ردپای نوروز در استان‌های ایران

ای کاش هنوز زمان کیومرث بود تا می‌فهمیدیم چه در سر پادشاه اساطیری ایران می‌گذشت که جشن نوروز را راه انداخت، ای کاش هنوز روزگار جمشید بود تا حرف‌های فردوسی که می‌گوید وقتی او درحال گذشتن از آذربایجان بود و دستور داد تختی برایش برپا کنند و آنگاه با تاجی زرین رویش نشست و وقتی نور خورشید بر آن تابید و جهان نورانی شد و مردم شادی کردند و آن روز را روز نو نامیدند باورمان می‌شد که بانی نوروز جمشید است، ای کاش وقتی کوروش بزرگ 538 سال قبل از میلاد مسیح، نوروز را جشن ملی اعلام کرد و هر سال در روزهای اول بهار به سربازان ترفیع می‌داد و محکومان را می‌بخشید ما هم آنجا بودیم، ای کاش وقتی ساسانیان 25 روز پیش از آغاز بهار در 12 ستون از جنس خشت خام انواع حبوبات و غلات را می‌کاشتند و تا روز شانزدهم فروردین صبر می‌کردند تا مشخص شود امسال کدام یک از گیاهان بارورترند ما هم آنجا بودیم، حتی وقتی هرمز دوم پادشاه ساسانی رسم دادن سکه در نوروز به عنوان عیدی را جا انداخت یا حتی وقتی شاه عباس صفوی مراسم نوروز را در نقش جهان برگزار می‌کرد و اصفهان را پایتخت همیشگی ایران معرفی کرد.

کد خبر: ۳۹۱۶۹۴

ای کاش زمان به عقب برمی‌گشت، ای کاش هاله‌های افسانه و اسطوره از پیش چشم ما کنار می‌رفت تا حقیقت نوروز را درک کنیم و پا به پای تاریخ پیش برویم تا بدانیم اگر تقویم میلادی با سوز سرما نو می‌شود در ایران چه گذشت که سال با زنده شدن طبیعت نو می‌شود. اما دیگر نمی‌شود ابهام تاریخ را از بین برد، دیگر نمی‌شود بخش‌های ننوشته تاریخ را به آن اضافه کرد. حتی نمی‌شود تغییرات پیش‌آمده در نوروز را عوض کرد و به حالت اولش برگرداند درست مثل افسوسی که به خاطر فراموش‌شدن بسیاری از آداب و رسوم نوروز در شهرهای ایران خورده می‌شود و نمی‌شود برایش کاری کرد.

جشن نوروز و آداب برگزاری آن جدا از این‌که چه نیتی پشت سرش بوده و جرقه آن در ذهن چه کسانی زده شده، خودش میراثی معنوی است که می‌تواند جاذبه‌ای برای سفر باشد به ویژه این‌که همان بخش باقیمانده از سنت‌ها که درپستوی خانه‌ها برگزار می‌شود از انزوا درآید و برای همه مردم قابل مشاهده باشد.

ترکمن‌صحرا؛ نوروز و مسابقات

البته اگر شانس بیاورید و در سفرهای نوروزی به شهرهای مختلف ایران، مهمان اقوامی باشید که به سنت‌ها پایبند باشند حتما می‌توانید بخشی از آداب و رسوم نوروز را آنجا ببینید مخصوصا اگر مقصد سفرتان شهر ترکمن‌ها باشد. ترکمن‌ها می‌گویند وقتی جمشید چهارمین پادشاه پیشدادی بر تخت نشست آن روز را نوروز نامید برای همین آنها در نوروز غذاهایی می‌پزند که واژه نوروز را هم یدک می‌کشد. پس اگر مهمان ترکمن‌ها بودید نوروز کجه ونوروز بامه را فراموش نکنید و سمنوی معروف که ترکمن‌ها به آن سمنی می‌گویند را هم طلب کنید. البته به احتمال زیاد این غذاها را باید در کنار سفره‌های مزین به قرآن، شمعدان‌های پایه بلند بلور، تنگ شیشه‌ای با چند ماهی قرمز، یک قرص نان، آینه، نقل و نبات شیرینی و شربت و آجیل بخورید.

درتعطیلات طولانی نوروز که خیلی‌ها را کلافه می‌کند به احتمال زیاد کنار ترکمن‌ها بودن فرصتی برای بی‌حوصلگی باقی نمی‌ماند چون آنها در این روزها مسابقاتی چون اسب‌دوانی، کشتی، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی، خروس جنگی، شاخ زنی میش‌ها، شطرنج، مهره بازی و تاب بازی برگزار می‌کنند.

فارس؛ هفت میم

اما اگر برای تعطیلات نوروز به شیراز بروید و آنجا هم قوم و خویشی داشته باشید یا آنقدر کنجکاو باشید و خودتان راهی شهرها و روستاهای آن بشوید هم آداب و رسوم جالبی را خواهید دید مخصوصا اگر موفق شوید بر سر یکی از سفره‌های هفت میم بنشینید و ببینید که چطور مدنی ( لیمو شیرین )، مرغ، ماهی، میگو، مسقطی، ماست و مویز این سفره را رنگ‌آمیزی کرده است.

گذشته از این‌که شیرازی‌ها همیشه با لباس نو سر سفره هفت‌سین می‌نشینند و معتقدند این لباس‌ها که باید سرخ یا زرد رنگ باشند نباید در روزهایی جز دوشنبه و جمعه قیچی بخورد سنت دید و بازدیدی هم دارند که از همان بامداد نوروز شروع می‌شود و کمی رنگ و لعابش با دید و بازدید در شهرهای دیگر فرق دارد. در این دید و بازدید‌ها که از مسن‌تر‌ها شروع می‌شود میزبان یا به مهمان‌ها پول عیدی می‌دهد یا یک بشقاب کنجد، گندم، شاهدانه، نخودچی و کشمش که با چند تخم‌مرغ رنگی همراه شده و یک بشقاب نان‌شیرین نیز همراهی‌اش می‌کند. به هر حال فرقی نمی‌کند چون گرفتن هر کدام از این عیدی‌ها از دست بزرگترها حال و هوای خودش را دارد.

چهارمحال؛ ازدواج نوروزی

دیدن آداب و رسوم نوروزی مردم چهارمحال و بختیاری نیز حتما لطف خودش را دارد مردمی که بر سنت پخت سمنو اصرار زیادی دارند و به تازه عروس‌ها در نوروز احترام ویژه‌ای می‌گذارند. آنها رسم دارند برای دختری از خانواده که به تازگی ازدواج کرده در یک سینی بزرگ یک بشقاب سبزه به همراه میوه و شیرینی و چند کادو می‌چینند و سینی را با تور سبز تزیین می‌کنند و زرق و برق آن را با سکه و نقل‌های رنگی زیاد می‌کنند گاهی هم به این مخلفات حنا نیز اضافه می‌کنند.

آذربایجان؛ کاسه آب متبرک

رفتن به شهرهای آذربایجان شرقی هم می‌تواند پر از خاطرات نوروزی باشد آنجا که اگر شانس بیاوری و سایاچی‌هایی را ببینی که با نوروزخوانی مژده بهار را می‌دهند. مردم آذربایجان شرقی هم مثل همه مردم ایران خانه‌تکانی می‌کنند و سمنو می‌پزند و سفره هفت‌سین پهن می‌کنند، اما آن چیزی که آنها را از سایر اقوام متمایز می‌کند بردن کاسه آب نزد روحانی محل برای خواندن سوره یاسین به آن و متبرک شدنش است آبی که در گوشه و کنار خانه ریخته می‌شود تا برکت و باروری را زیادکند و شفابخش هم باشد همچنین رسمی که میزبان‌ها را موظف می‌کند در کیسه‌های همراه کودکان تخم‌مرغ رنگی، گردو، شیرینی و پول یا جوراب بگذارند.

گیلان؛ خوشقدم‌ها

ولی حتما حال و هوای نوروز در گیلان متفاوت‌تر از بقیه جاهاست. گیلانی‌ها به خوشقدم یا سبک پا اعتقاد زیادی دارند. خوشقدم یا خانه پازن از قبل انتخاب می‌شود تا صبح نوروز با قرآن و آینه و آب و شاخه‌های گل و شکوفه شمشاد اولین کسی باشد که پس از تحویل سال به خانه می‌آید و شاخه‌های شمشاد را به چفت در خانه و اتاق آویزان می‌کند و گل و شکوفه‌ها را در اتاق می‌گذارد و مقداری آب در پاشنه در می‌ریزد و قرآن و آب و آینه را روی سفره هفت‌سین می‌گذارد. اما اگر بتوانید در سفر به گیلان سری به روستای گنجی محله شهرستان تالش بزنید چیزهای جالبی خواهید دید در این روستا اگر شب هنگام تحویل سال باشد زن خانه مقداری از غذای شب را با غذایی که در بشقاب هر یک از افراد خانواده باقی مانده مخلوط می‌کند و در جایی که مواد غذایی را نگه می‌دارند، می‌گذارد تا وقتی نوروز می‌آید به سفره، انبار و همه آنچه در خانه هست برکت بزند. آداب مردم ماسال هم خیلی جالب است چون قیچی جزئی از لوازم خوان نوروزی آنهاست به این ترتیب که هرکس به عید دیدنی می‌رود باید با این قیچی قدری از سر سبزه سفره عید را بچیند و با این کارش برکت به خانه بیاورد.

کردستان؛ نوروزنامه

ولی حتما یکی از رسم‌های جالب نوروز که درهیچ یک از شهرهای ایران نمی‌توان پیدایش کرد در سنندج اجرا می‌شود البته اگر هنوز هم بچه‌ها به تهیه نوروزنامه پایبند باشند. نوروزنامه یک صفحه سفید کاغذی است که بالای آن شکل‌هایی مثل سماور، قلیان، سمنو، تخم‌مرغ رنگ شده، شیرینی و ماهی نقاشی می‌شود و در پایین آن اشعاری که هر مصرع آن در یکی از این ستون‌ها نوشته شده است. بچه‌ها این شکل‌ها را رنگ‌آمیزی می‌کنند و به پدر و مادرهایشان می‌دهند و از آنها عیدی می‌گیرند.

سیستان؛ بی‌بی‌نوروز

در این میان اما حکایت مردم سیستان کمی متفاوت‌تر از سایر مردم ایران است. آنها به بی‌بی نوروز اعتقاد دارند همان سروش نوروزی که اگر قبل از سال نو حتی باران نم نم هم ببارد مردم می‌گویند بی‌بی نوروز دارد سرش را می‌شوید. در منطقه سیستان روز پیش از عید را علفه می‌گویند که به خاطر چسباندن دسته‌ای جو خوشه نداده بر سر در اتاق‌ها به این نام معروف شده است. مردم سیستان شب قبل از عید حنابندان هم دارند و از زن و مرد به خود حنا می‌بندند و صبح روز علفه آن را می‌شویند. پس اگر امسال گذرتان به استان سیستان و بلوچستان افتاد و هوای لمس آداب و رسوم ناب به سرتان زد سری به روستاهای این استان بزنید و آن وقت ببینید نشستن پای سفره عید که مملو از نان، قتلمه، تجگی (سمنو)، کلوچه و مزین به آینه‌ای است که روی یک تخم‌مرغ خام گذاشته شده است چه حسی دارد.