هوش ‌سیاه و ‌مجرم ‌سوپر‌رایانه‌ای

خیلی عجیب است که مرا به عنوان کارگردان آثار پلیسی می‌شناسند! به غیر از هوش سیاه من دو تا کار دیگر در ژانر پلیسی ساختم به نام «خشاب خالی» و «قتل آنلاین». ولی شاید کارهای پلیسی‌‌ام بیشتر مورد توجه قرار گرفته است وگرنه ‌ اصلا دوست ندارم ‌خود را در یک ژانر خاص محدود کنم. درواقع دوست ندارم فیلمساز ژانر شناخته شوم. مثل الان که یک کار پلیسی کردم، قطعا دوست ندارم که کار بعدم در همین ژانر باشد، چون بشدت احساس می‌کنم که نیاز به بازآموزی دارم. درواقع محدود شدن به یک ژانر خاص موجب می‌شود تا‌ آن طور که می‌خواهم، نتوانم خلاق باشم.

صد درصد همین‌طور است. کار بعدی که می‌خواهم انجام دهم مضمونی اجتماعی دارد. به عبارت دیگر در کارگردانی خود را یک تکنسین می‌دانم که دوست دارد نقشه‌ها و طرح‌های مختلفی را اجرا کند. اما به داوری مخاطبان و منتقدان هم توجه می‌کنم تا توانایی خود را در ساخت انواع ژانرها محک بزنم.

من فکر می‌کنم اگر بخواهیم کارهای پلیسی را به شکل دقیق آسیب‌شناسی کنیم عارضه و اشکال اصلی برمی‌گردد به تعریف غلطی که از سینمای ملی داریم. این که واقعا تصویر روشنی از پلیس ایرانی نداریم. خوب پلیس ایرانی یعنی چه و آیا بومی‌کردن این کاراکتر به معنای استحاله معنایی و کارکردی آن خواهد بود یا خیر؟ به نظر من هنوز شاخصه‌های سینمای ملی برای سینماگران ما روشن نیست، تا مثلا بر مبنای آن بخواهیم تعریف دقیقی از پلیس ایرانی در سینما و تلویزیون به دست دهیم. واقعیت این است که سینما یک پدیده کاملا وارداتی است و درام در همه جای دنیا تعریف و ساز و کارهای خود را دارد. به عبارت دیگر در سینما؛ ما با یکسری تعاریف و قواعد استاندارد ‌مواجه هستیم که فارغ از مسائل و مفاهیم بومی و ملی در ساخت یک اثر سینمایی باید به آن توجه شود. ژانر پلیسی دارای یکسری اصول و قوانینی است که نمی‌توان به بهانه ملی‌سازی یا بومی‌سازی به آنها پشت کرد. در این صورت دچار چالش‌های بزرگتری می‌شویم.

بله من هم این دیدگاه را کاملا قبول دارم. معتقدم یکی از انگاره‌هایی که در سینمای ملی ما باید برجسته شود ایجاد غرور ملی است. به این معنی که هر اثر و پدیده‌ای که بتواند در مخاطبان ما احساس غرور ملی را برانگیزاند، باید در سینما مورد توجه قرار بگیرد از جمله در ژانر پلیسی. قطعا این به معنای کشف دوباره و بازسازی سینما به معنای یک ابزار یا پدیده جدید نیست (کاری که خیلی از همکاران فیلمساز من انجام می‌دهند) مطمئنا مسیر را اشتباه رفتیم و مفاهیمی مثل سینمای ملی یا پلیس ایرانی و مسائلی از این دست به این شیوه محقق نخواهد شد.

اتفاقا شخصی که مشاور انتظامی ما در این مجموعه بود و گاهی اوقات سر صحنه می‌آمد نحوه دیالوگ گفتن یا شیوه رفتار حسین یاری با زیردستان خود را بشدت مورد تایید قرار می‌داد و معتقد بود که خیلی شبیه به واقعیت بیرونی پلیس است. به نظرم حسین یاری توانایی خود را در این کار به خوبی نشان داده است و خوشبختانه مورد توجه مخاطبان هم قرار گرفته است.

تمام تلاش من این بود که یک تیم پلیسی را به تصویر بکشم که قبلا در تلویزیون دیده نشده است و برای مخاطبان جذابیت و تازگی داشته باشد. اما تاکید و توجه من بیش از هرچیز روی ریتم بازی‌ها بود. من از فاصله و مکث‌های طولانی بیزارم و تلاش کردم چه در تدوین و تصویربرداری و چه در بازی و ضربآهنگ روایت قصه شتاب بیشتری ایجاد کنم و توانایی بازیگران هم فرصتی بود تا دست و پای من برای این کار بسته نشود. به نظرم این کار یک استاندارد جدیدی را برای سریال‌های پلیسی ارائه کرد.

ما نزدیک به 2 سال برای تحقیق و نگارش این کار وقت گذاشتیم. درواقع از زمانی که با سیما فیلم به توافق رسیدیم که در ادامه قتل آنلاین این سریال را تولید کنیم یک گروه 6 – 7 نفره که نامشان در تیتراژ پایانی است کار تحقیق و نگارش این فیلمنامه را آغاز کردیم و با اداره آگاهی دایره 13 که به جرایم رایانه‌ای تعلق داشت ارتباط برقرار کردیم و پرونده‌هایی را در آنجا بود مورد بررسی قرار دادیم.

کلیت قصه همان‌هایی است که در واقعیت رخ داده و در پرونده‌ها موجود است، اما ما آنها را دراماتیزه کردیم و صورتی نمایشی به آن دادیم. طرز تلقی ما این بود که تکنولوژی یک امر وارداتی است که اگر شیوه درست کاربرد آن را ندانیم و با ادبیات آن آشنا نباشیم همین تکنولوژی که قرار است در خدمت ما باشد می‌تواند منجر به خسارت‌های اخلاقی و انسانی شود. مبتنی بر این پیش‌فرض این پرونده را دستمایه کار خود قرار دادیم و دراماتیزه‌اش کردیم.

همین‌طور است. اساسا ما قصد داشتیم ‌بگوییم که توانایی و امکانات پلیس در شرایط کنونی کافی نیست و باید رشد بیشتری داشته باشد و به دانش و مهارت بیشتری مجهز باشد، چون با جرایمی در جامعه مدرن مواجه هستیم که مبتنی بر تکنولوژی و فناوری‌های نوین امروزی است. مجرمین در این زمینه افراد تحصیلکرده و باهوشی هستند که از قدرت بیشتری در ستیز و چالش با پلیس مواجه هستند. البته این را هم اضافه کنم که پلیس الکترونیک ما الان در شرایط نسبتا خوبی در ارتباط با جرایم رایانه‌ای قرار دارد و نزدیک به 80-90 درصد پرونده‌های جنایی در این حوزه به سرانجام رسیده و بسته می‌شوند.

این یک دلیل آن است اما به نظر من بخش عمده افزایش جرایم رایانه‌ای به افول ارزش‌های اخلاقی در جامعه برمی‌گردد که بشدت از آن غفلت شده است. نهادهای اجتماعی و آموزشی زیادی در جامعه داریم که مسوولیت توسعه اصول اخلاقی شهروندان به عهده آنهاست، ولی متاسفانه به وظایف و رسالت خود عمل نمی‌کنند که محصول آن هم همین افزایش جرایم رایانه‌ای است که البته یک بعد از بی‌اخلاقی در سطح جامعه را نشان می‌دهد. همین بی‌اخلاقی است که زمینه و بستر لازم را برای تجاوز به حقوق دیگران فراهم می‌کند و من امیدوارم که هوش سیاه بتواند هشدار لازم را به مردم و مسوولان در این زمینه بدهد تا شاهد اتفاقات تلخ‌تری نباشیم. به این نکته هم اشاره کنم که ما زمینه رشد و استفاده درست از تکنولوزی‌های جدید را برای جوانانمان فراهم نکردیم که در قسمت‌های 10 و 11 سریال به این مساله اشاره کردیم. وقتی از توانایی و ظرفیت‌های خلاقانه شهروندان بویژه جوانان بدرستی استفاده نشود، بالطبع انگیزه گرایش به سمت بهره‌گیری نادرست از تکنولوژی‌های روز به وجود خواهد آمد.

خوب ما همین کار را در هوش سیاه انجام دادیم و برای اولین بار مردم با پلیس رایانه و جرایم الکترونیک آشنا شدند و فهمیدند که پلیس ایران در این زمینه چقدر توانا است و چه‌بسا پخش این سریال برخی از مجرمان را که گمان می‌کردند، پلیس ایرانی به رمز و راز کار آنها آشنا نیست دچار ترس و لرز کند. اما برای رسیدن به این تصویر نمی‌توانیم یکسویه عمل کنیم و مثلا همیشه پلیس را فاتح و پیروز نشان دهیم، اتفاقا وقتی مجرم را قدرتمند و با هوش نشان می‌دهیم و همین مجرم به دام پلیس می‌افتد اقتدار و اعتبار پلیس به اثبات می‌رسد و این همان مساله است که من درباره ایجاد غرور ملی در آثار سینمایی اشاره کردم. این تصویر یک نوع احساس امنیت را در شهروندان ایجاد می‌کند. ضمن این‌که به این مساله هم توجه داشته باشید که ما در عرصه فرهنگ و هنر نمی‌توانیم با نظامی‌گری به اهدافمان برسیم. ببینید برخی از دوستان نظامی ما گمان می‌کنند که ما باید پلیس را مثل یک سوپرمن به تصویر بکشیم، در حالی که ما داریم یک کار رئالیستی و اجتماعی می‌کنیم که اگر منطبق با واقعیت نباشد برای مخاطب باورپذیر نیست و به سوءتفاهم بین پلیس و مردم منجر خواهد شد.

این دیگر مشکل آن مخاطب جوان است. واقعیت این است که طیف مخاطبان و جامعه هدف ما در این سریال نسل جوان بوده است، نه میانسال و به همین دلیل هم سریال از شبکه سوم پخش می‌شود. باز هم تاکید می‌کنم فهم کلی داستان مهم است وگرنه چندتا اصطلاح تخصصی باعث نمی‌شود که مخاطب، سریال را پس بزند. الان من دارم این موضوع را رصد می‌کنم و می‌بینم که اکثر مخاطبان این سریال را دنبال می‌کنند و بعد اجتماعی و اخلاقی قصه توانسته آنان را جذب کند. من فقط در ارتباط با مخاطبان عام نگران ریتم کار بودم که شاید آن را نپسندند، اما می‌بینم خوشبختانه کار مورد اقبال قرار گرفته و لفظ «احترام به شعور تماشاچی» را می‌شنوم که خیلی از این بابت خوشحالم.

نگرانی من بیشتر از این بابت بود که مخاطبان ما به واسطه سلیقه‌سازی غالب سریال‌های ایرانی که خیلی با مکث و کندی همراه است، نتوانند ریتم این کار را بپذیرند. در هوش سیاه شما ممکن است با از دست دادن یک دیالوگ یا یک پلان سررشته قصه از دستتان دربرود و مجبور شوید دوباره آن را ببینید.

خوب هر کدام از این 3 تا قواعد خاص خود را دارد. من نمی‌خواهم تمایزی بین این 3 رسانه قائل شوم، اما سریال‌سازی از پیچیدگی بیشتری برخوردار است و اصلا فضای کاملا متفاوتی نسبت به سینما دارد. اما من هوش سیاه را بیش از قتل آنلاین و خشاب خالی دوست دارم. یعنی فکر می‌کنم که از پیکره کامل‌تری به لحاظ پلیسی برخوردار است.

نه از اول چنین هدفی نداشتیم، اما تجربیات آن کار در ایجاد انگیزه برای ساخت یک سریال تلویزیونی درباره جرایم رایانه‌ای بی‌تاثیر نبود.

ان‌شاءلله در سری دوم این مجموعه. من این نوید را به علاقه‌مندان این سریال بدهم که قطعا سری دوم هوش سیاه هم تولید و پخش شود. البته ممکن است این اتفاق همین امسال نیفتد، ولی حتما در سال‌های آتی شاهد پخش سری دوم این مجموعه خواهیم بود.

از اول قرار نبود که یک نخ تسبیحی در این بین وجود داشته باشد. می‌خواستیم ‌یک پرونده بسته شود و خط اتصال قصه‌هایمان زندگی پلیس‌های پشت این پرونده‌ها باشد، منتها بعدا با آرش قادری به این نتیجه رسیدیم که یک مجرم سوپر دیجیتال برای اتصال قصه‌ها بگذاریم که به نظرم این ایده بهتر پاسخ داد.