رویان، نگاه متفاوت مسوولان را می‌طلبد

کارهای جدید ما براساس تجربیاتی است که در طب ناباروری کسب کرده‌ایم. شاخه‌ای از پزشکی درمان ناباروری است که ارتباط تنگاتنگی با روش‌های آزمایشگاهی دارد. در درمان ناباروری آزمایشگاه و قسمت‌هایی که ما به نام علوم پایه می‌شناسیم کاملا درگیر می‌شوند و تجربیات مفیدی کسب می‌شود که می‌توانیم از آنها برای کارهای مشابه دیگری استفاده کنیم. به عنوان مثال با تحولی که صورت گرفته جنین را توانسته‌ایم در محیط آزمایشگاهی تولید کنیم. به موازات این دستاورد قاعدتا فرصتی هم ایجاد می‌شود تا بتوانیم روی جنین کارهایی انجام بدهیم. در شبیه‌سازی هم به همین ترتیب اگر پایه علوم آزمایشگاهی نبود، دستکاری تخمک ممکن نبود. مهم این است که این موضوعات با هم در ارتباط تنگاتنگ قرار دارند و می‌شود از تجربیاتی که در شاخه‌های دیگر هست استفاده کرد.

بله، البته ممکن است برعکس هم باشد، مثلا در شبیه‌سازی‌ دستاوردهایی داشته‌ایم که از آنها در ناباروری هم استفاده کرده‌ایم.

این طور نبوده، رویکرد ما این بوده که حالا که ما این دانش را داریم می‌توانیم از وجود آن و نیروهای متخصص خود که در این حوزه توانمندی دارند، استفاده کنیم.

سعی کردیم همه جوانب را حفظ کنیم شاید بعضی از مراکز دیگر دنیا این کار را نکرده باشند اما ما علاوه بر درمان بیمارانی که به ما مراجعه می‌کنند، به درآمدی که از این طریق کسب می‌کنیم نیاز داریم برای این که از این طریق می‌توانیم هزینه‌های تحقیقاتمان را مرتفع کنیم. اگرچه اخیرا برای کارهای تحقیقاتی به ما بودجه‌ای داده شده، اما پیش از این از طریق کسب درآمدهایی که داشتیم سعی می‌کردیم این کار را انجام دهیم. هرچند چون تعرفه‌های ما بالا نیست این درآمد ناچیز است اما ما در نهایت به فکر بیماران هستیم. برنامه و باور ما این است که بخش ناباروری و درمان ناباروری خودکفا شود و از بودجه دولت به هیچ وجه به سمت درمان نرود.

این هدف‌گذاری بوده است که از ابتدا انجام شده و احساس ما این است که بایستی به همین شیوه باشد، اما مردم باید ببینید که بودجه دولتی که به ما اعطا شده چگونه توانسته کمکی به زندگیشان بکند. اگر صرفا مقاله‌ای چاپ کنیم و بگوییم مرکز معتبری شده‌ایم این را مردم درک نمی‌کنند، مردم زمانی احساس رضایت می‌کنند که نتیجه آنچه که مالیات می‌دهند و آنچه که از درآمد کشور صرف تحقیقات وپژوهش می‌شود را در عمل ببینند.

به هر حال با این که مراجعان زیادی داریم اما بیشتر آنها به خاطر هزینه‌ها (با وجود این‌که کمتر از جاهای دیگر است) از ما ناراضی هستند. اکثریت مراجعان ما از اقشار ضعیف جامعه هستند. ضمن آنکه کسانی که به مراکز دیگری مراجعه کرده‌اند و درمان نشده‌اند در حالی به ما مراجعه می‌کنند که دیگر پولی برای ادامه درمان ندارند و ما شرمنده هستیم چون این بخش خودکفاست و مجبوریم هزینه‌ها را دریافت کنیم و بیمه‌ای برای این افراد در نظر گرفته نشده. در این صورت است که مردم از ما ناراضی می‌شوند.

اگر راه‌های درمانی به نتیجه نرسد بله این‌گونه بهتر است.

برای این کار از ما هم گواهی‌هایی می‌خواهند. اما در کل شرایط خیلی سخت است. این در حالی است که اگر شرایط سخت نباشد این زوج‌ها هم می‌توانند پدر و مادر شوند و در چنین حالتی برای فرزندانی که دور از پدر و مادر هستند هم فکری کرده‌ایم. به نظر من می‌شود این مسائل را کنار هم گذاشت و مشکل صاحب فرزند شدن را حل کرد. صرفا روش‌های درمانی نمی‌تواند پاسخگو باشند.

در نظر بگیرید چندین بیمارستان وزارت بهداشت، در حال انجام یک کار هستند. جهاد دانشگاهی هم از مدت‌ها قبل یعنی از سالی که رویان تاسیس شد تخصص خوبی را در این زمینه به دست آورده است بالاخره نیروهایی تربیت کرده که این پتانسیل را داشته‌اند که مراکز جدیدی را بازگشایی کنند و به خصوص این‌که وجود چنین مراکزی مورد نیاز هم بوده است.

بالاخره ما نمی‌خواهیم بگوییم رقابت اما هر مرکزی براساس نیروهایی که دارد، تلاش می‌کند. مثلا مرکز دیگری برای ناباروری است که در زمینه‌هایی کار می‌کنند که تخصص ما نیست و ما به آن ورود نکرده‌ایم و همین طور آنها هم به همین ترتیب عمل می‌کنند. مدیریت جهاد دانشگاهی در آن زمان خاص که پژوهشکده ابن‌سینا افتتاح شد، فکر می‌کرد می‌تواند با ایجاد یک مرکز دیگر ناباروری کار دوجانبه‌ای انجام دهد. در کل ما احساس می‌کنیم اتفاق بدی نیفتاده است و چنین اتفاقی به نفع مردم است. جالب این است که غیر از این 2 پژوهشکده در شهرستان‌ها هم جهادهای دانشگاهی به دنبال ورود به کارهای درمان ناباروری هستند، مثلا در قم ما خودمان قبلا مرکزی را اداره می‌کردیم. الان جهاد دانشگاهی قم خودشان مرکز ناباروری تاسیس کرده‌اند و کارشان را انجام می‌دهند. در اهواز از ما خواستند کمک‌های فنی بهشان بدهیم و در حال کمک‌رسانی هستیم که مرکز درمان ناباروری‌شان را به‌پا کنند و ساختمان آنها در حال تکمیل و آموزش نیروی انسانی به پایان رسیده است. در اراک با استانداری مذاکراتی کرده‌اند و ساختمانی را تهیه کرده‌اند. در استان گلستان مقامات استانداری علاقه‌مند بودند این اتفاق انجام شود. در استان اردبیل خیلی از کارهایشان انجام شده و استانداری کمک‌های خوبی کرده است. نمی‌شود، گفت که موازی است؛ اما اتفاق خوبی است. تهران هم با وجود جمعیت 13 ـ 10 میلیونی که دارد، ایجاب می‌کند که این مراکز در کنار هم وجود داشته باشد.

براساس دانش کنونی استفاده از آنها تا 20 سال تضمین شده است. هرچند ممکن است مانند هرچیز دیگری که زمان خاصی برای استفاده داشته باشد پس از آن هم بتواند مورد استفاده قرار گیرد. ما فردی را برای انجام این کار ترغیب نمی‌کنیم. این در واقع نوعی امکان است که در اختیار مردم قرار دارد و مردم هم باید از آن مطلع باشند درحال حاضر بیشتر مشتریان ما افراد تحصیلکرده‌ای هستند که خودشان با یک جستجوی ساده می‌فهمند این کار به نفعشان هست یا نه؟

اگر مشابه همین خون بند نافی را که برای یک نفر ذخیره کرده‌اید را بخواهید در بانک‌های جهانی پیدا کنید و بیاورید، باید 40 ـ 30 هزار دلار هزینه کنید، اما با عضویت در بانک خصوصی و پرداخت 600 ـ 500 هزار تومان هزینه اولیه و سالی 100 هزار تومان شارژ، فرد داوطلب برای 20 سال حدود 2 تا 5‌/‌2 میلیون تومان می‌پردازد. بنابراین پرداخت هزینه برای نگهداری خون بند ناف خود فرد پوچ نیست. اگر از این جنبه نگاه کنید شاید فردی که این هزینه‌ها را کرده است ضرر نکرده باشد.

وقتی وارد بحث شبیه‌سازی شدیم، بحث ما شبیه‌سازی درمانی بوده است. یعنی از این روش استفاده می‌کنیم تا سلول بنیادی ایجاد کنیم که متعلق به خود بیمار باشد. در واقع در کار ما دو پروژه سلول بنیادی و شبیه‌سازی با هم تلفیق شده است. درسلول بنیادی سلول از جنین استخراج شده و بعد متمایز و به بافت‌های مختلف تبدیل می‌شود، از طرف دیگر هم در شبیه‌سازی جنین شبیه‌سازی شده تولید می‌شود. هم‌اکنون تلاش می‌کنیم تا از سلول‌ بنیادی جنین شبیه‌سازی شده بتوانیم استفاده کنیم تا بافت نهایی دقیقا با بافت بدن بیمار مطابقت داشته باشد.

کار شبیه‌سازی که در ابتدای کار در حیوانات انجام می‌دادیم، به صورت نمادی بود که ببینیم جنینی که ما به صورت شبیه‌سازی درست می‌کنیم قابلیت‌های مورد نظر به عنوان یک موجود زنده را دارد یا خیر. ولی همزمان با تولد رویانا به دو مشکل برخورد کردیم. باید از تخمک انسانی استفاده می‌کردیم که این کار مسائل اخلاق پزشکی را در پی داشت.در ضمن در دنیا روشی به نام سلول‌های بنیادی اهدایی ابداع شد که جهش بسیار بزرگی در این چند سال اخیر بود که استفاده از روش شبیه‌سازی درمانی را منتفی کرد. اما به هرحال برای توانایی که کسب کرده‌ایم استفاده‌های متفاوت دیگری وجود دارد که یکی از آنها حفظ نسل حیوانات در حال انقراض است. از طرفی دیگر دیدیم که قبل از این که بخواهیم آن سلول را از حیوان شبیه‌سازی کنیم، در درون آن تخمک قرار دهیم بیاییم دستکاری ژنتیکی کنیم و داخل ژن یک حیوان یک ژن خارجی قرار دهیم. این یک استفاده بهینه بود از دانشی که در شبیه‌سازی به دست آورده‌ایم.

شبیه‌سازی حیوانات وحشی و در حال انقراض عرصه متفاوتی است. دسترسی سخت است و فقط سازمان‌های خصوصی و محیط‌زیست می‌توانند به اینها دسترسی داشته باشد.

اظهار علاقه‌هایی شده است. منتهی کار جدی روی این عرصه نشده است. راحت‌ترین کار در حال حاضر برای این که در آینده دچار مشکلی نشویم این است که سلول‌هایی را از حیوانات بگیریم و آنها را به طور مطمئن نگه داریم تا در آینده این موجودات را شبیه‌سازی کنیم حتی اگر نسل‌هایشان منقرض شده باشد. یکی از کارهایی که نیروهای ما انجام می‌دهند فریز کردن اسپرم اسبچه خزر و منتقل کردن آنها به رحم اسب ماده است. همچنین ما با همکاری محیط‌زیست روی قوچ قمیشلو که یک گونه در حال انقراض در استان اصفهان است، کار می‌کنیم.حتی تلاش‌هایی هم برای شبیه‌سازی بین‌گونه‌ای انجام داده‌ایم. البته در عرصه شبیه‌سازی نمی‌توان راحت به نتیجه رسید، مثلا تخمک پلنگ ماده را نداریم تا بتوانیم این گونه را شبیه‌سازی کنیم برای این منظور باید از گونه‌های مشابه استفاده کنیم یا از روش‌هایی برای به دست آوردن تخمک استفاده کنیم.

یک راه این است که سازمان‌های تولیدی فقط به کار تولیدی بپردازند و سیستم‌های نظارتی کار نظارتی خودشان را انجام بدهند، سیستم‌های تحقیقاتی نیز تبدیل به R&D شوند و کارها را بهبود بخشند، این گونه تعامل باعث می‌شود که محقق دانشگاهی احساس کند کار مثبتی انجام می‌دهد و عده‌ای منتظر هستند تا از نتیجه کار او استفاده کنند. الان متاسفانه محققان دانشگاهی ما احساسشان این است که برای تبدیل به استادیار یا دانش‌یار شدن تنها باید چند تا مقاله بدهند. برای همین در اتاقش فکر می‌کند و سوال را خودش طرح می‌کند. اما در کشورهای پیشرفته این گونه نیست. سوال را بخش تولیدی وبالینی که با مشکلات دست به گریبان هستند مطرح می‌کنند و به پژوهشگر یا محقق ارجاع می‌دهند و به این ترتیب این شکاف بین دانشگاه و صنعت از میان برداشته می‌شود.

ما هر سال تعداد مناسبی مراجعان خارجی داریم. خیلی تبلیغ نمی‌کنیم و نمی‌خواهیم ظرفیتی را که برای بیمارانمان هست برای بیماران خارجی اختصاص دهیم ولی همیشه گفتیم که اگر کمکی شود می‌توانیم بخش مجزایی را تاسیس کنیم و در آن خدماتی به بیماران خارجی بدهیم و از این طریق ارز هم وارد کشور می‌شود. اما هرچه فکر می‌کنیم نمی‌توانیم ظرفیت بیماری که از شهرستان می‌آید و پشت در این جا می‌خوابد را اختصاص به خارجیان بدهم. ما جا برای بیماران خودمان نداریم. از طرفی اگر من می‌توانستم 2 برابر این تعرفه را بگیرم می‌توانستم این فضای خوب را ایجاد کنم. کمبود امکانات برای خود بیمار ایرانی هم محسوس است، وقتی بیمار خارجی می‌آید توقع‌اش چیز دیگری است. توقع دارد فضایی داشته باشد که بنشیند، هتلی باشد استراحت کند. خوب صحیح هم نیست من هتل را به بیمار خارجی بدهم و بیمار ایرانی بماند. وظیفه من این است که کاری کنم این شخص برای درمان‌ به ایران بیاید، به موازات ما هتل‌ها و مراکز اقامتی، موزه‌ها و... هم باید کار خودشان را بکنند.

ما مدت‌هاست از معاونت وقت می‌خواهیم اما هنوز موفق نشده‌ایم. برای ما زمان بسیار مهم است. دنیا خیلی با سرعت در حال پیشروی است و حیف است جوان ایرانی که می‌تواند در کشور خودمان کار کند را به کار نگیریم. باید محیط‌هایی ایجاد کنیم که بتوانیم از این قابلیت‌ها استفاده کنیم. ما در رویان محققانی داریم که همه آنها از هاروارد و کمبریج و... دعوتنامه دارند و در حال حاضر تنها آنها را با عرق ملی، اسلامی و میهنی نگه داشته‌ایم. اگر 19 سال پیش بود که می‌خواستیم رویان را افتتاح کنیم نباید از دولت توقع می‌داشتیم که به ما کمک کنند اما الان امتحان خود را پس داده‌ و نشان داده‌ایم که می‌توانیم در این عرصه‌ها پیشرفت کنیم. ما در پزشکی تولید مثل سابقه داریم و در برنامه‌ریزی‌ دکتری این رشته مشارکت داشته‌ایم اما به مراکزی مثل رویان و ابن‌سینا، اجازه حرکت و رشد نمی‌دهند. ما دانشجویان را برای تحصیل به کشورهایی مثل مالزی می‌فرستیم و بعد استخدامشان می‌کنیم ولی چرا نباید به ما اجازه دهند که دکترا داشته باشیم. به نظر من مسوولان باید به این مراکز جور دیگری نگاه کنند، سیستم نواقصی دارد که به پیشرفت کشور ضربه می‌زند.