انتظار قهقهه از مخاطب ندارم

ما در ارتباط با مرگ صحبت می‌کنیم. این‌که مرگ جزیی از زندگی است. آدم‌ها وقتی همدیگر را درک نمی‌کنند،‌ از هم فاصله می‌گیرند. بر خلاف این که ممکن است همدیگر را دوست داشته باشند. اینها مباحث تلخی است. اما متاسفانه جزو موضوعات روز جامعه ماست. ما به موضوع ورود کالاهای چینی پرداخته‌ایم. مباحث اقتصادی که در این سریال مطرح می‌شود، موضوعات روز است. اما لحن باغ شیشه‌ای، لحن شیرینی است. لحنی است که آزاردهنده نیست. از اول هم انتظار نداشتیم که مخاطب قهقهه بزند. برای این کارمان دلیل داریم. ما به سمت این می‌رویم که برای مخاطب ایجاد آرامش کنیم تا او یک نیشخندی بر روی لبش شکل بگیرد.

در شرایط فعلی وقتی بخواهی قهقهه را به وجود بیاوری،‌ متاسفانه باید دستاویز چیزهایی بشوی که مناسب رسانه عمومی نیست. برای شما پنچ تا لطیفه تعریف می‌کنند. شما برای این لطیفه‌‌ها خیلی می‌خندی که مناسب طرح در یک رسانه عمومی نیست. اما لطیفه‌ای که می‌توانی در خانواده آن را تعریف کنی آن قدر تو را نمی‌خنداند. من معتقدم رسانه روی اعضای خانواده تاثیر می‌گذارد. رسانه تاثیر آنی ندارد. در روح و روان آدم‌ها رسوخ می‌کند. به همین خاطر باید محتاط عمل کرد. نباید به قیمت این‌که مشتری بیشتری داشته باشیم دست به هر کاری بزنیم. من یک مقدار عقب‌نشینی می‌کنم و افت مخاطب را می‌پذیرم. اما سعی می‌کنم جنس خوب تحویل بدهم. جنسی که کارکرد‌های مناسب داشته باشد. نه جنسی که خیلی زرق و برق داشته باشد. نگاه من این جوری است. بدم نمی‌آید که بیننده‌ام قهقهه بزند. یک جاهایی هم این اتفاق می‌افتد. اما در سینمای دنیا دو عنصر رایج در این رابطه داریم. به صلاح ما نیست که از این دو عنصر استفاده کنیم. خیلی‌ها در لفافه از این عناصر استفاده می‌کنند. کمدی‌های ما پر شده از عشق‌های مثلثی و مربعی. یک دفعه کار به جایی می‌رسد که خودمان می‌بینیم این چه سینمایی است ما داریم. یک نفر می‌گوید ما اصلا سینما نداریم. سینمایی که در دهه 60 و 70 درخشش داشت در دهه 80 دچار رکود می‌شود. در کمدی‌های تلویزیونی یک عده به بن‌بست‌ رسیدند. ترجیح دادند که کارهای ملودرام ساخته شود. چرا؟ مگر طنز بد است؟ به این خاطر که اثر مخرب آن کارهای به اصطلاح طنز بیشتر بود. درست رفتار نشد. تعادل برقرار نشد. افراط و تفریط در هر دو طرف صورت گرفت. تلویزیون به سمت کارهای ملودرامی رفت که فضای تلخ و سیاه داشت. در صورتی که ما باید جامعه را به سمت امید پیش ببریم.

من این نکته را قبول دارم. اما از شما یک سوالی دارم؟ وظیفه رسانه تلویزیون چیست؟ وظیفه اش ارتقای سطح سلیقه و فرهنگ مردم است. رسانه باید سلیقه مردم را بالا بکشد نه این‌که بیاید هم سطح سلیقه مخاطب بشود. بیننده شاید خیلی چیزها را دوست داشته باشد ولی کارگردانی که سکان دستش است یک فرد عادی معمولی نیست. او باید بتواند بر زوایای مختلفی از امور تسلط داشته باشد. من دارم فردی عمل می‌کنم. ممکن است کار من نتیجه خوبی ندهد. این کار زمانی نتیجه می‌دهد که به یک تلاش جمعی و سیاست کلی منجر شود. مدیر من نباید به من بگوید: مظلومی! برنامه‌ای بساز که فقط بخنداند. باید به من بگوید برنامه‌ای بساز که سالم باشد. ما در 15 قسمتی که پخش شد، یک مورد ممیزی پخش نداشته‌ایم. نگفته‌اند این جا این حرفش یا این رفتارش بد بود. تازه الان فضا یک مقدار سختگیرانه‌تر هم شده است. اما ما تجربه به دست آورده‌ایم و این چیزها را فهمیده‌ایم. ما خیلی پاستوریزه و استریل عمل کرده‌ایم. سعی کرده‌ایم فضا و روابط سالم باشد. اگر پدر و پسری با هم مشکل دارند، من آن قدر اغراق نمی‌کنم که منجر به هتک حرمت و برداشته‌شدن پرده‌ها بشود. هر جا به این مرز برسد من به خودم هشدار می‌دهم. وقتی پسر جلوی پدر می‌ایستد، قلب پدر می‌گیرد و بر زمین می‌افتد. من هشدار می‌دهم که بی‌احترامی عواقبی دارد. من در سریالم دنبال این جور چیزها هستم. آن هم در فضایی که ریسک محسوب می‌شود و هر کسی سراغ آن نمی‌رود. همین نکته کار باغ شیشه‌ای را سخت کرده است. شما ریسک را در تمام عناصر از جمله انتخاب بازیگر، ترکیب بازیگران و فیلمنامه می‌بینید. ما برای اولین بار روی فیلمنامه‌ای کار می‌کنیم که یک طنز سریالی است. این کار خیلی خطرناک است. اما ما سعی کردیم و از عناصری استفاده کردیم که ضریب دوام سریال را بالا ببرد. طبیعی است که یک نقطه ضعف‌هایی هم داریم. آدم بازخوردها را می‌بیند و در سریال بعدی کارش را اصلاح می‌کند. مهم این است که ما این طوری فکر کنیم.

من سعی می‌کنم چیزهای دیگری پیدا کنم که جذابیت از دست رفته را جبران کند. اما قاعدتا کار من نمی‌تواند آن قدر جذاب باشد. من ممکن است 60 درصد مخاطب را از دست بدهم. اما می‌گویم این هزینه را می‌دهم شاید این درصد به 50 و 40 درصد برسد. به شرطی که این تفکر حمایت شود.

یکی‌اش روانی خود بازی‌ها بود. ما دنبال آدم‌هایی بودیم که برای خنده گرفتن زور نمی‌زنند و واقعی‌اند. به مسائل بصری توجه کردیم. در این باغ تنوع زیاد می‌بینید. ما برای باغ دکور ساختیم. از فضاهای طبیعی پاییز استفاده کردیم. فضای پاییز با قصه ما ارتباط دارد. یک خانواده‌ای را داریم که به سمت سردی می‌رود. به دلیل همان هجویاتی که تا به حال ساخته‌شده هیچ وقت کارهای طنز جدی گرفته نشده است. یعنی‌ نیامده اند فکر کنند که شاید این نورپردازی تعمدی بوده و یک نگرشی در کار بوده. شاید استفاده از این فضای پاییزی در باغ و استفاده از یک کلبه تعمدی بوده. کلبه دارد فاصله نسل قدیم و جدید را بیان می‌کند. فکر نمی‌کنند که چرا روی شومینه این قدر تاکید می‌شود. چون یک خانواده‌ای را داریم که نزدیک شعله ورشدن و خاکستر شدن است. نگاه‌های این طوری حذف می‌شود. چون کار جدی گرفته نمی‌شود. به عنوان یک کار هجو و لوده به آن نگاه می‌شود. هیچ کس فکر نمی‌کند چرا این پلان‌ها این طوری طراحی شده؟ چرا این قدر روی رنگ‌های زرد اصرار شده است.

نه. نمی‌تواند. ولی چه کسی این درک را به او می‌دهد؟ اگر این جوری بود تارکوفسکی نباید این قدر فیلم می‌ساخت. من نمی‌خواهم خودم را با آنها مقایسه کنم. الان مردم این قدر درگیرند که خیلی کم کتاب می‌خوانند. روزنامه‌ها باید مردم را متوجه این نکات بکنند. الان سطح سلیقه و درک بصری مردم در زندگی خصوصی‌شان پایین آمده. به چیدمان و رنگ و طراحی اهمیت نمی‌دهند. نمی‌روند گالری و موزه را ببینند. از عناصر معماری در طراحی خانه‌هایشان استفاده نمی‌کنند. چیزی که در غرب مد می‌شود سریع این جا رشد می‌کند. چون ما از داشته‌هایمان نگفته‌ایم. آنها هم که حسابی تبلیغ می‌کنند.

تو نمی‌توانی انتظار داشته باشی که همه کارهای یک کارگردان یک جور باشد. خیلی از کارگردان‌های مطرح سینما یک یا دو کار شاخص دارند که با همان شناخته می‌شوند. هر یک دهه یک برنامه‌ای محبوب می‌شود و خوشبختانه این اتفاق در یک مقطعی برای بدون شرح‌ رخ داد. در یک مقطعی برای ساعت خوش‌ این اتفاق افتاد. این اتفاق هر ده سال یک بار تکرار می‌شود. یک جور نگرش و سلیقه کهنه می‌شود و اگر در یک مجموعه جدید موفق باشد، آن برنامه می‌ترکاند. بدون شرح در یک فضای این جوری پخش شد. آن زمان همه سریال‌ها خانوادگی بود. تمام کاراکتر‌ها خاله‌زنک بودند. همه لوکیشن‌ها آپارتمانی بودند. بدون شرح یک دفعه آمد و مباحث اجتماعی را مطرح کرد. لوکیشنی را نشان داد که در آن روابط کاری شکل می‌گرفت. بازیگر‌ها تازه شدند. نویسنده‌های تازه وارد میدان شدند. من به عنوان کارگردان ادعا می‌کنم که کارگردانی جدیدی را انجام دادم. دوربین راه افتاد. دکور ساخته شد. با آن دکور‌ها می‌شد میزانسن ایجاد کرد. یک دفعه اختلاف یک سریال با بقیه کارهای مشابهش خیلی فاحش شد. البته شانس هم تاثیرگذار بود. من شانس آوردم که همه عناصردست در دست هم دادند. ممکن است من در انتخاب‌هایم اشتباه کنم و این اشتباه به کار لطمه بزند. کار نابود نمی‌شود. اما به قول شما یک بخشش ضربه می‌خورد. من خودم به باغ شیشه‌ای نگاه منتقدانه‌ای دارم. باید نظر سنجی کنم و انتقادها را بشنوم.

بله ممکن است این باشد. یک وقت‌هایی تو احساس می‌کنی همه چیز درست است. پس چرا موفق نمی‌شوی؟ ممکن است این اتفاق افتاده باشد. این همان نکته‌ای است که اشاره کردم. هر ده سال یک بار یک اتفاق شاخص از طرف یک نفر رخ می‌دهد. این اتفاق یک بار از طرف من بوده است. دفعه دیگر ممکن است از طرف فرد دیگری باشد. «بدون شرح» جریان سازی کرد. خیلی از کارهای روتین را از آپارتمان بیرون آورد. آن موقع فضای مطبوعاتی مورد‌توجه جامعه بود و سریال ما جواب داد. ممکن است آن چیزی که الان نیاز جامعه است در سریال من نباشد. شاید من دارم یک چیز دیگری می‌گویم که مورد نیاز نیست. شرایط جامعه دائم دچار چالش و تغییر می‌شود. یک جایی فضای موجود در جامعه به تو این اجازه را می‌دهد که سراغ یک چیزی بروی. اما شاید یک وقتی این اجازه را نداشته باشی. آن چیزی که باغ شیشه‌ای‌ به آن می‌پردازد شاید دغدغه روز مردم نیست. گرچه جزیی از زندگی‌شان هست.

بحث آزموده نشدن نیست. من معتقدم باید فضا و میدان برای نیروهای تازه ایجاد کرد تا به یک فضای تازه رسید. اگر قرار باشد من ریسک نکنم و چیزی را که جا افتاده استفاده کنم نمی‌توانم انتظار فضای تازه را داشته باشم. ضمن این‌که جلوی راه یک سری نیروهای مستعد را بسته‌ام. در حالی که در هر مسیری می‌توانیم نیروهای جدید را بیاوریم. می‌توانیم نیروهای جدید را در نقطه‌ای بالاتر از قدیمی‌ها قرار بدهیم. من در بدون شرح همین کار را کردم. بی‍ژن بنفشه‌خواه در آن سریال بازیگر نقش مکمل بود. دو تا آدمی نقش اصلی را بازی کردند که خیلی شناخته شده نبودند. در کنار این‌ها من یک ضریبی را رعایت کردم. به هر حال بیژن بنفشه‌خواهی وجود داشت.

من چیزی را در اویسی‌ کشف کردم که خودش بود. من وادارش کردم که خودش را بیرون بریزد. او دید این کار جواب می‌دهد. طبیعی است که این بازی را همه جا با خودش می‌برد. یک جاهایی جواب می‌دهد و یک جاهایی جواب نمی‌دهد. انتخاب خیلی مهم است. در دارا و ندار به این خاطر بازی اویسی مورد انتقاد قرار می‌گیرد که بازی‌اش جای درستی ننشسته است. یعنی تیمور کاووسی نبود. تیمور باید یک نفر دیگر می‌بود. اما اگر برود در نقشی بازی کند که متناسب با روحیات کاووسی‌ باشد،‌ هیچ وقت این ایراد را نمی‌گیری.

باید کمی صبر کنید تا دلیلش را بفهمید. باید قصه ما به نقطه اوج درامش برسد. آقای قریبیان اصلا قرار نبود مثل اویسی‌ در یک فضای دیگر ورود کند. من با همان پس زمینه رایجش او را آوردم. فقط صبر کردم با برخی عناصر تلخی چهره و صدایش را بگیرم. این آدم بار دراماتیک کار را به دوش خواهد کشید. در این ملودرام باید یک بازیگر با تجربه و توانمند می‌گذاشتم. هر فرد دیگری را می‌گذاشتم کار در نمی‌آمد. نباید زود قضاوت کنید. این تصور غلطی است که فکر کنیم قرار بوده قریبیان کار کمدی بکند.

من آن طرف را تجربه کرده بودم. می‌خواستم وارد یک وادی دیگر بشوم و به شکل سریالی ورود پیدا کنم. می‌خواستم ببینم چطور می‌شود یک سریال طنز یک قصه دنباله دار داشته باشد. شما وقتی کار اپیزودی می‌بینی کاراکترهای شما متغیرند. همین سریال بدون شرح از قسمت پنج تا شصتش آدم‌ها عوض می‌شوند. به نظر من این نکته یک ضعف فنی است. آقای کاووسی در یک قسمت بنا به ضروریات آدم بخشنده‌ای معرفی می‌شود. در یک قسمت دیگر نقش آدم خسیسی را بازی می‌کند. در تمام کارهای طنز ما شخصیت‌ها هویت ندارند. آنها یک سری تیپ اند که در موقعیت‌های مختلف واکنش‌های مختلفی نشان می‌دهند. اما من می‌خواستم شخصیت سازی کنم. قربان نعلبندیان ما در قسمت یک و چهل همان آدم است. البته او دچار یک روند رشد فکری شده است. اما روحیات او حفظ شده است.

این مثالی که زدید ایده‌آل است. من این نقطه ضعف کارم را قبول می‌کنم. باید در کار بعدی ام آن را لحاظ کنم. یک جاهایی بضاعت و توانایی در زمینه نیروهای انسانی و فنی تاثیر دارد. معلوم است که ما نویسنده «لاست» را نداریم. نمی‌توانیم این دو فضا را مقایسه کنیم. شما بروید ببینید آنها در چه فضایی کار می‌کنند. ببینید آنها با چه میزان دستمزد و وقت و پشتوانه کار کرده‌اند؟ اما این فیلمنامه‌ها الگوهای درستی هستند. ما باید به آن سمت برویم. باید تناسب درستی بین نخ تسبیح و مهره‌ها باشد.

این نکته را هم قبول دارم. ذات قصه ما کم پتانسیل است. ما نمی‌توانستیم از نقطه اوج شروع کنیم. در این صورت باید داستان را با آمدن ظفر شروع می‌کردیم. ما مجبوریم اول آدم‌هایمان را معرفی کنیم بعد قصه را شروع کنیم. یک نکته دیگر هم هست. این شکل کار کردن در مخاطب ایرانی بهتر جواب می‌دهد. یعنی اگر «لاست» را در تلویزیون خودمان پخش کنیم، من مطمئنم کمتر از آشپزباشی‌ بیننده خواهد داشت. با این که خیلی‌ها انتقاد می‌کنند سریال کشداری است. متاسفانه بیننده ما اهل ایجاز نیست. اتفاقا من دنبال این هستم که مخاطب را وادار کنی یک سریال را از اول دنبال کند. همان طور که ما به او احترام می‌گذاریم او هم باید به ما احترام بگذارد. بیننده نباید در آشپزخانه و در حال سرخ کردن غذا صدای یک سریال را بشنود.

من ضعف‌هایم را قبول می‌کنم. من نمی‌توانم از واقعیت فرار کنم. اگر کار من هیچ ضعفی نداشت و متناسب با شرایط زمان می‌بود باید صد در صد مخاطب می‌داشت. چرا ندارد؟ چون کار من ضعف دارد. این ضعف، ضعفی نیست که کل قضیه را زیر سوال ببرد. ضعفی است که آدم با پذیرشش می‌تواند پیشرفت کند.

من به رسانه علاقه دارم. رسانه نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل گیری فرهنگ و رفتار آدم‌ها را دارد. در همه کارهایم به رسانه یک اشاره شده است.

شرکت گاز از قبل این سفارش را داده بود. من فکر کردم سپیده می‌تواند این کارکرد را هم داشته باشد. اما این طور نیست که فقط سپیده به این مساله بپردازد. شخصیت‌های دیگر هم درباره رعایت ایمنی حرف می‌زنند. قربان هم بعد از خواندن خبر مرگ خاموش ناراحت می‌شود. اما سپیده بیشتر صحبت می‌کند. در رابطه با سپیده فاصله‌ای که او از نسل قبل گرفته برایم خیلی مهم بود.

من سعی کردم اغراق‌آمیز نشود. سعی کردم این پیام در دل داستان هضم شود. حتی یک جاهایی به عنوان طنز‌ از آن استفاده کردم. می‌خواستم شخصیت‌ها با این موضوع مواجه شوند. اگر بدون مقدمه رخ بدهد حالت پیام بازرگانی‌را پیدا می‌کند.

اینها را به هر حال نویسنده می‌نویسد. اما او روحیه من را می‌داند. او می‌داند که کار آدم‌های این خانه نباید معمولی باشد. به هر حال کارمند 118 بودن هم شغل است. ما داریم زوایای متفاوت تری را می‌بینیم. زن قربان در تلویزیون درس آشپزی می‌دهد. این هم یک شغل معمولی نیست.

این نکته یکی از ویژگی‌های این کار است. در این سریال بر خلاف کارهای قبلی‌ام نمی‌خواستم قهرمان داشته باشم. کسی نمی‌تواند بگوید بازیگر نقش اول این سریال فرامرز قریبیان است. همه‌شان به اندازه هم نقش دارند. چون در یک خانواده این اتفاق می‌افتد. در یک قسمت‌هایی قصه ما روی الهام‌ و شوهرش (نظام دوست و برق نورد) می‌رود. در یک قسمت‌هایی به رابطه قربان و زنش می‌پردازیم و … دائم اینها را در هم می‌تنیم تا یک نفر شخصیت اصلی نباشد. شخصیت اصلی ما این هفت نفرند و باید به همه‌شان بپردازیم.

رابطه الهام و شوهرش به اندازه کافی ماجرا داشت. نیازی نبود الهام و سپیده را هم درگیر کنیم. اما یک جاهایی این اتفاق افتاده. مثلا قربان با زنش و باغبانش و پسرش سه‌جور رابطه دارد.