از گسترش معاملات تا کاهش مراودات

ترکیه؛ بهار مراودات

ترکیه، همسایه غربی ایران ـ که سال‌هاست در پشت درهای ستبر اتحادیه اروپایی به انتظار سراب‌گونه الحاق نشسته است ـ یکی از حوزه‌های هدف کنشگران سیاست خارجی تهران در سال گذشته بود؛ سالی پررفت و آمد برای سفرهای دیپلماتیک مسوولان بلندپایه دو کشور.

در این سال پس از پروژه انتقال نفت باکو به جیهان، قرارداد راه‌اندازی انتقال گاز موسوم به ناباکو، بار دیگر بدون حضور ایران به امضا رسید. کاستن از میزان وابستگی اروپا به گاز روسیه و کنار گذاشتن ایران از معادلات انرژی منطقه‌ای، عمده دلایل امضای خط لوله 3300 کیلومتری ناباکو بود. با وجود حذف ایران از این کمربند انتقال انرژی، اما ترکیه طی 2 مرتبه از ایران برای مشارکت در آن دعوت به عمل آورد؛ دعوتی که در آن پیام پنهان نزدیکی آنکارا به تهران نهفته بود. این مساله در کنار موضعگیری بیطرفانه در تحولات پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم و سعی در ورود فعالانه به مذاکره هسته‌ای عمده، مولفه‌هایی هستند که این دیدگاه را تقویت می‌کنند.

تمایل کشورهای منطقه آمریکای لاتین به ایجاد ساختارهای جدید منطقه‌ای استمرار حمایت از سیستم چندقطبی جدید در نظام بین‌الملل از طریق فعال‌گرایی در سیاست خارجی، فرصت‌های متعددی را در اختیار ایران قرار داد تا در حیات خلوت آمریکا، جای پایی برای خود باز کند و در یک راهبری تهاجمی، حیاط خلوت آمریکا را به حیاط خطر این کشور تبدیل کند؛ گسترش روابط اقتصادی و سیاسی ایران با کشورهای این منطقه از شکست تلاش‌های تحریمی و تهدیدی آمریکا علیه ایران حکایت دارد.

محمود احمدی‌نژاد در سفر ماه نوامبر به برزیل با استقبالی مواجه شد که انتظار آن برای بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکا نمی‌رفت. این استقبال و پهن کردن فرش قرمز توسط لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور برزیل برای همتای ایرانی‌اش برخلاف رویکرد تبلیغی و رسانه‌ای کشورهای غربی بود. برزیل به عنوان یکی از کشورهای گروه 20 خواهان توسعه نقش خود در سطح نظام بین‌المللی است و توسعه روابط با کشورهای در حال توسعه را مورد اهتمام قرار داده است. از این رو صادرات برزیل به ایران در سال 2007 رقم 660 میلیون دلار بود که این رقم در سال 2008 به 245‌/‌1 میلیارد دلار رسید. صادرات ایران به برزیل نیز در این مدت از 10 میلیون دلار به 7 ‌/‌16 میلیون دلار افزایش یافته است.در توزیع مناسبات ایران با آمریکای لاتین، روابط ایران و ونزوئلا الگویی برای روابط تهران با دیگر کشورهای این منطقه است. سال گذشته هوگو چاوز، رئیس‌جمهور ونزوئلا برای هفتمین بار از زمان به قدرت رسیدنش برای اقامتی 2 روزه به ایران آمد. این سفر چهارمین سفر وی به ایران از زمان به قدرت رسیدن محمود احمدی‌نژاد بود. پس از آن که ایران و ونزوئلا در سفر زمستان 2 سال گذشته احمدی‌نژاد به کاراکاس از تاسیس صندوقی برای کمک به کشورهایی فقیر خبر دادند، امسال هم در نشست هیات دولت در مشهد اعلام کردند که به کمک همدیگر دنیای تازه‌ای را شکل خواهند داد؛ دنیایی که نیازمند مدیریتی نوین از سوی تهران و کاراکاس است.

مهم‌ترین رویداد هسته‌ای سال 88 بازگشت ایران و گروه 1+5 به میز مذاکرات بود. 15 ماه پس از تعلیق مذاکرات و در کشاکش التهاب فزاینده تحولات پرونده هسته‌ای ایران و تعلل تهران و غرب بر سر آمدن و نیامدن به سر میز مذاکرات هسته‌ای ناگاه خبری غافلگیرکننده در خروجی خبرگزاری‌ها قرار گرفت؛ ایران و گروه 1+5 اول اکتبر را زمان مذاکرات اعلام کرده‌اند. پس از اعلام این خبر از سوی خاویر سولانا، کمیسر عالی اتحادیه اروپا در تعطیلات پایان هفته‌اش در وین، یک‌باره خیز بلند گروه 1+5 برای تشدید حلقه تحریم‌ها علیه ایران سست شد و ادبیات تحریم جای خود را به ادبیات مذاکره داد.ایران در نشست ژنو و در آخرین دور از مذاکرات خود با گروه 1+5 که 9 مهر ـ اول اکتبر ـ برگزار شد، موافقت اصولی خود را برای ارسال ذخیره اورانیوم غنی شده به روسیه برای پالایش و تامین سوخت مورد نیاز برای رآکتور تحقیقاتی تهران اعلام کرد.اما بلا فاصله غربی ها این گونه جلوه دادند که ایران مجبور شده است برای اثبات صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای خود اورانیوم خود را از کشور خارج کند، این جو سازی ها در کنار عدم اطمینان به دارندگان سوخت هسته ای باعث شد ایران برای تبادل سوخت کمی تامل کند .یک ماه بعد و در کشاکش پروسه مبادله سوخت نافرجام، دوران مدیرکلی محمد البرادعی به پایان رسید تا این چنین مدیرکل مصری‌تبار آژانس پس از 3 دوره ریاست 4 ساله بر این نهاد نظارتی و بازرسی هسته‌ای جای خود را به مدیرکل ژاپنی بدهد.

چند هفته پس از این جابه‌جایی همراه با بیم و امید، شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اواخر نوامبر (اوایل آذر) به دلیل آنچه پنهان‌‌کاری ایران در فعالیت‌های هسته‌ای در دومین مرکز تاسیسات غنی‌سازی اورانیوم در فردو خواند، قطعنامه‌ای را بر مبنای گزارش 15 نوامبر البرادعی و با فشار آمریکا علیه ایران صادر کرد. قطعنامه مصوب نوامبر 2009 در حالی به تصویب رسید که پس از ارجاع پرونده هسته‌ای ایران از شورای حکام به شورای امنیت، صدور چنین قطعنامه‌ای از سال 2006 تاکنون مسبوق به سابقه نبود.

در آخرین روزهای سال هم برگزاری نشست گروه کشورهای 1+5 در نیویورک بار دیگر سیر فزاینده رایزنی‌ها بر سر تشدید تحریم‌ها علیه ایران را ناکام گذاشت؛ ناکامی‌ای که مانند چند ماه اخیر ناشی از خودداری پکن از اعزام معاون وزیر امور خارجه چین حاصل شد.

دومین دوره بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی که قرار بود فروردین امسال در ایران برگزار ‌شود، با مخالفت کشورهای عربی درخصوص حک کردن نام خلیج‌فارس روی مدال‌های این بازی‌ها، از سوی فدراسیون همبستگی ورزشی کشورهای اسلامی مستقر در ریاض رسما لغو شد. این مساله در کنار بدرفتاری ماموران عربستانی با حجاج ایرانی در ماه‌های گذشته تشدید شد تا جایی که مسوولان سازمان حج اعلام کردند که سفر عمره مفرده برگزار نخواهد شد، همچنین قطع برنامه‌های شبکه خبری العالم از نوامبر سال گذشته از سوی 2 ماهواره نایل‌ست و عرب‌ست و به دنبال نشست وزیران اطلاع‌رسانی کشورهای عربی در عربستان سعودی، سه‌گانه‌ای از افزایش سطح تنش‌ها با کشورهای عربی بود.

اما این همه، ماجرای ایرانی عربی در سال 88 نبود. سفر بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، وزیر امور خارجه و ولیعهد قطر به تهران، روی دیگر این روابط بود.البته در میان این همه دیپلماسی نافرجام با کشورهای شیخ‌نشین حوزه خلیج‌فارس سفر على لاریجانى، رئیس مجلس شورای اسلامی به مصر و دیدارش با حسنى مبارک، رئیس‌جمهور مصر در حاشیه نشست روسای بین‌المجالس اسلامی که عالى‌ترین حضور یک مقام ایرانى در مصر پس از انقلاب اسلامی و 28 سال پس از قطع روابط دیپلماتیک میان تهران و قاهره است، تا حدودی باعث تلطیف روابط و امید به بهبود آن در آتیه شد؛ روابطی که در چارچوب کلان، بار موازنه‌ای آن مانند گذشته در اختیار ایران قرار داد. دیپلماسی عمومی حوزه قدرت و نفوذ منطقه‌ای ایران در سفر اخیر احمدی‌نژاد به سوریه و برگزاری نشست همبستگی با گروه‌های مقاومت فلسطینی در ماه پایانی سال در تهران بار دیگر تبیین شد و نشان داد موازنه‌های منطقه‌ای بدون لحاظ قدرت و نفوذ ایران پایدار نیست.

روابط ایران و اروپا در طول سال‌های اخیر همواره دوره‌هایی متناوب از فراز و فرود بوده و تحت تاثیر تعاملات تهران با تروئیکای لندن، پاریس و برلین بوده است؛ متغیری همیشگی که در سال گذشته روابط ایران و اروپا با این مولفه‌ها البته تحت‌الشعاع انتخابات دهم ریاست جمهوری ایران نیز قرار گرفت. بازداشت 9 کارمند سفارت بریتانیا در تهران در روزهای پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران بار دیگر دوری تازه از تنش را در روابط تهران و لندن رقم زد.ممنوعیت فعالیت برخی رسانه‌های اروپایی نظیر بی.بی.سی و اخراج جان لاین، خبرنگار این شبکه، تنش به وجود آمده در روابط نه‌چندان دوستانه تهران و لندن را تشدید کرد؛ اما روابط تهران و لندن در طول ماه‌های پس از انتخابات ریاست جمهوری اسلامی ایران به سردترین شکل خود در طی یک دهه اخیر رسید و بی‌اعتمادی و اتهام‌زنی بر نگاه دو طرف سایه انداخت تا جایی که نمایندگان مجلس شورای اسلامی خواستار الزام دولت به کاهش روابط با این کشور شوند.اما این تنها صفحه سیاسی روابط ایران و اروپا بود؛ روابطی که همواره در آن مراودات اقتصادی بر تعاملات سیاسی سایه انداخته است.

در واقع اتحادیه اروپا بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران در 2 حوزه صادرات با 36 درصد و واردات با40 درصد محسوب می‌شود. میزان تراز تجاری ایران و اتحادیه اروپا به بیش از 15 میلیارد دلار در سال 2007 رسید.

روابط ایران با آمریکا هم مانند روابط با اروپا تاثیرپذیر از انتخابات دهم ریاست جمهوری و رویدادهای پس از آن بود. پس از شروع به کار دولت دهم و انتشار خبر بازگشت ایران و گروه 1+5 به میز مذاکرات هسته‌ای، واشنگتن بار دیگر ویلیام برنز، نفر شماره 3 وزارت امور خارجه خود را به ژنو فرستاد تا در روز اول اکتبر در ویلایی در حومه شهر ژنو سوئیس در مورد فعالیت‌های هسته‌ای با نماینده ایران صحبت کند.

این تحول شگرف در مذاکرات مهر ماه ژنو انتظارات را از سطح گشایش در روابط ایران و آمریکا باز هم بالا برد؛ انتظاری که پیش از این، با اقدامات انعطاف‌گرایانه 2 کشور فراهم آمده و در آخرین مورد آن، با جابه‌جایی جان لیمبرت با دنیس راس، مسوول میز ایران در وزارت امور خارجه ایالات متحده تکمیل شده بود. اما صدور بیانیه سران ?? کشور عضو اتحادیه اروپا در اعلام حمایت از اعمال تحریم‌های تازه علیه ایران به همراه اظهارات تهاجمی رابرت گیتس و هیلاری کلینتون، وزرای دفاع و خارجه آمریکا به همراه تعیین مهلت پاسخ تهران تا پایان سال 2009 میلادی به توافقات نشست‌های ژنو و وین از سوی گروه 1+5 برای تحویل 1200 کیلوگرم اورانیوم 5‌/‌3 تا 5 درصد که از آن به عنوان التیماتوم به ایران تعبیر می‌شد، بار دیگر همه چیز را به هم ریخت.

برگزاری نشست مرداد ماه گروه غیرمتعهدها در شرم‌الشیخ مصر و انتقال ریاست دوره‌ای این جنبش از میزبان به ایران، سفرهای متعدد مقامات ایران و سوریه، نشست‌های متعدد 5 کشور ساحلی خزر شامل روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، آذربایجان و ایران در مورد رژیم حقوقی دریای خزر، تقویت مناسبات با چین و کشورهای آسیای میانه در کنار تقویت روابط با کشورهای همسایه و منطقه‌ای از دیگر سرفصل‌های کارنامه سیاست خارجی دولت‌های نهم و دهم جمهوری اسلامی ایران در سالی که گذشت، بود.

در میان این همه حوزه‌های ریز و درشت سیاست خارجی، اما جمهوری اسلامی سعی داشت تا با بردن آرمان‌ها و اهداف خود به میان ملت‌ها و فارغ از نگاه‌های جهت‌دار دولت‌ها از دیپلماسی عمومی در خدمت منافع و مصالح ملی خود استفاده کند.