رصدخانه دیجیتالی برای حفاظت از تنوع زیستی

این کاسته شدن صرفا به دلیل نادر بودن بسیاری از گونه‌های جانوری و گیاهی و عدم نظارت و کنترل دائم بر محیط زندگی و رشد و نمو آنهاست. این وضعیت نگران‌کننده به جایی رسیده است که اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت همه ساله فهرستی موسوم به فهرست قرمز منتشر می‌کند که در آن طومار بلندبالایی از گونه‌های زیستی در حال انقراض نسل دیده می‌شود. در سال‌های اخیر تلاش‌های زیادی برای کاستن از سرعت نابودی این‌گونه آغاز شده است که شاید یکی از کاربردی‌ترین آنها رصدخانه دیجیتالی مناطق محافظت شده (DOPA) محسوب می‌شود.

در سال‌های اخیر هزاران سازمان و نهاد در گوشه و کنار جهان دست به دست هم داده‌اند تا اقداماتی برای حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی زمین انجام دهند، اما مهم‌ترین چالشی که فرا روی محققان در این تلاش بین‌المللی به چشم می‌خورد نحوه به اشتراک‌گذاری اطلاعات و همگرایی بیشتر در این زمینه است. مطالعات نشان می‌دهند اشتراک‌گذاری داده‌ها میان نهادهای مختلفی که در زمینه حفاظت از گونه‌های مختلف جانوری و اکوسیستم‌های طبیعی فعالیت دارند بسیار محدود است و عمدتا معطوف به منطقه محصور شده‌ای از جهان می‌شوند. برای این‌که تلاش‌های صورت گرفته برای حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی زمین مثمرثمر واقع شوند، نیاز است تا داده‌های محققان به زودی در اختیار دانشمندان قرار گیرد. ابتکار عملی که تحت عنوان رصدخانه دیجیتالی مناطق حافظت شده آغاز شده است می‌تواند راه را برای دستیابی دانشمندان به درک بهتر و روشن‌تر از وضعیت لحظه به لحظه اکوسیستم‌های طبیعی سراسر جهان هموار کند. هدف اصلی از آغاز به کار این پروژه ایجاد همگرایی میان داده‌های مختلفی است که از سوی نهادهای گوناگون در سراسر جهان تهیه و مورد بررسی قرار می‌گیرند. اطلاعاتی که در این پروژه براساس ملاک‌های گوناگون تفکیک می‌شود در اختیار تصمیم‌گیرندگان کلان کشورهای مختلف جهان قرار می‌گیرد تا براساس یک سری ارزیابی‌های کلی، اقدامات لازم برای حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی و عمدتا در معرض خطر نابودی زمین صورت گیرد.

در سال‌های گذشته دانشمندانی که در سازمان‌های مرتبط با حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی سراسر زمین فعالیت می‌کرده‌اند انبوهی از اطلاعات ارزشمند درخصوص انواع اکوسیستم‌های طبیعی به دست آورده‌اند. اکوسیستم‌های طبیعی مناطقی همچون جنوب شرق آسیا و منطقه آمازون و همچنین غرب و جنوب آفریقا از جمله مواردی است که همواره مورد توجه دانشمندان قرار دارند. اما این اطلاعات به ‌طور مستقل به دست آمده و به دنبال آن به ‌طور مستقل نیز به کار گرفته می‌شده‌اند. این شیوه حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی چندان برطرف‌کننده نگرانی دانشمندان و حامیان محیط زیست نبوده است. اما با تکیه بر این ابتکار عمل جدید تمام این اطلاعات با یکدیگر در هم آمیخته می‌شوند. فلسفه ارائه این پروژه چیزی نیست جز حفاظت مؤثر از گونه‌های مختلف زیست محیطی و مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی.

یکی از برنامه‌های اصلی این ابتکار عمل تلفیق اطلاعات به دست آمده از سراسر جهان با سیستم پردازش اطلاعات در مرکز تحقیقات مشترک کمیسیون اروپاست. در این سیستم از داده‌های ارسالی برای طراحی و تولید نقشه‌های زیست محیطی متعلق به نقاط مختلف جهان استفاده می‌شود. در این نقشه‌ها نه تنها مناطق هشدار مشخص شده است بلکه شاخص‌های مختلفی نیز به نمایش گذاشته می‌شود. این ابتکار عمل در حقیقت نوعی سیستم یکپارچه هوشمند است که قابلیت‌های متنوعی دارد.

امکان مدل‌سازی‌های گوناگون در آن و انعطاف‌پذیری که درخصوص لحاظ کردن داده‌های مربوط به مناطق خارج از مرزهای تعیین شده اکوسیستم‌های طبیعی دیده می‌شود به دانشمندان این اجازه را می‌دهد تا درک روشن‌تری از فشارهای محیطی بر فاکتورهای تشکیل‌دهنده این اکوسیستم‌ها داشته باشند. به این ترتیب دانشمندان متوجه می‌شوند که برخی نقاط به حفاظت بیشتر و سریع‌تری نیاز دارند و در عین حال اوضاع در دیگر اکوسیستم‌ها روال طبیعی خود را می‌گذراند. اما اطلاعاتی که در این پایگاه بزرگ و یکپارچه اطلاعاتی قرار می‌گیرد صرفا برای بررسی دانشمندانی خاص نیست بلکه بسیاری از محققان و همچنین تصمیم‌گیرندگان کلان در مناطق مختلف جهان می‌توانند با مرور آنها تصمیم‌های مناسب و از جمله بودجه‌بندی‌های لازم برای حفاظت از اکوسیستم‌ها اتخاذ کنند. این داده‌ها از طریق وب‌سایت مخصوصی قابل دسترسی از هر نقطه از جهان است. این ابتکار عمل بین‌المللی تاکنون موفق نشان داده به ‌طوری که پاسخگوی بسیاری از پرسش‌ها و نگرانی‌های موجود در سراسر جهان بوده است. در جریان برگزاری کنفرانس تنوع زیستی اتحادیه حفاظت از گونه‌های زیستی سازمان ملل که در اکتبر سال 2010 برگزار شد، مسائل و پرسش‌های متعددی مطرح شد که با استفاده از بانک اطلاعاتی موجود در رصدخانه دیجیتالی مناطق حافظت شده به بسیاری از آنها پاسخ داده شده است. داده‌هایی که در بانک اطلاعاتی این رصدخانه وجود دارند همواره به روز می‌شوند در نتیجه دانشمندان می‌توانند با اطمینان خاطر درخصوص اکوسیستم‌های طبیعی و این نکته که آیا واقعا در شرایط مناسبی قرار دارند یا نه ابراز نظر کنند. گذشته از آن اختصاص بودجه به مقوله حفاظت از گونه‌های زیستی ساکن در این اکوسیستم‌ها نیز به طور کاملا هدفمند صورت می‌گیرد.

این تلاش‌ها درحالی وارد مراحل تازه‌ای می‌شوند که بر اساس گزارش اخیر صندوق حفاظت از حیات وحش ده‌گونه جانوری در معرض خطر انقراض قرار دارند که ببرها در صدر این فهرست هستند. در این گزارش آمده است کمتر از 3200 ببر با نام علمی Panthera tigris در حیات وحش باقی مانده است. ببرها تنها کمتر از 7 درصد جمعیت اصلی گربه‌سانان را در اختیار دارند. در حالی که طی 10 سال گذشته 40 درصد از جمعیت کل گربه‌سانان کاسته شده است. ادامه جنگل‌زدایی و قتل عام و کشتار بی‌رویه این حیوانات علت اصلی کاهش جمعیت این ببرها هستند. به طوری که هم‌اکنون نسل ببرها در خانواده javan و Balinese در بخش‌هایی از آسیا منقرض شده است. به عقیده دانشمندان بالا آمدن سطح آب دریاها، بروز تغییرات ناخوشایند جوی و تغییر در عادات زندگی و زیستگاه‌ها باعث کاهش نسل این گربه‌سانان در مناطقی چون بنگلادش و هندوستان شده است. بنا بر این گزارش دومین گونه و یکی از مهم‌ترین گونه‌های در معرض خطر انقراض، خرس‌های قطبی هستند. این حیوانات که عمدتا در قطب شمال زندگی می‌کنند و با نام علمی Ursus maritimus شناخته می‌شوند،‌ از قربانیان اولیه تغییرات جوی در جهان محسوب می‌شوند. این حیوان در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت IUCN قرار گرفته است و همچنین از جانب برنامه حفاظت از گونه‌های در معرض خطر انقراض آمریکا نیز محافظت می‌شود. این در حالی است که اکثر خرس‌های قطبی شمالگان در صورت ادامه روند تغییرات ناخوشایند جوی تا کمتر از یک قرن آینده منقرض می‌شوند.

محمدرضا مصلحی