نیمی از پرندگان، اینجا هستند

یکی از دلایل اهمیت میانکاله دست نخوردن طبیعت بکر آن در ساحل خزر است؛ تمامی سواحل دیگر به‌طور گسترده با ساخت‌وسازهای انسانی همچون جاده، شهر و روستا، کارخانه‌ها و... دگرگون شده‌اند، به همین دلیل سلامت این منطقه اهمیت بسیاری در حفظ سلامتی کل دریای خزر دارد. سلامت نسبی میانکاله موجب شده تا تالاب‌ها و سواحل این منطقه علاوه بر پرندگان مهاجر، محل تخم‌گذاری و زیستگاه اصلی بسیاری از ماهیان دریای خزر نیز باشد، بویژه کپور، کفال و ماهیان خاویاری؛ به همین دلیل نزدیک به نیمی از خاویار ایران از آب‌های این منطقه صید می‌شود.

مساحت میانکاله در حال حاضر حدود ۶۸ هزار هکتار است اما در طول تاریخ با توجه به پیش‌روی‌ها و پس‌روی‌های آب دریای خزر گاهی کمتر و گاهی بیشتر از این بوده و گاه بخش‌هایی از آن نیز به جزیره یا جزایری تبدیل شده‌اند.

در اوایل سده 19 که آب دریای خزر به بالاترین سطح خود رسیده بود دستکم 3 جزیره، معروف به جزایر آشوراده در فاصله بین دماغه شرقی میانکاله تا بندر ترکمن وجود داشت. با افت آب دریای خزر از حدود سال ۱۳۱۰ شمسی به این سو هر سه جزیره به میانکاله متصل شدند اما بندر آشوراده با یک کانال کوچک دست‌ساز از شبه‌جزیره اصلی جدا نگه داشته شده‌ است. تا اوایل دهه ۱۳۷۰ روستایی هم در آشوراده وجود داشت که در پی سیل و بالا آمدن آب دریا، خالی از سکنه شد. علت این سیل آن بود که در اواخر دهه ۱۳۶۰ مقامات شوروی با موافقت ایران، آب تعدادی از رودخانه‌هایی که به اقیانوس منجمد شمالی می‌ریختند را به سوی رود ولگا منحرف کردند تا وارد دریای خزر شده و سطح آب دریای خزر افزایش پیدا کند. در شبه‌جزیره میانکاله، روستا و سکونتگاه دائمی وجود ندارد اما دامداران در بعضی فصول برای چرای دام‌های خود به آن محل می‌آیند.

میانکاله حوادث تاریخی جالبی را نیز به خود دیده‌ است. به روایتی «آبسکون» که ذکر آن در کتب تاریخی به عنوان بندر و جزیره‌ای مهم بسیار آمده و از جمله محل فرار جلال‌الدین خوارزمشاه از چنگ مغولان بوده، همان جزیره آشوراده است. در دوران قاجار میانکاله و آشوراده مقر راهزنان و دزدان دریایی شده بود که از زمین و دریا به کشتی‌ها، قایق‌ها و روستاهای اطراف حمله می‌کردند. محمدشاه قاجار که برای سرکوبی آنها به کشتی جنگی نیاز داشت، دست به دامن روس‌ها شد. روس‌ها به آشوراده آمده و بدون درگیری جدی با دزدان و راهزنان به توافق رسیده و با توافق ایران به ساخت پادگان نظامی، بیمارستان و خانه پرداختند و 5 کشتی جنگی را در ساحل مستقر کرده و سپس به بهانه حفظ امنیت کشتی‌های تجاری خود و این که وضعیت مالکیت آشوراده در هیچ‌یک از معاهدات 2 کشور مشخص نشده، در آن ماندگار شدند. در نهایت دولت شوروی در قرارداد ۱۹۲۱ متعهد شد تا به اشغال آشوراده پایان دهد.

میانکاله در گذشته از طبیعتی بسیار باشکوه‌تر و غنی‌تر از امروز برخوردار بود و علاوه بر پرندگان پرشمار یکی از بهترین زیستگاه‌های پستانداران بزرگ ایران از جمله ببر خزر نیز به شمار می‌رفت.

ظل‌السلطان پسر ارشد ناصرالدین‌شاه تنها در یکی از قشون‌کشی‌های خود به میانکاله برای سرکوب دزدان و راهزنان که در این منطقه و جزایر آشوراده پناه گرفته بودند از شکار ۳۵ ببر، ۱۸ پلنگ، ۱۵۰ مرال (گوزن بزرگ)، هزار قرقاول، ۶۲ گاو و گاومیش وحشی و تعداد زیادی شوکا (گوزن کوچک) خبر می‌دهد؛ جالب این‌که او در این آمار حیواناتی که پس از اصابت تیر زخمی شده و گریخته‌اند را به حساب نیاورده‌ است.

اما امروزه مدت‌هاست که نسل تمامی این جانداران به جز قرقاول منقرض شده و یکی از دلایل آن نیز همین کشتار عجیب ظل‌السلطان و سپاهیانش بوده‌ است. البته دلیل اصلی از بین رفتن پستانداران بزرگ در میانکاله را باید قطع ارتباط این منطقه با سواحل مازندران بر اثر ساخت شهرها و جاده‌ها دانست .

امروزه از بین پستانداران تنها شغال، گراز، روباه، گربه جنگلی، گربه دشتی، خرگوش، تشی، جوجه تیغی، خفاش، جوندگان کوچک و نیز اسب‌های وحشی‌ در این منطقه باقی مانده‌اند که نسل برخی از همین جانوران هم در خطر تهدید قرار دارد.

اما پرندگان مهاجر که شهرت میانکاله بیشتر از جهت آنهاست شامل انواع مرغابی، غاز، قو، فلامینگو، گیلانشاه، چوب‌پا، پلیکان، اگرت، حواصیل، باکلان، پرلا، خوتکا، زنبورخوار، کاکایی، پرستوی دریایی، فالاروپ، سنقر تالابی، بحری، عقاب دریایی دم‌سفید و طاووسک هستند. از مهم‌ترین پرندگان بومی میانکاله هم قرقاول خزری، دراج، پیغوی کوچک و چرخ‌ریسک دم‌دراز را می‌توان نام برد.

در مجموع ۲۰۷ گونه گیاهی از ۴۶ تیره در میانکاله شناسایی شده که ۱۷گونه آن از درختان و درختچه‌ها هستند. جنگل بزرگی از انار وحشی و بوته‌های تمشک در منطقه دیده می‌شود که منبع غذا و محل لانه‌سازی پرندگان منطقه است.

محسن کاظم‌پور