سینما و تلویزیون ژاپن پس از زلزله و سونامی

زلزله و سونامی وحشتناکی که به دنبال آن آمد تاثیر خود را بر تمام بخش‌های فعال جامعه ژاپن گذاشت و در این بین صنعت سینما و دنیای سرگرمی هم جای ویژه خود را داشت. تاثیر منفی زلزله ماه قبل هنوز هم در دنیای فیلمسازی و در داخل سالن‌های نمایش سینماها احساس می‌شود و براحتی می‌توان نمونه‌های آن را ذکر کرد. در چنین اوضاع و احوالی است که به سختی می‌توان در این باره صحبت کرد که آیا اوضاع به شرایط طبیعی خود برمی‌گردد یا خیر. هنوز نشانه‌ای از بهبود اوضاع به چشم نمی‌خورد و دست‌اندرکاران هنری نیز در این باره احساس خوبی ندارند. به صورت طبیعی، بلافاصله پس از وقوع فاجعه، کل صنعت هنر و سرگرمی کشور دچار یک گیجی غیرقابل باور شد و در بهت و بیهوشی ویژه‌ای قرار گرفت که باعث توقف تمام امور شد. اولین اقدام، لغو نمایش عمومی تمام فیلم‌هایی بود که قرار بود در آن روزها روی پرده سینماها بروند. اکران عمومی ده‌ها فیلم ژاپنی و خارجی به تعویق افتاد و بسیاری از رویدادها و مراسم‌های هنری لغو شد. طبیعی بود که در آن ایام یک چنین اقدامی صورت گیرد. در شرایطی که فاجعه زلزله و سونامی ده‌ها کشته و ویرانی‌های بسیاری به جای گذاشته بود، کسی حوصله سینما رفتن و فیلم دیدن را نداشت. در آن روزها، توجه اذهان عمومی به برنامه‌های خبری تلویزیونی بود که گزارش لحظه به لحظه حادثه را برای مخاطبان خود پخش می‌کرد.

اما اکنون صنعت هنر و سرگرمی ژاپن به آرامی خودش را احیا می‌کند و از دل فاجعه‌ای که کل کشور را مضطرب کرد و تحت تاثیر قرار داد، زندگی دوباره را شروع می‌کند. اما این احیا و زندگی دوباره، فرسنگ‌ها با وضعیت گذشته فاصله دارد و بعید به نظر می‌رسد بتواند خود را به دوران قبل از فاجعه زلزله برساند و وضعیتی شبیه به آن زمان پیدا کند. مشکلات مربوط به دوران پس از زمین‌لرزه هنوز هم در سطح عمومی وجود دارد. امنیت، حمل و نقل، وحشت از فاجعه هسته‌ای (بحران مربوط به نیروگاه اتمی فوکوشیما هنوز حل نشده است)‌ و نبود آب و برق و مواد غذایی از جمله چیزهایی هستند که باعث نگرانی مردم و گروه‌های اجتماعی شده‌اند. چنین وضعیتی را حتی در توکیو، پایتخت کشور هم می‌توان حس کرد. مجموعه همین عوامل است که باعث خلق این حس عمومی و مشترک شده که اکنون وقت مناسبی برای شروع تولید یک فیلم تازه یا نمایش عمومی فیلمی نیست که مضمونی حساسیت برانگیز دارد و می‌تواند احساسات عمومی مردم را جریحه‌دار کند. در ژاپن از این حس منفی عمومی با نام «جیشوکو» اسم می‌برند. جیشوکو را می‌توان خود خویشتنداری معنی کرد، منعی که از سوی خود شخص نسبت به خودش اعمال می‌شود و دولت یا گروه‌های اجتماعی هیچ نقشی در خلق و ایجاد آن ندارند. این حس به صورت طبیعی زمانی به وجود می‌آید که آدم نسبت به یک خطر احساس ناامنی و ناراحتی می‌کند.

زمانی که صحبت از جیشوکو می‌شود، باید گفت بیشترین تاثیر این حس مشترک عمومی روی رسانه تلویزیون (و پس از آن صنعت سینما)‌ بوده است. از اولین ساعات زمین‌لرزه در یازدهم مارس، پخش آگهی‌های تبلیغاتی از شبکه‌های مختلف حذف شد و جای آن را آگهی‌ها و اطلاعیه‌های رسمی در باب رهنمودها و آموزش‌های لازم مربوط به زمین‌لرزه گرفت. شبکه‌های تلویزیونی از روز پانزدهم مارس (22 اسفند)‌ با احتیاط پخش محدود دوباره آگهی‌های تبلیغاتی را شروع کردند. با این حال، گفته می‌شود رسانه تلویزیون از بابت حذف چند روزه آگهی‌های تبلیغاتی نزدیک به 2 میلیارد دلار خسارت دید. در عین حال، پخش عمومی تعدادی از مجموعه‌های تلویزیونی (بویژه کارهایی که در 2 ژانر کمدی و ترسناک سرشار از خشونت و کشت و کشتار بودند)‌ لغو شد، مسوولان شبکه‌های تلویزیونی به صورت رسمی اعلام کردند از نمایش هر برنامه یا مجموعه‌ای که تماشای آن برای عموم بینندگان آزار روحی و روانی خلق کند، اجتناب می‌ورزند. یکی از معروف‌ترین برنامه‌هایی که از بابت زمین‌لرزه خسارت دید، یک کار پربیننده به نام «صورت وحشت» بود. این مجموعه ژاپنی که حال و هوایی شبیه «دوربین مخفی» دارد، یک کار شاد و مفرح است. تهیه‌کنندگان برنامه به صورت داوطلبانه پخش آن را قطع کردند، زیرا احساس می‌کردند قربانیان فاجعه و بقیه مردم ژاپن حال و حوصله خندیدن به شیرین‌کاری‌های شرکت‌کنندگان در این برنامه را ندارند.

یک نکته خیلی جالب در ارتباط با زمین‌لرزه ژاپن و رسانه‌های گروهی، این است که تمام صحنه و عکس‌هایی که مربوط به غذا خوردن باشد از دل فیلم‌‌های سینمایی، نمایش‌های تلویزیونی و حتی صفحات روزنامه‌ها و مجلات حذف شده است. ژاپن از دیرباز به عنوان کشوری معروف شده که مردم آن بشدت غذاخور هستند و وسوسه غذا یکی‌از وسوسه‌های بزرگ اهالی آن است. به همین دلیل، این وسوسه و میل در شرایط دشواری مثل وقوع یک زمین‌لرزه بزرگ می‌تواند مشکل‌ساز و حتی خطرآفرین باشد. در یک ماه اخیر تمام عکس‌ها و تصاویر سینمایی، تلویزیونی و رسانه‌ای مربوط به غذا خوردن سانسور شده‌اند.

یکی از تهیه‌کنندگان سرشناس سینما و تلویزیون ژاپن در این رابطه می‌گوید: «این درست نیست در شرایطی که مردم مناطق زلزله‌زده تحت تاثیر مشکلات غذایی هستند و گرسنگی می‌کشند، ما شاهد پخش صحنه‌هایی باشیم که گروهی از مردم در مکان‌های گرم و راحت خویش و با اشتهای زیاد، مشغول خوردن غذاهای متنوع و متفاوت هستند.» تحلیلگران هنری می‌گویند با وجود اعمال محدودیت‌ها و سانسورهایی که در دو رشته سینما و تلویزیون صورت گرفته، باز هم محصولات سینمایی و تلویزیونی با افت شدید تماشاچی روبه‌رو شد‌ه‌اند. این تحلیلگران افت تماشاچی را بین 30 تا 70 درصد اعلام کرده‌اند.

سالن‌های نمایش سینماها در کشور ژاپن همیشه پر از تماشاچی بوده‌اند و فیلم و سینما رونق خوبی در این کشور دور آسیا داشته و دارد. استقبال تماشاگران از فیلم‌های داخلی و خارجی همیشه بالا بوده و معمولا فیلم‌های جدید با افتتاحیه‌هایی بالای 10 میلیون دلار نمایش عمومی خود را در ژاپن شروع کرده‌اند، اما زمین‌لرزه این معادله را به هم زد و فروش محصولات سینمایی را به حداقل خود رساند. سینماهای ژاپن در 3 روز اول پس از زمین‌لرزه تعطیل بودند و پس از بازگشایی وضعیت به حالت سابق برنگشت. این در حالی بود که کمپانی‌های بزرگ خارجی اعلام کردند جدول نمایشی خود در این کشور را تغییر می‌دهند و اکران عمومی تعدادی از محصولات خود را به زمان دیگری منتقل می‌کنند. «آخرت» ساخته کلینت ایستوود از اولین فیلم‌هایی بود که از بابت زمین‌لرزه ضربه دید. بخشی از قصه فیلم اختصاص به سونامی سال 2004 سوماترا دارد. شباهت‌های انکارناپذیر این سونامی با سونامی ژاپن، عامل اصلی تعویق زمان اکران آن بود. فیلم علمی ـ تخیلی «نبرد: لس‌آنجلس» (درباره تهاجم موجودات بیگانه فضایی)‌ و فیلم ترسناک «مراسم مذهبی» با بازی آنتونی هاپکینز هم به خاطر سوژه‌های ملتهب خود، فعلا بایگانی شده‌اند.

عدم استقبال اهالی مناطق توهوکو و کانتو از فیلم‌ها فقط به دلیل عدم علاقه آنها به تماشای آثار سینمایی نبوده، چرا که در این مناطق بحث امنیت جانی مردم هم مطرح بوده است. مردم نسبت به امنیت و سلامتی مراکز عمومی سربسته (و ازجمله سالن‌های نمایش)‌ شک و تردید داشته‌اند و ویرانی یک سالن نمایش چند روز پس از زلزله بر دامنه ترس مردم از حضور در چنین مراکزی می‌افزاید. تماشاگران در مناطق زلزله‌زده می‌‌گویند تضمینی برای تماشای آرام و بی‌خطر فیلم‌های سینمایی وجود ندارد. شرکت قدیمی فیلمسازی توهو که در کنار تولید محصولات سینمایی بزرگ‌ترین زنجیره سینمایی ژاپن را نیز اداره می‌کند، بلافاصله پس از وقوع زمین‌لرزه، 26 سالن نمایش و مولتی‌پلکس خود را ویران کرد. این سالن‌ها به دلیل زلزله خسارات زیادی دیده بودند و مسوولان شرکت توهو احساس کردند بهتر است آنها را کاملا تخریب و دوباره‌سازی کنند. با این حال، سخنگوی توهو 2هفته پس از زمین‌لرزه گفت سالن‌های سنیمایی این شرکت در اکثر مناطق زلزله‌زده کار و فعالیت خود را از سر گرفته‌اند، ولی رسانه‌های گروهی می‌نویسند این سالن‌های نمایشی با مشکل برق روبه‌رو هستند و احتمالا تابستان بدی پیش روی آنها قرار دارد. با بحرانی که صنعت سینمای ژاپن را فرا گرفته، پیش‌بینی می‌شود جدول گیشه نمایش سینماهای ژاپن در فصل تابستان (که بهترین فصل سینمایی در سراسر جهان است و فیلم‌ها بیشترین فروش خود را در این ایام دارند)‌ با یک افت فروش 20 درصدی روبه‌رو شود.

استقبال تماشاگران ژاپنی از فیلم‌های سینمایی پس از زلزله، عموما محصولات خانوادگی بوده‌اند. برای مثال انیمیشن کامپیوتی «تانگلد» محصول کمپانی والت دیزنی پس از 4 هفته اکران عمومی حدود 20 میلیون دلار فروخته است. «سخنرانی پادشاه» هم جزو فیلم‌های پربیننده بوده و پس از 6 هفته 12 میلیون دلار فروش داشته است. «دوریمون» انیمیشن جدید سینمای ژاپن هم در طول 5 هفته اکران عمومی نزدیک 27 میلیون دلار فروش کرده و لقب موفق‌ترین محصول صنعت سینمایی ژاپن را در دوران پس از زلزله گرفته است. صنعت سینمای این کشور آسیایی امید زیادی به موفقیت یک محصول دیگر خود به نام «کامن رایدر» دارد که قسمت تازه‌ای از یک مجموعه فیلم موفق سینمایی است و با حال و هوای اکشن خود یک قصه ابر قهرمانانه را تعریف می‌کند. کودکان و نوجوانان تماشاچی اصلی این فیلم هستند. این فیلم هفته قبل با افتتاحیه‌ای 7 ‌میلیون ‌دلاری نمایش عمومی خود را آغاز کرد. تحلیلگران اقتصادی سینما می‌گویند اگر زمین لرزه‌ای در کار نبوده، این اکشن ابر قهرمانانه در اولین هفته نمایش خود حداقل 15میلیون دلار فروش می‌کرد.

اما سوالی که تحلیلگران اجتماعی در ژاپن مطرح می‌کنند این است که روحیه جیشوکو تا چه مدت زمانی ادامه خواهد داشت؟ اهل فن می‌گویند مردم ژاپن مجبور هستند که هر چه زودتر به شرایط عادی زندگی برگردند و این اتفاقی است که تا چند هفته آینده رخ خواهد داد. تنها مشکلی که در این رابطه خودش را به رخ می‌کشد و می‌تواند این زمان را طولانی‌تر کند، مشکل نیروگاه اتمی فوکوشیما است.