بدون پژوهش هیچ تصویری تولید نمی شود

همزمان با هفته پژوهش به سراغ دکتر علی‌اصغر غلامرضایی ، معاون آموزش و پژوهش صدا و سیما رفتیم تا با او در رابطه با اهمیت پژوهش در حوزه رسانه و تنگناهای آن هم صحبت شویم.

دکتر غلامرضایی در حال حاضر علاوه بر مسوولیت آموزش و پژوهش صدا و سیما در هیات علمی دانشکده صدا و سیما نیز عضویت دارد.

ستاد هفته پژوهش مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما برای امسال چه برنامه‌هایی در نظر گرفته است؟ ضمن تشریح این برنامه‌ها توضیح دهید که مرکز تحقیقات از برپایی چنین برنامه‌هایی چه اهدافی را دنبال می‌کند؟ همان طور که می‌دانید ماموریت اصلی این مرکز مطالعه، پژوهش و سنجش در زمینه‌های مورد نیاز صدا و سیماست. امسال ستاد هفته پژوهش مرکز، برنامه‌ریزی گسترده‌ای را با هدف گرامیداشت هفته پژوهش در سازمان صدا و سیما ترتیب داده است.

نهمین گردهمایی پژوهشگران سازمان صدا و سیما چند روز پیش با حضور ریاست سازمان و معاونان و برنامه‌سازان برگزار شد. در این مراسم سخنرانی‌هایی با موضوع شاخص‌های کلان پژوهش در کشور و شیوه‌ها و راهکارهای تعامل حوزه پژوهش وزارت علوم با حوزه پژوهش سازمان صدا و سیما صورت می‌گیرد.

رونمایی از جدیدترین کتاب‌ها و نرم‌افزارهای پژوهشی سازمان صدا و سیما از دیگر برنامه‌های این هفته است. رسانه ملی در یازدهمین نمایشگاه دستاوردهای پژوهش و فناوری کشور حضور فعال دارد و واحدهای پژوهشی سازمان در این نمایشگاه غرفه دارند.

هدف از برگزاری این نشست‌ها زمینه‌سازی هدایت پژوهش‌های سازمان به سمت نیازهای رسانه ملی بویژه در حوزه‌های برنامه‌سازی و برنامه‌ریزی است. ایجاد تعامل هر چه بیشتر بین واحدهای پژوهشی سازمان از دیگر اهداف برنامه‌های امسال است.

شعار امسال هفته پژوهش همانند سال گذشته برنامه پژوهش مدار؛‌ رسانه اثرگذار انتخاب شده است تا به این وسیله به نقش پژوهش در حوزه‌های مخاطب‌شناسی توجه و تاکید بیشتری شود.

در همه سازمان‌ها اگر طرحی بدون مطالعه و پژوهش انجام شود کلیت کار دچار نقصان و ضرر می‌شود. این ضرر ممکن است در برخی سازمان‌ها اقتصادی باشد، اما در سازمان صدا و سیما این ضرر روی آنتن خودش را نشان می‌دهد. معمولا برنامه‌سازی در سازمان صدا و سیما با پژوهش آغاز می‌شود و مطالعات و تحقیقاتی برای ساخت برنامه انجام می‌گیرد.

مثلا اگر قرار باشد مستند قوم‌نگاری ساخته شود، پژوهشگران به سراغ آن قوم می‌روند و تصاویر، عکس‌ها، کتب و پیشینه‌اش را جمع‌آوری می‌کنند. بعد از انجام پژوهش، کار نوشتن متن برنامه و تولیدش آغاز می‌شود. قبل از یک برنامه نمایشی و داستانی حتما مطالعات و پژوهش‌های لازم در مجموعه معاونت مرکز تحقیقات یا توسط خود گروه‌های برنامه‌ساز صورت می‌گیرد. مقدمه و گرانیگاه اصلی ساخت یک برنامه حتما پژوهش است. بدون پژوهش هیچ دیالوگ و تصویری در تلویزیون تولید نمی‌شود.

در همه جای دنیا، هر برنامه رسانه‌ای که از پژوهش عمیق‌تر و بنیادی‌تری برخوردار باشد، اثرگذاری بیشتری دارد. چه در تلویزیون و چه در سینما پژوهشگران وقت زیادی را مصروف تحقیقات برای تولید برنامه می‌کنند.

گاهی وقت‌ها برای سنجش میزان اثربخشی یک محصول از مردم نظرسنجی می‌شود. برخی مطالعات بنیادی انجام می‌شود که مستقیما در خود تولید موثر نیست، اما سطح تولید را ارتقا می‌دهد یا برنامه‌ساز را مطلع می‌کند که مخاطبان چه دیدگاهی در باره برنامه تولید شده دارند. مطالعات ما پیش یا پس از تولید صورت می‌گیرد. این مطالعات به صورت اساسی رویکردهای تولید را انسجام می‌دهند.

هر سال در خود تلویزیون بین برنامه‌سازان و مدیران نظرسنجی می‌کنیم که ببینیم سوالات روز مردم چیست. اینها به اولویت‌های پژوهشی‌مان تبدیل می‌شوند. امروز اولویت ذهنی جوان جامعه ما و طیف‌های اجتماعی در هر شهری یک سری موارد است. اینها توسط مراکز تحقیقاتی در آن شهر جمع‌آوری می‌شوند. این ابهامات در شهر دیگری چیز دیگری است. در سطح ملی امکان دارد پرسش‌های کلان‌تری مطرح باشد.

این موضوعات تبدیل به محورهای پژوهشی می‌شوند. اگر در این زمینه‌ها کار تحقیقاتی شود، مرکز تحقیقات از اینها حمایت می‌کند. برخی از اولویت‌ها درازمدت‌اند و برخی سنواتی و سالانه.

ما هر ساله محورها و سیاست‌های کلان پژوهشی در سازمان را در چند محور تدوین می‌کنیم. محور امسال ما تمرکز بر پژوهش‌هایی درباره آگاهی بخشی، امیدآفرینی، دین مداری و اخلاق در خانواده و اجتماع بوده است. روی شناخت وضعیت رسانه‌های غربی و چالش‌های پیش روی رسانه کار شده است. اینها چند محور کلی هستند.

در حال حاضر غیر از سنجش‌های مستمری که در آنها بازخورد مخاطبان را می‌گیریم، میزان اعتماد مخاطبان به اخبار رسانه را هم می‌سنجیم.

سنجش نیازها و خواسته‌های مخاطبان رسانه، شناسایی مهم‌ترین سوالات دینی جامعه،‌ شیوه‌های سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی، جنگ نرم، اشاعه الگوی صحیح مصرف و... جزو موضوعات روز ما هستند.

گاهی وقت‌ها شما می‌خواهید یک کار تاریخی - دینی انجام بدهید. مراکز تحقیقاتی ما مثلا درباره موسیقی کشورهای عربی کار و تحقیق می‌کنند.

بدون نگاه به این که بعدها کاری به نام مختارنامه ساخته خواهد شد یا نه، پژوهشگران این کار را به عنوان اولویت‌های خودشان انجام می‌دهند یا در مورد لباس آن اقوام در آن دوره و خانه‌هایشان تحقیق می‌کنند. وقتی این کارهای تحقیقاتی جمع می‌شوند، بعدها برنامه‌ساز به این تحقیق‌ها مراجعه می‌کند. شما در تیتراژ یک برنامه مستند یا سریال می‌بینید که به یک سری کتب اشاره دارد. این کتب در خیلی سال‌های قبل یا همزمان توسط مرکز تحقیقات تهیه و تولید شده‌اند. این کتاب‌ها به بهتر شدن جذابیت بصری آن برنامه کمک می‌کنند. مثلا توضیح می‌دهند که دکور فلان شهر در فلان دوره به چه صورت بوده است.

معمولا ما این کار را خودمان انجام می‌دهیم. در اولویت‌های هر ساله‌مان این نکته دیده می‌شود. بررسی تاریخ اسلام و قوم‌نگاری هر سال جزو اولویت‌های تحقیقی ماست. ما راجع به قوم‌های مختلف ایرانی، زبان و گویش و لباس‌ها و طرز زندگی‌شان تحقیق می‌کنیم. بودجه‌های سالانه ما یک مقداری معطوف به این مساله است.

برنامه‌سازی در رادیو و تلویزیون گونه‌های مختلفی دارد. برخی برنامه‌ها الف ویژه‌اند که در خودشان بودجه‌های تحقیقاتی به صورت کلان دیده شده است. آنها بدون تحقیقات نمی‌توانند دست به تولید بزنند. معمولا گروه‌های تحقیقاتی در درون خود این گروه‌ها تشکیل می‌شوند.

سریال‌هایی مثل مختارنامه،‌ امام علی(ع)، ولایت عشق، در چشم باد و حضرت یوسف خودشان گروه‌های تحقیقاتی دارند. بخشی از مراجعاتشان مراجعه به کتاب و جزوه‌های ماست. اینها را می‌گیرند و استفاده می‌کنند. برخی وقت‌ها هم گروه‌ها به ما مراجعه می‌کنند و موضوعی را سفارش می‌دهند و مثلا می‌گویند ما درباره این موضوع نیازمند کمک شما هستیم، اما بخش عمده تحقیقات توسط خودشان انجام می‌شود.

بخشی از برنامه‌ها در خود تلویزیون تولید می‌شود مثل برنامه‌های کودک، گفت‌وگومحور، ترکیبی، مستند، خبری و... .

اینها یا از مطالعات بنیادی مرکز ما استفاده می‌کنند یا کلا کار تحقیقات را به ما سفارش می‌دهند.

در خود معاونت‌های مرکز تحقیقات، هسته‌هایی وجود دارند که به این جور کارها کمک می‌کنند.

در کارهایی که با درجه الف و ب تولید می‌شوند ما کمک‌رسان هستیم و مستقیما دخالتی در کارهای پژوهشی آنها نداریم.

در مرکز تحقیقات یک سری مطالعات روزانه صورت می‌گیرد. مثلا به صورت روزانه و در سطح ملی و استانی سنجش و نظرخواهی صورت می‌گیرد. نظرات مخاطبان به صورت مجزا ارزیابی و به تولیدکنندگان برنامه‌ها ارائه می‌شود.

در طول هفته حداقل در دو نوبت روی کل فیلم و سریال‌های پخش شده تلویزیون کار تحقیقاتی صورت می‌گیرد. تحقیقات به صورت موضوعی هم انجام می‌شوند. مثلا بازخوردهای یک سلسله برنامه مستندی که مستمر پخش شده، ارزیابی می‌شود.

برای برنامه‌های خاص علاوه بر نظرسنجی‌هایی که به مرور انجام می‌شوند، پس از پخش سریال نظر سنجی کامل هم صورت می‌گیرد.

در هر صورت بازخورد نظرات مخاطبان به صورت هفتگی به تولیدکنندگان می‌رسد. آنهایی که به صورت زنده برنامه روی آنتن می‌فرستند، می‌توانند برنامه‌شان را به مرور زمان اصلاح کنند. آنهایی که کارشان را قبلا تولید کرده‌اند، همزمان با پخش از نظرات مردم آگاه می‌شوند.

بعضا نظرات جوانان را در رابطه با یک موضوع خاص مثل ارزش‌های جامعه می‌سنجیم.

تا به حال درباره ازدواج، امید و آگاهی نظرسنجی کرده‌ایم. نظر کودکان را درباره اثر تربیتی مدارس دریافت کرده‌ایم. الان در رابطه با هدفمند کردن یارانه‌ها و اصلاح الگوی مصرف در حال نظرسنجی هستیم.

یکی از تنگناها این است که موضوع رسانه در دانشگاه‌های ما خوب جا نیفتاده است. به تبعش تحقیقات بین رشته‌ای در ایران رشد کافی نکرده است. ما محققین کمی داریم که درباره رسانه بتوانند تحقیقات بنیادین خوبی انجام بدهند. به این دلیل که این رشته‌ها در کشور ما جوان هستند. ضمن این که تحقیقات بین رشته‌ای، هنوز خوب برای دانشجویان تعریف نشده‌اند. مثلا در حوزه دین رسانه، فقط مرکز تحقیقات قم و دانشگاه قم دارد کار تحقیقاتی می‌کند.

مگر اینها چقدر در طول سال می‌توانند فعال باشند؟ پس به این دلیل که این رشته‌ها جوان هستند و محققان کمی داریم، در این حوزه ما دچار مشکل هستیم و نیاز به افراد بیشتری داریم که بیایند و تحقیقات بین رشته‌ای داشته باشند. در رابطه با رسانه و جامعه، رسانه و خانواده، رسانه و دین و مسائل مختلف دیگر باید تحقیق و پژوهش انجام شود.

سطح بودجه‌های پژوهشی باید خیلی بالاتر برود. در دنیا برای تولید کارهای نمایشی و مستند شاید بیشتر از تولید خود کار، بودجه‌های تحقیقاتی بگذارند.

سازمان صدا و سیما بودجه خوبی برای تولید پژوهش می‌گذارد، اما بعضا آن بودجه با هزینه‌ای که برای تولید برنامه صرف می‌شود قرابت و همخوانی ندارد. باید برای تحقیقات بودجه بیشتری تعریف شود. آنتن تلویزیون به هزاران دقیقه تولید نیاز دارد و نمی‌تواند متوقف شود.

در بحث تحقیقات خود تولیدکنندگان برنامه‌ها خیلی نقش دارند. آنها به خاطر عجله و کثرت برنامه‌های در دست تهیه ممکن است کمتر از یافته‌های پژوهشی استفاده کنند.

برنامه‌سازان فکر می‌کنند آن چیزی که در وجود خودشان دارند کافی است و همان را تبدیل به نوشته می‌کنند. آنها نمی‌آیند ببینند که آیا مرکز تحقیقات در این رابطه کاری انجام داده یا خیر. برنامه‌سازی نیاز به زمان دارد. برخی تهیه‌کننده‌ها دم‌دستی متنی را می‌نویسند و نوشته‌ای را سرهم می‌کنند و دست به تولید می‌زنند.

در نظرسنجی‌ها معمولا ما به مردم مراجعه می‌کنیم. ممکن است بعضی از مخاطبان نخواهند نظرشان را بیان کنند. معمولا مردم زیاد خودسانسوری می‌کنند. وقتی در خانه‌شان مراجعه می‌کنی، ممکن است وقت و حوصله نداشته باشند به همه سوالات پاسخ بدهند. بعضا حق با مردم است، چون بعضی از پرسشنامه‌های ما طولانی هستند و پاسخ دادن به آنها وقت گیر است.

بعضی از مردم فکر می‌کنند ما دنبال تفتیش عقاید هستیم. تصورشان این است که از روی پلاک خانه نامشان را پیدا می‌کنیم.

پرسشگران ما سنگ صبور مردم هستند. مخاطبان معمولا مشکلات دیگرشان را هم به آنها می‌گویند، اما در مجموع در بخش نظرسنجی مشکلات کمتری داریم. مردم معمولا همکاری خوبی با ما دارند. در طول شبانه‌روز پرسشگران ما حدود 2800 پرسشنامه را پر می‌کنند.

سایت نظرسنجی تلفنی ما هم 25 نفر اپراتور دارد که دائم در حال گرفتن نظرات مردم هستند. ما پرسشگرانمان را آموزش می‌دهیم. در طرحی که به زودی کار خواهد شد از فناوری روز استفاده می‌کنیم و نتایج نظرسنجی را به صورت آنلاین ارائه می‌دهیم.

مرکز تحقیقات صدا و سیما با هیچ مرکز تحقیقاتی در کشور قابل مقایسه نیست. تعداد تحقیقاتی که ما انجام می‌دهیم خیلی زیاد است. هیچ مرکزی در ایران به صورت روزانه نظرسنجی نمی‌کند. این حجم کار به این خاطر است که همکاران برنامه‌ساز ما به نتایج این نظرسنجی‌ها نیاز دارند.

عمده کاری که باید انجام دهیم در تحقیقات بنیادی است. دانشگاه‌ها باید به ما کمک کنند تا این رشته تقویت شود. اساتید ما باید در موضوعات بین رشته‌ای تحقیق کنند. در کشور ما روی موضوعات دین و رسانه خیلی کار نشده، چون این دو حوزه قبلا با هم خیلی کاری نداشته‌اند. بعد از انقلاب اسلامی این دو تا پیوند خوردند.

دانشگاه‌های رشته ارتباطات و رشته‌های فیلمسازی همواره از هم جدا بوده‌اند. اینها بازیگر و کارگردان تربیت کرده‌اند و آنها هم محقق و روزنامه‌نگار. بین این دو رشته باید پل‌هایی زده شود.

تحقیقات بنیادی ما بیشتر می‌تواند روی برنامه‌ها تاثیر بگذارد.

در حال حاضر در مرکز تحقیقات قم داریم فیلمنامه دینی تولید می‌کنیم. کسانی که در حوزه دین و رسانه فارغ‌التحصیل شده‌اند، قلم به دست می‌گیرند و می‌نویسند. یکی دو سال است که این کار را شروع کرده‌ایم. این رشته‌ها در ایران خیلی جوان هستند.

منابعی که در دانشگاه‌ها تدریس می‌شوند باید منابع روز باشند تا نیازهای بخش تحقیق رسانه‌ای را پاسخ دهند. چند وقت است که همه دارند این بحث را تکرار می‌کنند. دانش دانشگاه‌های ما به روز نیست. خود این رشته‌ها در کشور ما جوان هستند. مسلما تحقیق در سطوح کارشناسی ارشد و دکترا محقق می‌شود. در این سطوح خروجی دانشگاه‌ها به حدی نیست که جوابگوی نیازهای رسانه ملی باشد. از طرف دیگر نیازهای تحقیقی رادیو و تلویزیون خیلی زیاد است. ضمن این که خروجی پایان‌نامه‌های دانشگاه خیلی با مسائل روز رسانه منطبق نیست. پایان‌نامه‌هایی نوشته می‌شوند که نیاز رسانه ملی نیستند. امیدواریم با بیشتر شدن فارغ‌التحصیلان دکترای ارتباطات تعداد تحقیق‌ها هم زیادتر شود.

ما بودجه‌های تحقیقاتی داریم که از پایان‌نامه‌های دانشگاهی حمایت می‌کند. الان در دانشگاه‌ها تحقیقات خوبی انجام می‌شود، اما در مجموع نسبت به نیاز رسانه عقب هستیم. همچنین نوع دروسی که در دانشگاه ارائه می‌شود ممکن است با نیازهای بومی ما هماهنگ نباشد.

البته غیر از دانشجویان رشته ارتباطات اجتماعی، دانشجویان جامعه‌شناسی و روان‌شناسی هم کارهای تحقیقاتی خوبی در حوزه رسانه انجام می‌دهند. این کار باید خیلی وسیع‌تر شود. چون هم رسانه ملی رشد روز افزون دارد و هم رقبای رسانه‌ای ما خیلی زیاد هستند. کارهای تحقیقاتی ما باید همسان با میزان خروجی تلویزیون شود.

ما دو مرکز تحقیقاتی داریم؛ یکی مرکز تحقیقات صدا و سیما که قوی‌ترین مرکز تحقیقاتی داخل کشور است. موضوعات و اولویت‌های این مرکز به صورت سالانه مشخص می‌شود. کسانی که در این موضوعات کار کنند مبالغ مشخصی را دریافت می‌کنند. ضمن این که در ترجمه و تالیف به آنها کمک می‌شود.

مرکز پژوهش‌های اسلامی قم هم از پایان‌نامه‌هایی که در حوزه دین و رسانه باشد حمایت می‌کند.

مسوولان آن جا الزامی ندارند که محقق حتما دانشگاهی باشد. حوزوی‌ها و محققین غیردانشگاهی هم می‌توانند در این حوزه کار کنند.

صدا و سیما خودش در شهرهای تهران و قم دو دانشکده دارد. این دانشکده‌ها خودشان هم دچار بعضی از این نقیصه‌ها هستند که دارند آهسته آهسته آن را برطرف می‌کنند. روند آموزش یک روند کند است. این جور نیست که همین امروز بگویید این کار باید بشود و بشود. دانشجو و استاد باید مستمر آموزش ببینند. فقط ما نیستیم که به لحاظ علمی داریم در طول زمان پیشرفت می‌کنیم. این اتفاق در کل دنیا رخ می‌دهد. امروزش با دیروز تفاوت دارد. ما هم روز به روز جلو رفته‌ایم. رشته‌های جدید راه افتاده و در آنها کار علمی شده است.

رسانه ملی مدام دارد تولید برنامه می‌کند. صدا و سیما یک دانشگاه عمومی است که نیاز به همه رشته‌ها دارد.

در دنیا این رشته‌ها پاسخگوی روند پیشرفت رسانه در دنیا نیستند. در تمام دنیا این اشکال وجود دارد. شما فکر نکنید در انگلیس یا جاهای دیگر دوره‌های دکترای زیادی ایجاد شده و آنها به وفور دانشجو تولید می‌کنند. خود رسانه روند تکنولوژیک‌اش خیلی سریع است. از این طرف هم آموزش‌های دانشگاهی خیلی آن سرعت را برنمی‌تابد. پس به طور طبیعی برنامه‌های رسانه‌ها عمومی می‌شود و عمقی نمی‌شود. خیلی‌ها می‌گویند رسانه قرار نیست در جامعه کار عمیق بکند. کارش روی سطوح رویی جامعه است. رسانه جنبه‌های آموزشی و تفریحی دارد. حتی در جنبه‌های تفریحی‌اش هم قوی‌تر از جنبه‌های دیگر به صورت غیرمستقیم آموزش می‌دهد. طبیعی است که رسانه باید از همه علوم بهره بگیرد.

شدت پیشرفت و تحول رسانه در دنیا همپای تحول علوم نیست. در کشور ما چون رسانه تلویزیون متعلق به ما نبوده هنوز به اندازه کافی برون‌داد دانشگاهی برای تحقیق نداریم.

تازه چند سال است که دکترای رسانه در ایران ایجاد شده است. این دانشگاه‌ها چهار پنج دوره دکترا گرفته‌اند. این دانشجویان تا فارغ‌التحصیل شوند چند سال طول می‌کشد.

ما باید روش‌ها و سرفصل‌های آموزشی‌مان را در رشته ارتباطات اجتماعی به روز کنیم. این سرفصل‌ها باید مطابق با فرهنگ خودمان بومی شوند.

از این بابت همه دانشگاه‌های ما دچار اشکال هستند. شیوه‌های جذب دانشجو را باید اصلاح کنیم. طبیعی است که کنکور روش مناسبی برای جذب دانشجو در این رشته نیست. یک نفر ممکن است شم هنری قوی داشته باشد، اما ریاضی و فیزیک‌اش خوب نباشد. این فرد نمی‌تواند در کنکور هنر موفق شود.

احسان رحیم‌زاده 
گروه رادیو وتلویزیون