وقتی بازی‌های سنتی به‌بازی گرفته می‌شوند!

این بازی‌ها علاوه بر این‌که از مصادیق بارز میراث معنوی کشورمان محسوب می‌شوند، یکی از جاذبه‌های گردشگری مناطق مختلف ایران هستند. بازی‌هایی که نقش آنها با ورود ماهواره و اینترنت، در زندگی امروز کمرنگ شده است. از این‌رو گردآوری و مستندکردن بازی‌های سنتی و انتشار آن ضروری به‌نظر می‌رسد، این در حالی است که به نظر می‌رسد سازمان‌ میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دغدغه‌ای برای این کار ندارند.

بازی‌های سنتی، شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند و تا زمانی که طبقه‌بندی نشوند، نمی‌توان تعداد دقیقی از آنها را گزارش کرد. چند سال پیش، پژوهشکده مردم‌شناسی سازمان میراث فرهنگی به شناسایی و گردآوری این بازی‌ها پرداخت و ناهید سخاییان و همکارانش توانستند، اطلاعات مربوط به 5 هزار بازی را جمع‌آوری کنند. این اطلاعات از آن زمان تاکنون، دست‌نخورده باقی‌مانده است. امید که شرایط استفاده همگانی از این گنجینه معنوی فراهم شود.

ناهید سخاییان که سال‌های متمادی در پژوهشکده مردم‌شناسی فعالیت می‌کرده، توانسته تعدادی از بازی‌های محلی را گردآوری کند و تفاوت‌ها و شباهت‌های هرکدام را دریابد. سخاییان همچنین به دسته‌بندی بازی‌های سنتی بر اساس شرایط جغرافیایی، گروه سنی مخاطبان و... پرداخته است.

او فکر می‌کند، امروز همه چیز تغییر کرده، شرایط اجتماعی و اقتصادی دگرگون شده و ارزش‌های بسیاری فروریخته است. به نظر او مادران دیگر حوصله قصه گفتن و بازی کردن با فرزندانشان را ندارند و دیگر دست کودکان خود را به قصد بازی و سرگرمی‌در دست نمی‌گیرند.

به همین دلیل با او به گفت‌وگو نشسته ایم و او پیش از هر پرسشی، چنین می‌گوید:

امروز مادران به دلایل بسیار از جمله کار و فعالیت اقتصادی، شرایط اجتماعی و دلایل دیگر به بازی با کودکان خود نمی‌پردازند. گویا آنها ترجیح می‌دهند فرزند خود را با کارتون‌های مختلف، شخصیت‌های غیرواقعی و ناملموس یا اسباب بازی‌هایی با سروصداهای عجیب و غریب و بازی‌های کامپیوتری سرگرم کنند، بی‌خبر از آن که این نوع بازی‌ها جز خشونت، انزوا و سرعت بی‌منطق هیچ چیز دیگری به فرزندشان نمی‌آموزند.

مادران زمانی می‌توانند با بچه‌های خود بازی کنند که خود با آن بازی‌ها آشنا باشند در حالی که بسیاری از مادران از چنین دانشی بی‌بهره‌اند.

مادر به عنوان نخستین همبازی کودک، باید خود این‌گونه بازی‌ها را تجربه کرده باشد، قطعا مادری که بازی را نشناسد، نمی‌تواند آن را به کودک خود آموزش دهد، از این رو صدا وسیما و سازمان‌های مرتبط چون آموزش و پرورش، کانون پرورش فکری و... باید به فعالیت در این زمینه بپردازند و مردم را با بازی‌های سنتی آشنا کنند.

این حرف‌ها بیشتر بهانه است. بازی‌های سنتی، در هر مکان و زمان و با کمترین امکانات و دسترس‌ترین وسایل قابل اجرا هستند.

این‌گونه بازی‌ها 3 نسل را کنار هم می‌نشانند و قابلیت و تنوعی که در این بازی‌ها وجود دارد موجب می‌شود همه از انجامش لذت ببرند. پدران و مادران ما در شب‌های سرد زمستان، زیر کرسی می‌نشستند و با بچه‌ها انواع بازی‌ها و سرگرمی‌ها را انجام می‌دادند، پس چگونه است که ما می‌گوییم نمی‌توانیم در آپارتمان‌های کوچک امروز دست فرزندانمان را بگیریم و با آنها بازی کنیم.

قرار بود مجموعه‌ای ترکیبی از بازی‌های ایران و جهان منتشر شود و در اختیار علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گیرد اما مدیران ما، سلیقه‌ای عمل می‌کنند و مدیران تازه، رویه و رفتار همکاران پیشین خود را در پیش نمی‌گیرند.

حتی من با رئیس جدید پژوهشکده مردم‌شناسی تماس گرفته و گفته‌ام که هرزمان پژوهشکده اعتبار لازم برای گردآوری و انتشار بازی‌ها را داشته باشد با وجود بازنشستگی، حاضر به همکاری هستم اما ظاهرا دغدغه و انگیزه‌ای برای گردآوری، انتشار و ثبت بازی‌های سنتی به‌عنوان میراث معنوی در فهرست آثار ملی وجود ندارد و این‌گونه است که این بازی‌ها با همه توان و قابلیت‌هایشان فراموش می‌شوند و از یاد می‌روند و کودکان و بزرگ‌ترهایشان به خاطر نمی‌آورند چه روزگاری یک قل دوقل بازی می‌کرده‌اند.

زهره نیلی