روزهای سرنوشت‌ساز برای عراق

فضای سیاسی

انتخابات عراق در 16 اسفند درحالی برگزار شد که نتیجه آن نه تنها تعیین‌کننده 325 عضو پارلمان بلکه تعیین‌کننده ترکیب دولت و پست‌های نخست‌وزیری و ریاست‌جمهوری نیز می‌باشد لذا از حساسیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در انتخابات کنونی چند نکته اساسی قابل توجه می‌باشد.

اولا مشارکت بیش از 60 درصد مردم عراق در انتخابات نشانگر عزم و اراده مردم این کشور برای تعیین سرنوشت خود در فضایی دموکراتیک است که محوریت آن را تشکیل دولت و پارلمان مقتدر جهت پایان دادن به چالش‌های داخلی و خروج اشغالگران تشکیل می‌داد. مردم عراق انتخابات و تشکیل دولت را از امور اصلی جهت مقابله با ناامنی‌ها و مداخله خارجی بویژه مقابله با تحرکات آمریکا می‌دانند و با مشارکت گسترده در انتخابات در این جهت گام برداشته‌‌اند.

ثانیا مشارکت گسترده نزدیک به 300 گروه سیاسی در قالب ائتلاف‌های متعدد از جمله نکات قابل توجه در انتخابات بود که رقابتی شدید و فراگیر را بر انتخابات حاکم ساخته بود.

سرانجام پس از شمارش آراء چنان که بسیاری از ناظران سیاسی پیش‌بینی می‌کردند 4 لیست در صدر انتخابات قرار گرفتند. فهـــرست العـــراقیه به ریاست ایـــاد علاوی با 91 کرسی، ائتلاف دولت قانون به ریاست مالکی نخست وزیر با 89 کرسی، ائتلاف ملی به ریاست حکیم با 70 کرسی و فهرست ائتلاف اکراد با 43 کرسی درصدر انتخابات قرار گرفتند.با توجه به قانون اساسی عراق گروه‌هایی که بتوانند بزرگ‌ترین ائتلاف پیش از تشکیل پارلمان را ایجاد کنند می‌توانند به تشکیل دولت مبادرت ورزند. براساس قانون اساسی عراق برای تعیین ریاست جمهوری رای 217 نماینده پارلمان و برای تعیین نخست وزیر رای 163 نماینده امری ضروری می‌باشد. با توجه به این‌که هیچ‌کدام از احزاب و گروه‌های عراقی نتوانستند به تنهایی به این تعداد برسند لذا در نهایت دولت حاکم بر عراق باید از طریق ائتلاف گروه‌های سیاسی تشکیل شود. براین اساس، این‌که کدام ائتلاف در صدر قرار داشته باشد در مرحله بعدی قرار دارد و اصل بر تشکیل ائتلافی بزرگ است که از سوی هر کدام از گروه‌ها می‌تواند اجرایی شود.

سرانجام پس از مدت‌ها رایزنی چنان که از گذشته پیش‌بینی می‌شد، ائتلاف شیعیان یعنی ائتلاف دولت قانونی مالکی و ائتلاف ملی به ریاست حکیم توانستند ائتلاف بزرگ را تشکیل داده تا رسما با معرفی نخست‌وزیر تشکیل دولت را اجرایی سازند. براساس قانون اساسی و عرف حاکم بر عراق، نخست‌وزیر از میان شیعیان، رئیس جمهور از اکراد و رئیس پارلمان از اصل سنت می‌باشند. در همین حال با توجه به این‌که رئیس جمهور نیز برای کسب آراء پارلمان به 217 رای نیاز دارد لذا در نهایت فهرست ائتلاف اکراد نیز در کنار فهرست شیعیان قرار گرفت. لازم به ذکر است که از نظر تاریخی و اشتراکات سیاسی و فرهنگی، شیعیان و اکراد دارای نقاط مشترک بسیاری هستند که موجب تقویت پیوند آنها شده است.

در این میان و با توجه به تلاش ائتلاف شیعیان برای تشکیل دولت فراگیر و با حضور تمام جریان و گروه‌های سیاسی، ائتلاف شیعیان بر حضور فعال ائتلاف‌های اهل سنت که اکثرا در قالب فهرست العراقیه بوده‌اند تاکید دارند. براساس شمارش آراء از 91 رای فهرست العراقیه 80 کرسی برای اهل سنت بوده و علاوی شیعه صرفا 11 کرسی را دارد. به عبارت دیگر در این انتخابات شیعیان 170 کـــرسی و اهــل سنت 80 کرسی و اکراد 43 کرسی را به خود اختصاص داده‌اند.

روند سیاسی عراق در حالی برای تشکیل دولت فراگیر در حال شکل‌گیری است که در این میان برخی جریان‌های شکست خورده با محوریت سکولارها و جریان وابسته به برخی کشورهای عربی و غربی بدون در نظر گرفتن منافع ملی عراق به دنبال مانع‌تراشی در تحقق خواست‌های ملت عراق برای تشکیل هرچه سریع‌تر دولت می‌باشند. آنچه در انتخابات کنونی عراق روی داد تلاش کمیته عدالت و بازخواست برای بعثی‌زدایی و تشکیل پارلمان پاک از عوامل وابسته به دوران صدام بود که چندان مورد رضایت جریان‌های سکولار و وابستگان به غرب نبود. در این چارچوب برخی جریان‌های سیاسی که شرایط حاکم بر عراق را مغایر با اهداف خود می‌بینند، همچنان با چالش‌آفرینی و سوق دادن عراق به سمت بحران سیاسی سعی در بین‌المللی ساختن روند تشکیل دولت را دارند تا شاید بتوانند سهم بیشتری در دولت و پست‌های مختلف کسب کنند. این تحرکات، فضایی سخت را بر عراق حاکم ساخته است؛ هرچند بسیاری از جریان‌های سیاسی و ملت عراق برای تشکیل هرچه سریع‌تر دولت تلاش می‌کنند. از مجموع آنچه در فرآیند سیاسی عراق مشاهده می‌شود تشکیل دولتی فراگیر با محوریت ائتلاف بزرگ شیعیان و حضور فعال اکراد و اهل سنت است که نهایی شدن آن تاثیر بسیاری بر تحولات آینده این کشور خواهد داشت، هرچند که همچنان برخی گروه‌ها برای عدم اجرای این مهم به چالش‌آفرینی می‌پردازند.

محور دیگر تحولات عراق پس از انتخابات را فضای امنیتی این کشور تشکیل می‌دهد. هرچند که انفجارها و کشتار دسته‌جمعی در 7 سال اشغال عراق به امری عادی مبدل شده اما پس از انتخابات این روند از شدت بیشتری برخوردار شده به‌گونه‌ای که در برخی سلسله انفجارهای زنجیره‌ای صدها نفر کشته و زخمی شده‌اند. بررسی تحولات عراق نشان می‌دهد که فضای ایجاد شده برگرفته از چند اصل می‌باشد.اولا رویکرد گروه‌های سیاسی به تشکیل دولت جدید فضایی برای گروه‌های تروریستی و القاعده ایجاد کرده تا در سایه آن به تقویت و احیای خود بپردازند.

ثانیا برخی جریان‌های بعثی و سکولار که روند بعثی‌زدایی و چینش پارلمان را مغایر با اهداف می‌دانند برای کارشکنی در ادامه این روند و نیز امتیازگیری از گروه‌های سیاسی به بحران‌سازی امنیتی روی آورده‌اند.

ثالثا برخی کشورهای عربی و غربی نیز که در انتخابات نتوانسته‌اند به اهداف خود دست یابند با سناریوی بحران‌سازی سعی در تحقق اهداف خود را دارند. براساس اسناد و گزارش‌های منتشره برخی کشورهای عربی و غربی بویژه آمریکا در طول انتخابات عراق با هزینه‌های بسیار برای تشکیل پارلمان و دولتی وابسته تلاش کرده‌اند اما به دلیل بیداری عراق با شکست مواجه شدند ولی کماکان با سناریوی مختلف از جمله بحران‌سازی و ناکارآمد نشان دادن دولت و نیز بیان پیامدهای عدم تحقق خواسته‌های آنها برآنند تا شاید بتوانند بخشی از ناکامی‌های خود را جبران کنند.

آمریکا که 7 سال پیش با بهانه‌های واهی به اشغال عراق پرداخت هرچند ادعای تعامل و کمک به این کشور برای تحکیم استقلال را سر می‌دهد اما در عمل مغایر با این مساله حرکت می‌کند. در سیاست‌های آمریکایی‌ها چند اصل اساسی مشاهده می‌شود. اولا تشکیل پارلمان و دولتی دست‌نشانده در عراق که تحقق بخش اهداف آمریکا در صورت خروج آمریکا از این کشور می‌باشد.

ثانیا حضور جریان‌های سکولار و بعثی در پارلمان و دولت عراق تا در سایه آن بتوانند فرآیند سیاسی، اجتماعی و ساختاری عراق در آینده را تعیین کنند.

ثالثا جلوگیری از وحدت ملی در عراق با کارشکنی در ترکیب دولت با محوریت بحرانی ساختن فضای سیاسی و امنیتی عراق تا توجیهی برای ادامه حضور و حتی تغییر در بندهای توافقنامه امنیتی بغداد ـ واشنگتن می‌باشد.

رابعا بحران‌سازی در عراق برای به چالش‌کشاندن روابط این کشور با کشورهای همسایه جهت حفظ موقعیت خود در عراق.با توجه به این اهداف، آمریکا قبل و بعد از انتخابات عراق فعالیت‌های گسترده‌ای را در این کشور اجرا کرده که فعالیت‌های همه‌جانبه برای حضور بعثی‌ها در انتخابات و به قدرت رسیدن سکولارها در این چارچوب بوده است. آمریکا برای تحقق این اهداف حتی دولت مالکی را تهدید به کودتا کرد. هرچند که آمریکا برای رسیدن به اهداف خود سناریوهای متعددی را پیاده کرد اما روند تحولات مغایر با این خواست پیش رفت. رویکرد مردم به کاندیداهای ملی ـ مذهبی و تشکیل ائتلاف بزرگ شیعیان،‌ تاکید دولت و جریان‌های عراقی بر لزوم خروج بیگانگان از عراق در تاریخ تعیین شده، اعتراض‌های گسترده مردمی به مداخلات آمریکا،‌ تاکید دولتمردان عراق بر تحکیم روابط با همسایگان به‌رغم کارشکنی‌های آمریکا و... موجب شد تا آمریکا نتواند به اهداف خود دست یابد. البته واشنگتن در فضایی تبلیغاتی و حتی با چالش‌های مستقیم همچنان به امید راهکاری برای کارشکنی در تشکیل دولت جدید عراق و رسیدن به حداقل اهداف خود در لوای آن می‌باشد.

با توجه به آنچه ذکر شد می‌توان گفت که عراق در مرحله‌ای حساس قرار دارد که مهم‌ترین راه حل برای خروج از آن رویکرد تمام گروه‌های سیاسی برای تشکیل هر چه سریع‌تر دولت می‌باشد. هرچند که گام‌های مهمی در این حوزه برداشته شده است اما کارشکنی‌ها و سنگ‌اندازی‌های برخی جریان‌های سکولار و وابسته به آمریکا در کنار مداخله آشکار اشغالگران مانع از اجرایی‌شدن نهایی این روند شده است. امری که نمود آن را در ادامه چالش‌ها میان گروه‌های سیاسی عراق و انفجارهای خونین این کشور می‌توان مشاهده کرد. آنچه مسلم است ادامه اختلاف و بی‌ثباتی سیاسی جز تقویت موقعیت بعثی‌ها، القاعده و حامیان‌ آنها در برخی کشورهای عربی و غربی بویژه آمریکا نتیجه‌ای به همراه نخواهد داشت که مسلما مد نظر مردم و دولتمردان عراقی نمی‌باشد.