حفاظت از تالاب‌ها در برابر تغییرات اقلیمی

به گفته علی نظری‌دوست، مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب‌های ایران، تالاب‌ها اکوسیستم‌هاى با ارزشى هستند که در بین انواع اکوسیستم‌هاى طبیعى از کارکردهاى بسیار متنوعى برخوردارند و علاوه بر حفاظت از تنوع زیستى داراى ارزش‌هاى طبیعى، اقتصادى و اجتماعى متعدد دیگرى نیز هستند.

اهمیت این اکوسیستم‌هاى آبى زمانى بیشتر مشخص مى‌شود که به یاد داشته باشیم، بسیارى از تمدن‌هاى باستانى در حاشیه منابع آبى طبیعى یا همان تالاب‌ها شکل گرفته‌اند و در حال حاضر نیز بیش از یک سوم جمعیت جهان در حاشیه و مرتبط با اشکال مختلف این اکوسیستم‌هاى با ارزش اعم از رودخانه‌ها، برکه‌ها و سواحل زندگى مى‌کنند. به همین دلیل تالاب‌ها علاوه بر جنبه‌هاى تنوع زیستى، با کارکردهاى مختلف خود، زندگى جوامع انسانى را نیز تاحد زیادى حمایت مى‌کنند. اهمیت تالاب‌ها بویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانند ایران بیشتر از مناطق مرطوب است. در این مناطق آب به عنوان یک عامل کلیدى و تعدیل‌کننده زیستگاه‌ها به شمار می‌آید و به همین دلیل تالاب‌ها به دلیل فراهم و تنظیم کردن آب، عامل مهمى در حفظ بقای تنوع زیستى محسوب می‌شوند.

از سوى دیگر، محدودیت آب در مناطق خشک و نیمه خشکى مانند ایران سبب شده که در بخش توسعه نیز رقابت زیادى براى به دست آوردن آب به‌عنوان زیرساخت توسعه صورت بپذیرد. به این ترتیب مدیریت تالاب‌ها در این‌گونه مناطق از پیچیدگى قابل ملاحظه‌اى برخوردار می‌شود که به هر حال مدیریت آنها نیازمند استفاده از یک رویکرد فراگیر و جامع است. به همین دلیل رویکرد نوین مدیریت زیست بومى که در بند الف ماده 67 قانون برنامه چهارم توسعه نیز به آن اشاره شده، ابزار مدیریتى مناسبى را براى تامین همگرایى فرابخشى، در نظر گرفتن بهره‌بردارى معقول، مشارکت و منافع جوامع محلى و حفاظت از تنوع زیستى فراهم می‌آورد.

مدیریت زیست بومی، نوعی مدیریت منابع طبیعی و محیط زیستی بوده که هدف آن پایداری زیست بوم برای تامین نیازهای اکولوژیکی و انسانی در آینده است. در واقع رویکرد مدیریت زیست بومی، نیازهای انسانی را در مرکز مدیریت تنوع زیستی قرار می‌دهد که هدف آن مدیریت زیست بوم بر اساس کارکردها و استفاده‌های چندگانه از این نوع کارکردهاست. اعمال چنین رویکردی در مدیریت زیست بوم‌ها، منجر به بهینه‌سازی استفاده از زیست‌بوم‌ها و کاهش خطرات آن می‌شود. بر این اساس سازمان حفاظت محیط زیست با همکارى ذی‌نفعان در قالب طرح حفاظت از تالاب‌هاى ایران با حمایت دفتر عمران ملل متحد و تسهیلات جهانى محیط زیست، تلاش کرده تا در سایت‌هاى دریاچه ارومیه، تالاب پریشان و تالاب شادگان رویکرد مدیریت زیست بومى را عملیاتى کرده و با استفاده از تجارب به‌دست آمده، این روش مدیریتى را به صورت یک سیستم به سایر تالاب‌هاى کشور نیز توسعه دهد.

از این رو درکنار تمام پیچیدگی‌ها و مسائل مدیریتى تالاب‌ها، در دهه اخیر طولانى شدن دوره‌هاى خشکسالى و احتمال تغییرات اقلیمى نیز در برخى مناطق جهان به یکى از مشکلات تالاب‌ها تبدیل شده است.

متاسفانه ایران از نظر جغرافیایى در منطقه‌اى قرار گرفته که براساس الگوهاى پیش‌بینى شده تغییرات اقلیمى در آن به صورت کاهش بارش نمایان می‌شود، در حالی‌که در برخى دیگر مناطق جهان تغییرات اقلیمى خود را به صورت افزایش بارش نشان داده است.

علائم اولیه این مشکل در ایران در سال‌هاى اخیر با کاهش بارندگی‌ها و افت تراز آبى تالاب‌ها و در برخى موارد خشک شدن موقت برخى تالاب‌هاى کشور بروز کرده که در صورت تداوم، نیازمند برنامه‌ریزى دقیق براى فراهم آوردن زمینه‌هاى لازم برای سازگارى و تطابق با تغییرات اقلیمى در راستاى حفاظت از تالاب‌هاست.

این در حالی است که تالاب‌ها علاوه بر این‌که از اولین اکوسیستم‌هاى آسیب‌پذیر نسبت به تغییرات اقلیمى هستند، خود بخشى از راه‌حل کاهش روند گرم شدن کره زمین و جلوگیرى از تغییرات اقلیمى نیز هستند.

پیام امسال روز جهانى تالاب‌ها در دنیا «حمایت از تالاب‌ها پاسخى براى تغییرات اقلیم» بود و باید به یاد داشته باشیم که مقابله با تغییرات اقلیمى از طریق کنترل کربن جو که تالاب‌ها در آن نقش مهمى دارند، امکان‌پذیر است. از سوى دیگر سازگارى با تغییرات اقلیمى از طریق مدیریت بهینه و صحیح منابع آب که تالاب‌ها از آن تاثیر مى‌بینند، میسر خواهد بود.

الهام حسینی