تحمیل کاپیتولاسیون در ترکمنچای

با روی کارآمدن حکومت قاجاریه آنها در پی این بودند که برای خود اعتباری هم شأن و رتبه صفویان فراهم آورند و برای تحقق این امر می‌بایست فتوحات خود را در سرزمین‌های کفر آغاز کرده و سرزمین‌هایی را که زمانی جزو اراضی صفویان بود به کشور باز گردانده و تسلط شیعه جعفری را در آن سرزمین‌ها فراهم آورند، به همین دلیل یکی از اصلی‌ترین اهداف آغا محمدخان قاجار در لشکرکشی به قفقاز در سال 1209 قمری نیل به این مقصود بود. در دوره حکومت جانشین آغا محمدخان قاجار یعنی فتحعلی‌شاه نیز همچنان سیطره ‌یافتن بر سرزمین‌های قفقاز جنبه حیثیتی داشت. جنگ با روسیه 2 دلیل عمده داشت ؛یکم آن‌که مداخله روسیه در قفقاز در تقابل با اقتدار عملی شاه بود و دیگر آن‌که روس‌ها عمدا اقدام به تهاجم علیه ایران می‌کردند تا شاه را مرعوب کنند. فتحعلی‌شاه معتقد بود که گرجستان همواره جزء جداناپذیر ایران بوده است و در پی آن بود که روس‌ها را از آن منطقه بیرون براند، این در حالی بود که مردم گرجستان همیشه در اندیشه دستیابی به استقلال و آزادی از حکومت ایران بودند و چون به لحاظ مذهبی با روس‌ها اختلاف زیادی نداشتند، متمایل به دربار روسیه شده بودند و کار را برای دولت ایران دشوار کردند. همین امر سبب شد جنگ اول ایران و روس که 9سال به طول انجامید، موفقیت چندانی برای دولت ایران نداشته باشد. بسیاری از شهر‌ها با وعده حمایت و پول دولت روس با ایران همکاری چندانی نکردند و وضعیت ناهنجار توپخانه ایران نابسامانی و عدم‌انضباط ارتش نیز مزید بر علت شد تا دولت ایران در جنگ اول شکست بخورد. هدف ارتشیان ایران در جنگ، به دست آوردن غنایم بود و به محض این‌که پیروزی در برابر دشمن به دست می‌آوردند، به سرعت دست از جنگ کشیده تا غارت کنند، روس‌ها در این فاصله فرصت می‌کردند بگریزند یا حتی برای ضد حمله باز تجمع کنند. عادت به جنگ شبانه نیز نداشتند و لشگر به دلیل این‌که اهمیت چندانی به نقشه‌های پنهانی دقیق نمی‌داد، پراکنده و بی‌برنامه بود. روس‌ها در این جنگ با دسیسه و خیانت خوانین خائن به ایران راه پیدا کردند، دروازه تفلیس توسط گرگین خان و به تحریک تجار ارمنی روی روس‌ها باز شد و در نتیجه دولت ایران خود را در آستانه شکـــستی تمـــام عیار می‌دید.

فتحعلی‌شاه که بعد از قتل حاج ابراهیم‌خان کلانتر در دربار خود مشاور خردمندی نداشت و صدراعظم او میرزا شفیع نیز کم درایت بود، به ناچار به روس‌ها پیشنهاد صلح داد و در 1813 میلادی عهد‌نامه گلستان را با دولت روسیه به امضا رسانید.

یکی از بارزترین مشکلات در این عهدنامه عدم مشخص شدن خطوط سرحدی بین دو کشور بود و به علت عدم انعقاد صلح دائم و پایدار، 2 دولت در پی فرصتی بودند تا دوباره جنگ را شروع کنند. فتحعلی‌شاه بارها نمایندگانی را به دربار روس‌ها روانه کرد تا در مورد ایالات از دست رفته مذاکره کنند، ولی تصرف گوکچه و بدرفتاری با مسلمانان از سوی روس‌ها موجب اعتراضات شدید دولت ایران شد. همین ابهامات در خطوط سرحدی بین ایروان و دریاچه گوکچه آتش جنگ دوم ایران و روس را شعله‌ور ساخت. بعد شکست در جنگ اول و بسته شدن قرارداد مذکور، عباس میرزا نایب‌السلطنه که بیشتر از همه در روابط ایران و روس نقش بازی می‌کرد با یأس و نا‌امیدی ناشی از این شکست در پی راهی برای دستیابی مجدد به اراضی از دست رفته‌ای بود که طبق معاهده گلستان به دولت روسیه واگذاشته شده بود.‌‌

با درخواست‌های مکرر عباس میرزا فرماندهی در جنگ دوم نیز به عهده او گذاشته شد، این در حالی بود که فتحعلی شاه همچنان تامین هزینه‌های جنگ را به دلیل فساد مالی خانواده سلطنتی متحمل نمی‌شد و بار دیگر آذربایجان مسوولیت تامین مالی جنگ را به عهده گرفت، هرچند منابع مالی آذربایجان تکافوی مطالبات سرسام‌آور جنگ را نمی‌کرد و این مساله از بزرگ‌ترین مشکلات عباس میرزا برای ادامه جنگ بود.

با صدور دومین حکم جهاد از سوی علمای نجف از جمله ملااحمد نراقی، میرمحمدحسین سلطان‌العلما، امام جمعه اصفهان، ملا علی‌اکبر اصفهانی، که از بزرگ‌ترین علما بودند، مقدمه‌های شروع جنگ چیده شد. این علما احکامی صادر کردند که جهاد با روسیه با توجه به تجاوزاتی که در خاک ایران توسط آنان صورت گرفته بود، بی‌اکراه است و مجادله با آنان را بی‌گناه دانستند. آنها اعلام کردند که رعایای اسلامی هر قدر که می‌توانند برای مخارج جنگ به دولت کمک برساند حلال و بی‌‌شبهه می‌باشد و بر تمام مردم ایران واجب است برای تقویت دین و استقلال مملکت جهاد کنند.

بسیاری از مسلمانان نیز از این‌که جزئی از امپراطوری روسیه باشند ناخرسند بوده و از این جنگ استقبال کردند. در اندک مدتی کل مملکت بخصوص آذربایجان آماده جنگ با روسیه شدند. در مرحله اول جنگ، پیروزی با ایرانیان بود و لنکران و طالش و قلعه شوشی به تصرف ارتش ایران در آمد. با کمک اهالی محل، ارتش ایران توانست اغلب مناطقی را که بنابر عهدنامه گلستان تسلیم روس‌ها شده بود، پس بگیرد. اما با رسیدن نیروی تازه نفس روس‌ها، گنجه مجددا به دست روس‌ها افتاد. دولت روسیه فرماندهی سپاه و فرماندهی کل جبهه قفقاز را به پاسکوویچ سپرد.

جنگ‌های دوره دوم ایران و روس چندان طولانی نشد و تنها 15 ماه به طول انجامید و به علت کمبود تجهیزات نظامی ایران، پاسکوویچ شکست فاحشی به ارتش ایران وارد آورد. روس‌ها به سمت تبریز روانه شدند و پاسکوویچ اختیار تام داشت که در صورت امکان، پایتخت ایران را تهدید کند. با این اوصاف شاه که خود را در آستانه شکست می‌دید، آماده مذاکره صلح با روس‌ها شد. نمایندگان ایران در ترکمنچای عبارت بودند از منوچهرخان، عباس میرزا، میرزا ابوالقاسم قائم مقام، آصف‌الدوله و حاج میرزاابوالحسن خان شیرازی. عباس میرزا نیز به انجام مذاکرات صلح راضی شده بود چرا که از این طریق می‌توانست سلطنت خود و اخلافش را تضمین کند.‌ در 10 فوریه 1828 میلادی، 5 شعبان 1243قمری در ترکمنچای دهکده‌ای بر سر راه میانه و تبریز بین ایران و روسیه قرارداد صلح منعقد شد. به موجب این عهدنامه علاوه بر ایالاتی که برطبق عهدنامه گلستان از ایران جدا شده بود تمامی ایالت نخجوان، ایروان، طالش، قراباق، شوره‌گل به روسیه واگذار شد.

ایران ملزم به پرداخت 10کرور تومان بابت خسارات جنگی شد و مقرر گردید چنانچه حداکثر بعداز گذشت 15 ماه دولت ایران اقساط خود را پرداخت نکند، تمام ایالت آذربایجان برای همیشه از ایران جدا شود. فرمانده سپاه روس نیز بعد از دریافت 5کرور تومان بابت قسط اول غرامت‌های جنگ، به سپاه خود دستور عقب‌نشینی داد. رفت و آمد آزادانه کشتی‌های تجاری در سراسر دریای خزر منحصر به روسیه شد. مرز بین 2 کشور از رودخانه ارس شروع و به دریای خزر تا آستارا رسید. علاوه برآن قراردادی تجاری نیز ملحق به عهدنامه ترکمنچای شد که 9ماده داشت و برطبق آن دولت ایران به روسیه اجازه می‌داد که هر جا منافع تجاری داشت به آنجا وکیل تجارتی و کنسولی بفرستد و در واقع حق کاپیتولاسیون قضایی یا حق قضاوت کنسولی که اعطای آن به یک کشور بیگانه نشانه یک نوع تحت‌الحمایگی نسبت به آن کشور بود، به ایران تحمیل شد.

این قرارداد الحاقی شرایط تجاری مطلوبی برای روسیه به ارمغان آورد و تخفیف قابل ملاحظه‌ای در گمرک برای کالاهای روسی در نظر گرفته شد. اثاثیه و لوازم متعلق به اتباع روسیه و بستگان آنان از هرگونه عوارض معاف شد و همچنین اعطای این‌گونه مزایا به ایرانیانی که در خدمت مأموران و نمایندگان روسیه در می‌آمدند، نیز در نظر گرفته شد.

آشکارترین نتایج سال‌های جنگ در قفقاز و انعقاد عهدنامه ترکمنچای از بین رفتن تدریجی قدرت حکومت قاجاریه و همزمان با آن به دلیل اعطای حق کنسولی به روسیه بتدریج سایر دول اروپایی نیز خواستار چنین حقی بودند و براساس شرط دولت کامله‌الوداد از این حق استفاده کرده تا استقلال سیاسی را از دولت ایران بگیرند، این امر شرایطی را مهیا می‌کرد تا آنها در دربار ایران نفوذ پیدا کرده و علنا در امور داخلی ایران دخالت کنند.

سارا ناطقیان‌فر

1ـ‌ آهنگ سروش (تاریخ جنگ‌های ایران و روس)یادداشت‌های میرزا محمدصادق وقایع نگار (هما) مروزی از آغاز تا عهدنامه ترکمنچای، گردآورنده: حسین آذر، به تصحیح امیرهوشنگ آذر، چاپخانه حیدری،چاپ اول، 1369.*2ـ تاریخ منتظم ناصری، محمدحسن‌خان صنیع‌الدوله، تهران، دنیای کتاب1363.*3ـ تاریخ جهان آرا، قاضی احمدابن محمد غفاری قزوینی، تهران، حافظ 1343.*4ـ ناسخ‌التواریخ، لسان‌الملک محمدتقی سپهر، تهران، اساطیر1377.*5ـ معاهدات و قرار‌دادهای تاریخی در دوره قاجاریه، غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات افشار1373.*6 ـ‌ ایران در دوره سلطنت قاجار قرن 13و نیمه اول قرن 14، علی‌اصغر شمیم، کتابخانه سینا، چاپ اول، 1342.*7ـ‌ تاریخ روابط خارجی ایران، عبدالرضا هوشنگ مهدوی، انتشارات امیرکبیر، 1349.*8 ـ خاطرات وزیر‌مختار از عهدنامه ترکمنچای تا جنگ هرات‌، ای. او. سیمونیچ، ترجمه‌ یحیی آرین‌پور، انتشارات پیام، تهران 1353.*9ـ روابط ایران و روسیه (1828ـ1780م)، موریل اتکین، ترجمه محسن خادم، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول، تهران 1382.*10ـ روابط ایران و روسیه در نیمه اول قرن 19م، احمد تاج‌‌بخش، کتابفروشی دنیا، تبریز 1337.* 11ـ سیاست‌های روسیه تزاری، انگلیس و فرانسه‌درایران،احمد تاج‌بخش، انتشارات فرزان 1378.