تدوین دانشنامه بزرگ هنرهای سنتی ایران

دانشنامه هنرهای سنتی در 14 گروه تخصصی نگارگری و کتاب‌آرایی، خوشنویسی، فرش، معماری سنتی و هنرهای وابسته، نمایش‌های سنتی و آیینی، موسیقی سنتی، نساجی سنتی و هنرهای وابسته، سفال، آبگینه، هنرهای مرتبط با چوب، هنرهای مرتبط با فلز، مبانی نظری و حکمی هنرهای سنتی، حجاری و هنرهای وابسته و پوشاک سنتی و هنرهای وابسته تهیه می‌شود و چند گروه اجرایی از جمله پژوهشی و فناوری اطلاعات برای آن تشکیل شده است.

دانشنامه هنرهای سنتی ایران در مرحله اول به زبان فارسی است؛ اما در مرحله بعد، این دانشنامه به زبان انگلیسی هم منتشر می‌شود. در این دانشنامه برای نخستین بار معانی هنرهای سنتی ایرانی در زبان انگلیسی معادل‌سازی می‌شود. بر اساس اطلاعات اکنون بسیاری از واژه‌های حوزه هنرهای سنتی به اشتباه به زبان انگلیسی برگردانده شده‌اند.

«هنرهای ملی و سنتی ایران در سال‌های گذشته به واسطه عدم توجه به آنها از سوی بیگانگان مورد تهاجم فرهنگی قرار گرفته است.»

این جمله شاید خلاصه تمامی حرف‌هایی بود که رئیس دانشنامه هنرهای سنتی ایران روز گذشته در نشست خبری تدوین این دانشنامه جهانی به زبان آورد.

عبدالمجید شریف‌زاده در این نشست از قدمت 10 هزار‌ساله هنرهای سنتی در ایران یادکرد و گفت: این قدمت با آنچه در دوره‌های مختلف توسط هنرمندان ابداع و به نسل بعد منتقل شده است، تناسب دارد.

شریف‌زاده مانند بسیاری دیگر از پژوهشگران این عرصه، هنرهای سنتی ایران را شناسنامه کشورمان در دنیا دانست و گفت: شاید پیش از آن‌که نفت در دنیا برای ما شناسنامه شده باشد، ما را به‌عنوان سرزمین فرش‌های بهشتی می‌شناختند، به‌گونه‌ای که در کتاب‌های مستشرقان آمده است: «ایرانیان آثار هنری خود را بر کف سالن‌هایشان می‌اندازند و روی آن زندگی می‌کنند.»

این هنرپژوه از بین رفتن بسیاری از هنرهای سنتی و ملی ایران را یکی از مهم‌ترین دلایل اصلی تدوین این دانشنامه برشمرد و تصریح کرد: در دوره معاصر به دلایل گوناگون مورد تهاجم فرهنگی، بی‌مهری و کم‌توجهی قرار گرفته‌ایم و بسیاری از این هنرها به‌خاطر مسائل اقتصادی و صنعتی دوره معاصر و مدرنیزم و بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی دیگر جایگاه اصلی خود را از دست داده‌اند و هر روز شاهد فراموش شدن برخی از آنها هستیم. وی در پاسخ به سوال خبرنگار ما مبنی بر اینکه دراین دانشنامه هنرهای سنتی ایران امروز مورد بررسی قرار می‌گیرد یا جغرافیای ایران بزرگ در ادوار گذشته، گفت: هنر ایرانی در محدوده جغرافیایی خلاصه نمی‌شود و مطمئنا هنرهای سنتی ایران بزرگ مورد بررسی قرار می‌گیرد. به گفته وی مسأله، شیوه ایرانی است. امکان دارد کاری خارج از این مرز انجام شود، اما شیوه آن ایرانی باشد، آن را هم با تکنیک منطقه مورد نظر لحاظ می‌کنیم.

محمدمهدی هراتی، عضو شورای عالی دانشنامه هنرهای سنتی نیز در بخش دیگری از این نشست، تصمیم فرهنگستان هنر درباره اجرایی شدن این دانشنامه را مهم‌ترین کاری دانست که در حال حاضر برای ارتقای هنرهای ملی ایران انجام می‌شود. این پیشکسوت هنر‌پژوه را که بسیاری دایره المعارف زنده هنرهای سنتی ایران می‌دانند در سخنانش بارها از بی‌مهری‌های صورت گرفته به هنرهای سنتی سخن به میان آورد و به بیان حقایق تاریخی در مقابله بیگانگان با هنر اصیل ایرانی در دوره‌های مختلف پرداخت. او از وضعیت بد نگهداری و حبس کردن نسخه‌های خطی و ارزشمند تاریخی در کتابخانه‌های کشور انتقاد کرد و به صراحت گفت: «بسیاری از این نسخه‌ها اکنون در بیرون از ایران و در کشورهای همسایه نگهداری می‌شوند. اکنون فقط خلیج فارس نیست که مدعی پیدا کرده است، بسیاری از این نسخ خطی ما، مدعی پیدا کرده‌اند که مثلا متعلق به فرهنگ و هنر فلان کشور همسایه هستند.» عضو شورای عالی دانشنامه هنرهای سنتی تأکید کرد: هنرهای ما ویترینی نبوده، بلکه با زندگی ایرانی عجین بوده‌اند.

مهدی نورعلیشاهی/ گروه فرهنگ‌‌و‌هنر