فلسفه در ایران نباید مقدم بر منطق باشد

از موضوع‌های دیگری که در این بحث مطرح شد تاثیر برگزاری همایش روز جهانی فلسفه در ارتقای فلسفه و منطق کشور است. از دکتر نبوی کتاب‌های مبانی منطق و روش‌شناسی، مبانی منطق جدید، مبانی منطق موجهات، منطق سینوی به روایت نیکلاس رشر، تراز اندیشه و مبانی منطق فلسفی منتشر شده است، همچنین مبانی منطق ریاضی عنوان کتاب دیگری است که بزودی از وی منتشر می‌شود.

بحث ما در مورد آسیب‌شناسی آموزش منطق در دانشگاه‌هاست، اما به نظر می‌رسد ضروری است در مورد نظام آموزش و پرورش هم صحبتی شود. می‌دانید که فلسفه و منطق تنها در مقطع دبیرستان و فقط در پایه سوم و پیش‌دانشگاهی رشته علوم انسانی تدریس می‌شود و رشته‌ها و مقاطع تحصیلی دیگر از آن بی‌بهره‌اند. چه استدلالی وجود دارد که منطق و فلسفه فقط برای این رشته و آن هم با این محدودیت تدریس می‌شود؟سوال بسیار دقیقی است. اولین نکته در این ارتباط به این برمی‌گردد که متاسفانه و صد تاسف به خاطر درک ناصحیحی که از تاریخ معرفت وجود دارد همیشه منطق در کنار فلسفه دیده شده است. نه ارسطو و نه ابن سینا هیچ کدام چنین نظری نداشتند، بلکه معتقد بودند که منطق ابزار تمامی علوم است و همان نسبتی را با فلسفه دارد که با ریاضی، فیزیک، شیمی، ستاره‌شناسی و... دارد، البته ممکن است نسبت بیشتری با یک علم و نسبت کمتری با دیگر علوم داشته باشد. مضافا بر این‌که منطق که فقط منطق قیاسی نیست، منطق استقرایی هم هست که در حوزه علوم تجربی کاربرد بیشتری پیدا می‌کند. اولین آسیب‌شناسی اینجا خواهد بود که این تلقی باید اصلاح شود. منطق برای همه دانش‌آموزان و تمامی دانشجویان و در کلیه رشته‌ها لازم است. به عبارت دیگر اولین و ضروری‌ترین آسیب‌شناسی و پس از آن حل مشکل در این است که تلقی درستی را ایجاد کنیم و به منطق عمومی اهتمام بورزیم. منظور از منطق عمومی، منطق علوم انسانی یا علوم اجتماعی نیست، بلکه برای همه رشته‌ها در دانشگاه و دبیرستان بدون استثناء لازم است. امروزه کتاب‌های منطق عمومی در جهان زیاد نوشته می‌شود و باید مقوله منطق عمومی (Introduction to Logic) را جدی بگیریم، منطق پایه (Element of Logic) را باید جدی بگیریم، در این منطق پایه روی عناصری تکیه می‌شود که هر دانشجویی در هر رشته علمی که با تحلیل مطلب علمی مواجه می‌شود نیازمند آن است. ارسطو اساسا واژه منطق را استفاده نکرد، بلکه از «دانش تحلیل» استفاده می‌کرده است، هر کسی که می‌خواهد تحلیل علمی داشته باشد نیازمند دانشی به نام دانش تحلیل است که قرن‌ها پس از ارسطو به علم منطق (Logic) شهرت یافت. این اولین آسیب‌شناسی است که خیلی مهم است.

امروزه در جهان شاید بیش از 50 کتاب راجع به منطق عمومی نوشته شده باشد، ولی متاسفانه در ایران منطق عمومی نوشته نشده است. در یکی، دو سال قبل تلاش کردم که کتابی درباره منطق عمومی بنویسم که عنوان آن «مبانی منطق و روش‌شناسی» است که همه رشته‌های علمی بدان نیاز دارند، همان مقدار دانشجوی فلسفه نیازمند این کتاب است که دانشجوی فیزیک و شیمی و سایر رشته‌ها به آن نیازمند هستند. بنابراین اولین آسیب جدی همین نکته است که تلقی‌های غلطی که نسبت به منطق وجود دارد که منطق را همیشه در کنار فلسفه دیده‌اند، باید اصلاح شود چرا که در واقع منطق ابزار فلسفه و تمامی علوم است و البته فلسفه و ریاضی باید بیشتر از رشته‌های دیگر از منطق بهره گیرند، نتیجه آن‌که باید به مقوله منطق عمومی اهمیت جدی داد تا آرام آرام این فضا اصلاح شود.

در چند مرحله باید وضعیت موجود را اصلاح کنیم. یکی ایجاد فرهنگ منطقی مناسب برای کل جامعه و بویژه جامعه علمی است که با توجه به مقوله منطق عمومی این مهم امکان‌پذیر می‌شود که از نیازهای فوری است. در ایران کتابی در این زمینه نوشته نشده بود و بنده تلاش کردم تجربه 20 سال گذشته خود را به صورت کتابی دراین‌باره منتشر کنم. کتاب‌هایی که تا به حال نوشته می‌شده همه در منطق قدیم بوده است. فرهنگ عمومی علمی را باید در حوزه منطق گسترش داد.

وقتی بخواهیم از حوزه منطق عمومی فراتر برویم و به طور تخصصی منطق را ارتقاء دهیم باید هم به تاریخ منطق و همچنین منطق سنتی اهتمام کرد که در این حوزه متاسفانه مدرسین کاملا متبحر و متخصص نداریم یا کم داریم و هم نیازمند این هستیم که در حوزه تاریخ منطق کتاب‌های درسی خوب و مناسبی نوشته شود.

در حوزه تاریخ منطق گرایش و رشته‌ای نداریم. به صورت محدود برخی از محافل در این ارتباط فعال‌تر هستند. باید گرایش تاریخ منطق را تاسیس کرد و کتاب‌های آموزشی مناسب نوشت. همان طور که شما گفتید اول استاد مبرز، دوم کتاب مناسب و سوم دانشجوی مناسب نیاز است. تا اینها نباشد در حوزه منطق مشکل ما حل نمی‌شود. به هر حال به تاریخ منطق نیاز جدی داریم. کشور ما از معدود کشورهایی است که سابقه بسیار درخشانی در تاریخ علم منطق دارد. روسیه، ژاپن، آمریکا و... ممکن است این سابقه تاریخی را نداشته باشند که ندارند ولی در ایران، در کشور ابن‌سینا و خواجه نصیر منطق خیلی رشد داشته است؛ بنابراین باید اهتمام کافی به تاریخ منطق و منطق سنتی داشته باشیم و آن را درست بشناسیم. از نگاه امروز منطق قدیم را بشناسیم و ارزش‌های آن را بازخوانی و بازیابی و از نگاه امروز به دیروز نگاه کنیم. در این صورت است که ارزش‌ها و البته کاستی‌های آن را می‌توانیم ببینیم.

با همت شادروان دکتر غلامحسین مصاحب و نگارش کتاب ارزشمند و مجهول القدر «مدخل منطق صورت» در سال 1334، منطق جدید وارد محافل علمی ایران شد. در مدت 20 سال این کتاب مجهول بود و ارزشش آن‌گونه که بایسته و شایسته بود مدنظر قرار نگرفت، ولی خوشبختانه بعد از انقلاب اسلامی تحرکی در محافل علمی ایجاد شد از جمله دانشگاه تربیت مدرس در این زمینه پیشتاز بود و تلاش کرد منطق جدید را از حدود سال‌ 1368 در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری ایجاد کند.

یکی از گرایش‌های منطق جدید، منطق فلسفی نام دارد. منطق جدید با گرایش منطق فلسفی در دانشگاه تربیت مدرس دایر شده است، همچنین گرایش منطق ریاضی یعنی منطق در دپارتمان‌های ریاضی هم ایجاد شده است. امروزه منطق جدید، حوزه‌های مختلفی پیدا کرده است. لااقل 2 حوزه اساسی دارد. یکی منطق ریاضی و دیگری منطق فلسفی نام دارد. منظور از منطق فلسفی، فلسفه منطق نیست. منطق فلسفی بخشی از منطق جدید است، یعنی بخشی از منطق که در دپارتمان‌های فلسفه مطرح است که بیشتر به نظام‌های فلسفی منطق می‌پردازد مثل منطق موجهات، منطق زمان، منطق تکلیف، منطق معرفت، منطق شهودی، منطق آزاد، منطق فازی و... همچنین مباحث فلسفه منطق بحث می‌شود، البته همان طور که گفتیم تعداد مدرسین منطق جدید چه در حوزه منطق فلسفی و چه در حوزه منطق ریاضی از تعداد انگشتان دست فراتر نمی‌روند. کتاب‌های آموزشی مناسب نیز در این زمینه بسیار محدود هستند، فقط چند کتاب ترجمه و چند کتاب تالیفی در این ارتباط وجود دارد. به هر حال حرکتی است که شروع شده و خوشبختانه انجمن علمی منطق در سال گذشته تاسیس شد و افراد هیات مدیره آن مشخص شدند. امید است تاسیس این انجمن و تلاش‌های آتی آن خلأ فرهنگ عمومی و تخصصی منطق را در کشور بوعلی سینا و خواجه نصیر پر کند. خود بنده هم در این زمینه سعی کردم تلاشی انجام دهم و 5 کتاب آموزشی نوشته‌ام که عمدتا در حوزه‌های منطق جدید است. امید است این خلأ و کمبود اساسی و بنیادی آرام آرام برطرف شود.

باید نگاه متافیزیکی به منطق نداشت، یعنی فکر نکنیم که مطالعه متافیزیک و فلسفه مقدمه بر علم منطق است، بلکه برعکس مطالعه منطق مقدمه ورود به فلسفه است، متاسفانه در پاره‌ای از محافل فلسفی‌گویی به این نظر رسیده‌اند که اول باید یک اتخاذ موضع متافیزیکی داشته باشیم و سپس وارد مطالعه منطق شویم در صورتی که این رویکرد قطعا اشتباه است. آن گونه که ارسطو اراده کرده و ابن‌سینا بیان نموده ما باید اول منطق را فرا بگیریم و بعد به وسیله آن وارد دیدگاه‌های فلسفی شویم و آنها را اثبات کنیم. نباید جای اینها را با هم خلط کرد.

از آسیب‌های جدی‌تر حوزه منطق جدید باید بگوییم که برخی بین منطق فلسفی و فلسفه منطق هم خلط می‌کنند. منطق فلسفی بخشی از منطق جدید است، فلسفه نیست، همان طور که از نامش پیداست منطق است اما نگاه فلسفی‌تری به بحث دارد یعنی عمدتا به مطالعه نظام‌های فلسفی منطق یا منطق‌های فلسفی می‌پردازد که با فلسفه منطق متفاوت است. حداکثر می‌توان گفت که فلسفه منطق بخشی از منطق فلسفی است، اما بخش بسیار عمده منطق فلسفی همان مطالعه نظام‌های فلسفی منطق است که کاملا نظام‌هایی صوری هستند. باید از این خلط‌ها پرهیز کرد تا به تدریج و به صورت درست و استاندارد کلمه، علم منطق در این مملکت پا بگیرد. در کشور ابن‌سینا و خواجه نصیر این همه فاصله با دستاوردهای امروز منطق خسران بزرگی است که باید هرچه زودتر اهتمام و تلاش کرد که این فاصله‌ها را پر کرد.

نکته دیگر تذکر این مطلب است که هنوز آموزش منطق در ایران نهادینه نشده است و تا آموزش منطق نهادینه نشود پژوهش منطقی شکل نمی‌گیرد. پژوهش ثمربخش همیشه ریشه در آموزش مناسب دارد، هیچ پژوهش ثمربخشی در هیچ جای دنیا و در هیچ رشته علمی به وجود نمی‌آید مگر این‌که قبل از آن آموزش مناسبی وجود داشته باشد. در این ارتباط رشته‌ها و گرایش‌های منطق باید گسترش پیدا کند. هم اکنون گرایش منطق فلسفی در 3 دانشگاه ایران تاسیس شده است که باید گسترش بیشتری پیدا کند و براساس استانداردهای امروز دانشجوی منطق تربیت کنیم، آموزش منطق را باید هم در سطح عمومی و هم در سطح تخصصی ارتقا دهیم آن وقت زمینه برای پژوهش‌های منطقی فراهم می‌شود تا این کارها انجام نشود رشد صورت نمی‌گیرد.

برگزاری همایش روز جهانی فلسفه در ایران فرصت بسیار مغتنمی است، اساسا همان طور که بیان شد یکی از زمینه‌های رشد فلسفه از گذشته‌های دور تا امروز دیالوگ بوده است، اصلا فلسفه ریشه در دیالوگ دارد. خیلی‌ها معتقدند اصولا فلسفه یعنی تفلسف و بحث فلسفی. هرچند این بحث فلسفی و ماحصل بحث فلسفی را باید مبرهن و مستدل کرد، ولی به هر حال بحث فلسفی در ایجاد و تحول فلسفه نقش اساسی داشته است.نشست روز جهانی فلسفه و گفتمان فلسفی فرصت بسیار خوب و مغتنمی است که دانشمندانی از مغرب زمین در کنار فیلسوفانی از مشرق زمین قرار بگیرند و با هم بحث و مفاهمه داشته باشند و ایده‌های فلسفی را با همدیگر مطرح و رایزنی کنند.

حسب اطلاع خوشبختانه تیم خوبی از منطق‌دانان مغرب زمین نیز به همایش روز جهانی فلسفه که اواخر آبان و اوایل آذرماه سال جاری در ایران برگزار می‌شود دعوت شده‌اند، مانند ویلفرد هاجز، تونی استریت، پل تام و.... امیدوارم که جلسه بحثی وجود داشته باشد تا از نگاه امروز به بازشناسی و بازخوانی میراث گذشته خودمان اقدام کنیم و از رهگذر بحث‌ها و مطالعات تطبیقی است که می توانیم زمینه احیا و تحول علم منطق در کشور را فراهم کنیم.

عنوان همایش روز جهانی فلسفه، عنوان عامی است و از گذشته‌های دور نیز مطرح بوده است. در انتخاب این عنوان بدون تردید نظر به دیدگاه ارسطو و ابن‌سینا داشته‌اند چون فلسفه ارسطو دو بخش دارد؛ فلسفه نظری و فلسفه عملی. تلقی این بوده که در واقع در این همایش به ابعاد نظری فلسفه و نیز به کاربردها و کارکردهای خارجی فلسفه توجه شود.

به هر حال فلسفه به عنوان یک معرفت اگر بخواهد نقشی در زندگی بشر داشته باشد باید جنبه‌های کاربردی آن هم مدنظر قرار گیرد، آیا فلسفه فقط برای محیط‌های علمی و آکادمیک طراحی شده یا می‌تواند در حل پاره‌ای از چالش‌های اجتماعی نقش ایفا کند. همان طور که گفته شد فلسفه پاره‌ای از ابعاد عملی قابل توجهی پیدا کرده است که فلسفه‌های مضاف یکی از آنهاست. فلسفه علوم طبیعی و فلسفه علوم اجتماعی، فلسفه اخلاق، فلسفه هنر و.. همگی از فلسفه‌های مضاف هستند. درک و تحلیل فلسفی از ماهیت این علوم که خود آنها کاربردی هستند می‌تواند نقش خوبی در صحنه عمل ایفا کند. از این نظر فکر می‌کنم این عنوان عنوان عمومی خوبی است و اگر درست طراحی شود و مقالات خوبی احیانا فرستاده شده باشد. بویژه بحث‌ها، نشست‌ها و مباحثات فلسفی که وجود دارد می‌تواند نقش زیادی در تحول تفکر فلسفی داشته باشد.