتماعی و خانوادگی خاص خود را دارد و هر فردی با توجه به این خصوصیات در برابر اتفاقات واکنش‌هایی مختلف نشان می‌دهد. می‌بینیم اما قضاوت نمی‌کنیم، اما جلیلوند این را از همه ما می‌خواهد که بدون قضاوت، آدم‌هایی را که پشت به دوربین نشسته‌اند، باور کنیم. هم مردم هم مسوولان.

طاهره آشیانی / گروه رادیو و تلویزیون