فن آوری های اولویت دار

رادیو گفت و گو: اصولا در نقشه جامع علمی کشور این نوع فن آوری ها چه جایگاهی دارند و کسی به این فکر افتاده که این اولویتها را در نظر بگیرد؟

ملکی فر: از تکنولوژی های اولویت دار گاهی بعنوان تکنولوژی های حیاتی ملی یا تکنولوژی های کلیدی ملی نام برده می شود که شامل آن دسته از تکنولوژی هایی است که رقابت پذیری اقتصادی و امنیت ملی را در کشور تضمین می کند. اما باید این تکنولوژی ها شناسایی شوند برای اینکه منابع کشور محدود است و نمی توان در تمام تکنولوژی ها سرمایه گزاری کرد و به یک اندازه به همه آنها اولویت داد پس ناگزیریم در طیف وسیع تکنولوژی ها یک تعداد معینی از تکنولوژی ها را بعنوان اولویت دار انتخاب کنیم و منابع کلیدی و کمیاب کشور را به این فن آوری اختصاص دهیم .

تعیین این فن آوری ها یک سابقه تاریخی دارد و برمی گردد به سال 1990 در این سال کنگره امریکا یک قانونی را وضع کرد که به موجب آن وزارت دفاع می بایست هر ساله یک فهرستی از تکنولوژی های اولویت دار دفاعی را به کنگره ارائه دهد که کنگره به آنها تخصیص اعتبار و بودجه کند.

 در همین سال این اتفاق افتاد. وزارت دفاع یک لیست بلندی از فن آوریها را بعنوان فن آوری های اولویت دار دفاعی امریکا مشخص کرد و دو سال بعد وزارت بازرگانی امریکا اقتباس کرد از وزارت دفاع و گفت اگر برای بخش دفاع یکسری فن آوریهای کلیدی و اولویت دار داریم چرا برای بخش تجاری این فن آوریهای اولویت دار را نداشته باشیم.
بعد یک فهرستی از فن آوریهای پیشرفته اولویت داری که می توانست رقابت پذیری کشور امریکا را تضمین کند را انتخاب کرد حالا امریکا دو لیست از فن آوری های اولویت دار داشت که هر دو مهم بودند. حدود دو سال بعد از آن در کاخ سفید کمیسیونی تشکیل شد تحت عنوان کمیسیون فن آوری های حیاتی ملی  که فن آوریهای دو فهرست را با هم تلفیق کرد و گفت اینها برای کشور امریکا حیاتی هستند و جالب این بود که فن آوریهای حیاتی دفاعی و فن آوریهای حیاتی تجاری در بسیاری جهات مشترک بودند. به این علت که هر دو شامل فن آوریهای پیشرفته بودند و فن آوریهای پیشرفته،به اصطلاح نظامی، سرشت دو منظوره دارند هم کاربرد تجاری دارند و هم کاربرد دفاعی .

 یکی از دلایلی که غربیها می ترسند ما به تکنولوژی های پیشرفته دسترسی پیدا کنیم این است که این تکنولوژی ها ذاتا دو منظوره هستند هم می توانند امنیت ملی ما را تضمین کنند و قدرت دفاعی ما را بالا ببرند و هم می توانند قدرت اقتصادی ما را نیز تقویت کنند . بخاطر همین حساس هستند که ما به تکنولوژی پیشرفته دسترسی پیدا نکنیم.
بعد از این تجربه ای که در امریکا اتفاق افتاد که به نظر می رسد تجربه بدی هم نبود و یک تجربه منطقی به نظر می رسید از دیدگاه  برنامه ریزی های استراتژیک کشورهای مختلف پیشرفته اقدام کردند به تعیین فهرست انتخاب تکنولوژی های اولویت دار( در همین دو حوزه امنیتی دفاعی و تجاری) البته برای بعضی ها چون دفاعی برایشان موضوع نبود این کار را نکردند . اما مثلا در انگلیس و فرانسه که جنبه نظامی قوی دارد و از متحدان استراتژیک امریکا به حساب می آیند خیلی به سرعت این اتفاق افتاد حتی بعدا به بعضی از کشورهای تازه توسعه یافته مثل کره جنوبی هم سرایت کرد که در تایوان و چین تایپه هم این کار انجام شد و در مالزی هم در همان سالهای اول این کار اتفاق افتاد ولی ما این کار را نکرده  بودیم.

 انتظار می رفت نقشه جامع علمی کشور این کار را انجام دهد که هنوز این نقشه رسما اعلام نشده به هر حال به نظر می رسد این باید یک فصل اول نقشه جامع علمی کشور باشد ( تعیین فن آوری های اولویت دار ملی که هم از لحاظ دفاعی برای ما حیاتی باید باشد وهم از لحاظ تجاری)

رادیو گفت و گو: معمولا کشورهایی که خودشان ابداع کننده این فن آوریها هستند می توانند اولویتها را مشخص کنند حالا کشورهای که می بایستی به نوعی این فن آوریها را تهیه کنند به چه صورتی است یعنی باید فن آوریها را بگیرند بعد بومی سازی کنند یا از ابتدا باید روی اولویت ها سرمایه گزاری کنند ودر داخل این تلاشها بیشتر صورت گیرد؟

کلانتری نژاد: شاید یکی از نقاط افتراق و تفکیک کننده بحث جذب تکنولوژی و تکنولوژی های اولویت دار در همین نکته باشد که شما فرمودید . البته وقتی شما از تکنولوژی های اولویت داری که جزء اهداف استراتژیک برای توسعه کشور هستند صحبت می کنید ،  یک ویژگی خیلی مهم دارند و آنهم این است که به شما فضای رقابتی تقریبا برابر با جامعه پیشرفته جهانی را می دهند یعنی معمولا شما در مورد تکنولوژی هایی صحبت می کنید که یا بومی شما هستند در نتیجه خواست شما هستند و رقابت در آنها معنی ندارد مثل تکنولوژی های فرهنگی ویا در مورد چیزی صحبت می کنید که رشد و گسترش آن در جامعه بین الملل برابری می کند یا آنچیزی که شما از آن برخوردار هستید .

البته طبیعی است وقتی شما در مورد توسعه تکنولوژی و فن آوری در کشور صحبت می کنید بنیان های آنهم اهمیت دارد ولی الان نگاه کنید ببینید کشورهایی که در یک دهه اخیر سرمایه گزاری مناسب و درستی را در تکنولوژی هایی مثل نانو تکنولوژی یا بایو تکنولوژی کردند توانستند به پای کشورهای توسعه یافته گسترش پیدا کنند و از آن راه خلق ثروت کنند به واسطه همین یکی از نقاط مهم از این دست تکنولوژی های این است که شانس نسبتا برابری بین کشورهای در حال توسعه با کشورهای پیشرفته ایجاد می کند.

البته منکر سرمایه گذاری های کشورهای قدرتمند و پیشرفته در مدیریت و هدایت دانش ، منابع بزرگ علمی و دانشی و داشتن پژوهشگاه های بزرگ و سابقه تاریخی آنها نیستم ولی به هر حال رقابت در این حوزه ها عادلانه تر است نسبت به تکنولوژی هایی که در آن کشورها نهادینه شدند .

رادیو گفت و گو: ما در برخی از تکنولوژی ها مثل ماهواره ، نانو و.. پیشرفت کردیم حال از این به بعد باید چه کنیم آیا همین ها اولویت بوده یا در برنامه پنجم برنامه ریزی شده که باید اولویت بندی کنیم یا نه یکسری پیشرفتهایی در دستور کار است که باید به آنها برسیم؟
 
ملکی فر: اگر اجازه دهید به سوال قبلی شما که آقای دکتر جواب دادند من هم یک جوابی بدهم.فن آوری اولویت دار عمدتا و یا بخش اصلی آنها فن آوری های پشرفته اند . زنده یاد پرفسور عبدالسلام صحبتی دارند که خیلی کلیدی است در انتقال یا خرید و فروش فن آوری که می گویند کشورهای شمال  یا قدرتمند و ثروتمند حاضر نیستند اینگونه فن آوری ها را منتقل کنند یا بفروشند چون منشا قدرت رقابتی آنها است ، منشاء خلق ثروتشان است  بنابراین آنها منشاء مزیت رقابتی خودشان را به شما با پول نمی فروشند این فن آوریها فقط در برابر فن آوریهای دیگر معاوضه پایاپای می شود .

 یعنی باید یک فن آوری بدهید تا یک فن آوری بگیرید بنابراین تا زمانی که خودتان در فن آوریهای پیشرفته خالق فن آوری نباشید نمی توانید خریدار فن آوری پیشرفته باشید. نکته دوم این است که انتقال این فن آوری ها به روش فن آوری های معمولی نیست  که اصطلاحا به اینها می گویند فن آوری های علمی برای اینکه شما به این فن آوریها دست یابید باید یک نظام علمی قوی داشته باشید  و خودتان تولید کننده علم باشید لازمه اش این است که یک نظام آموزش قوی و یک مجموعه از دانشمندان جوان کار آمد در کشور وجود داشته باشند که خودشان بتوانند این تکنولوژی ها را در کشور پایه گزاری کنند حالا اگر هم امکانی برای انتقال یا مبادله آن پیش آمد بتوانند این تکنولوژی ها را جذب کنند.

اما در مورد این سوال شما باید گفت که گرچه نقشه جامع علمی کشور هنوز رسما اعلام نشده ولی معنی آن این نیست که ما در کشور هیچ وقت فن آوری های اولویت دار را انتخاب نکردیم .در  کشور ما از سال 1370 در شورای پژوهشهای علمی کشور (سابقا بود) اقدامات زیادی انجام شد تا تکنولوژی های اولویت دار کشور را شناسایی کنند منتها این کار بصورت نظام مند انجام نمی شد و یک اشکال دیگر هم این بود که ما ظاهرا می آمدیم یک مجموعه محدودی از فن آوریهای اولویت دار را انتخاب می کردیم اما عملا رسیده بودیم به تمام فن آوریها یعنی بجای اینکه بیاییم یک تعدادی را انتخاب کنیم عملا یک طیف بزرگی از فن آوریها بعنوان تکنولوژی های اولویت دار مشخص شدند تا در طول زمان یک اتفاق نظر ضمنی بین سیاستمداران و کارشناسان در کشور ایجاد شد که یکسری از فن آوریها حتما باید در برنامه های اولویت دار کشور قرار گیرد.

مثل فن آوری ماهواره ای – هوا فضا یا نانو که 5-6 سال است بدون اینکه نقشه جامع علمی کشور داشته باشیم به آن اولویت داده شده است بنابراین ما یکسری اولویتهای ضمنی در کشور داشتیم ولی موردی انجام می شده تا حالا بطور هدفمند و رسمی بخصوص در ارتباط با چشم انداز کشور این کار صورت نمی گرفته .

الان می خواهیم راجع به آن فن آوری های صحبت کنیم که اگر روی آنها سرمایه گذاری کنیم ضامن تحقق چشم انداز 20 ساله کشورند.

رادیو گفت و گو: شما هم همین نظر را دارید؟

کلانتری نژاد: نکته ای وجود دارد در مورد دهه 90 که نباید از آن غافل بود . شاید عدم توجه به تکنولوژی های اولویت دار پیش از آن یک دلیلی داشته باشد که آن دلیل را باید در ذات دهه های قبلی پیدا کرد و آنهم این است که اگر نگاه کنید می بینید که آغاز دهه 90 یا از اواخر دهه 80 تکنولوژی در دنیا شروع به رشد  انفجاری می کند به شدت با گسترش مفهوم موج سوم تکنولوژی و بوجود آمدن دوران عصر اطلاعات تکنولوژی ها شروع می کنند به رشد کردن تبادل اطلاعات بین بخشهای مختلف جوامع بشری افزایش پیدا می کند رشد دانش سرعت زیادی می گیرد.

 کاربرد های زیادی برای تکنولوژی ها ایجاد می شود و آنجا مواجه با چندین تکنولوژی جدیدی می شوید که باید از بین آنها انتخاب کنید . در دهه های گذشته درست است که همیشه با این مفهوم سروکار داشتیم ولی نه به گستردگی که در دو دهه گذشته با آن روبرو بودیم دو دهه گذشته از این بایت ویژه است .

 اگر نگاه کنید چند تکنولوژی که الان موضوع روز جامعه جوان تکنولوژی علمی جهان هستند از دهه 90  به دنیا آمدند. فقط یک موضوع استراتژی تکنولوژی و برنامه ریزی تکنولوژی نیست مقداری هم برمی گردد به ذات رشد علم و تکنولوژی در دهه 90 که ما را مجبور به انتخاب کرد.

رادیو گفت و گو: آیا تغییر دولتها تغییر در بحث تکنولوژی ها داشته است؟

 ملکی فر: تا جایی که یک وفاق ذهنی بین کارشناسان و سیاستمداران وجود داشته این اولویتها تغییر نکردند. من شاهدم که سال 1370 به این طرف اولویتهای تکنولوژی کشور تغییر نکردند مگر اینکه در سالهای اخیر که ما روی یکسری از فن آوریهای پیشرفته که قبلا مطرح نبودند مثل نانو یا زیست فن آوری که تازه 5 سال است به آن پرداختیم اینها تازگی در فهرست فن آوری های اولویت دار کشور قرار گرفتند چون نسبتا جدیدند و کشور کمی دیر از اینها استقبال کرده ولی خوشبختانه همان فن آوری هایی که به نظر می رسد در دولت گذشته  اولویت داشتند در همین دولت هم به آنها اولویت داده می شود و این یکی از نقاط قوت نظام سیاسی کشور به حساب می آید.

رادیو گفت و گو: یعنی الان برای برنامه پنجم مشخصا می دانیم چه تکنولوژی یا فن آوری برای ما اولویت دارد؟

ملکی فر: بله به آنها اشاره شده است . البته من بطور دقیق نمی دانم ولی می دانم که در آنها 3 فن آوری کلیدی است مثل فن آوری زیستی، نانو، اطلاعات و اشاره ای هم به فن آوری فرهنگی هم شده است ولی متاسفانه تا حالا کسی در کشور ما به فن آوری فرهنگی توجه جدی نکرده است.

کلانتری نژاد: در برنامه چهارم به صنعت فضایی یا تکنولوژی هوا فضا هم اشاره شده است. فکر می کنم درست است  که ما در طول سالیان گذشته چند حوزه از تکنولوژی را رها نکردیم و روی آنها سرمایه گزاری مستمر کردیم ولی اگر کمی منصفانه به موضوع نگاه کنیم در بعضی از حوزه هایی که سیاستمداران ما نمی تواستند با آن ارتباط مستقیم برقرار کنند و نتیجه قدرت افزای تکنولوژی را ببینند ما آن تکنولوژی ها را رها کردیم مثل ستاد توسعه زیست فن آوری یا فن آوری IT قبل از اینکه ستاد توسعه فن آوری نانو بوجود آید آن دو ستاد بودند و تلاش خیلی زیادی هم شد ولی متاسفانه در میانه راه اینها رها شدند و ما نتوانستیم بهره مناسبی ببریم الان ما بجز یکی دو شرکت در حوزه زیست فن آوری که عمدتا در حوزه دارویی هستند موفق نشدیم بهره زیادی ببریم .

الان تکنولوژی زیستی در دنیا به دوران بلوغ دارد می رسد و دارد خلق ثروت می کند ولی ما رها کردیم. فکر می کنم اینجا یک نقیصه ای وجود دارد و آن نقیصه این است که سیاستمداران ما به آنچیزی اعتماد می کنند که می توانند آنرا از نزدیک لمس کنند و ما که در حوزه علم وتکنولوژی کار می کنیم باید راهکاری پیدا کنیم که فن آورهای اولویت دار را برای آنها قابل لمس و قابل درک کنیم .
 سیاستمدار که درک می کند سرمایه گذاری روی تکنولوژی هسته ای احتیاج به یک زمان 20 -30 ساله حتی ایستادن سیاسی در عرصه بین الملل برای آن دارد اگر شما بعنوان یک فعال در حوزه تکنولوژی وعلوم بتوانید نشان دهید که علوم را شناخته اید به مراتب می تواند اهمیت بیشتری داشته باشد یا حداقل اهمیت کمتری ندارد یا اگر بتوانید نشان دهید که حوزه فن آوری های همگرا آنقدر مهم است که می تواند آینده کشور و یا جهان را متحول کند اگر بتوانیم اینها را درست به سیاستمداران نشان دهیم شاید بتوانیم انتظار داشته باشیم که روی آنها هم بایستند.

 مشکل دو طرفه است یعنی هم در حوزه سیاستمدران کشور است و هم در حوزه فعالان حوزه علم وتکنولوژی است.  حداقل یک راهش این بوده که ما نقشه جامع علمی کشور را با همکاری دو طرف تدوین کنیم و یک پروسه طولانی داشته باشد تا مسائل مربوط به تکنولوژی برای هر دو طرف جا بیفتد اما متاسفانه ما آن فرایند فعال و آن گفتمان فعالی را که لازم بود برای تدوین نقشه جامع علمی بین سیاسیون و جامعه علمی و فن آوری کشور ایجاد کنیم ایجاد نشد که این یکی از اشکالات و کاستی های برنامه بود.

 اگر ما با یک فرهنگ گفتمانی می آمدیم و گفتمان علم وتکنولوژی را راه می انداختیم و گفتمان سیاست علم وتکنولوژی را در کشور راه می انداختیم ارزش و اهمیت فن آوری ها برای سیاستمداران کاملا واضح می شد چون متخصصین می توانند اهمیت فن آوری را توضیح دهند.

رادیو گفت و گو: این در شرایط معمولی است به هر حال پارامترهای سیاسی همیشه تاثیر گزار بودند چه داخلی و چه در سطح برون مرزی . به هر حال فکر می کنید این اولویت بندی که ما الان در نظر گرفتیم برای یک شرایط عادی است فکر می کنید آن شرایط ایجاد شده که ما بتوانیم برنامه ریزی خودمان را دقیق اجرا کنیم مثلا برای 5 سال آینده؟

ملکی فر: ما باید با توجه به واقعیتهای کشور برنامه ریزی کنیم یعنی اگر امروز کشور در تحریم است ما باید با توجه به تحریم برنامه ریزی کنیم . ما برنامه ریزی های اقتصادی را با توجه به تحریم انجام می دهیم پس برنامه ریزی ها ی تکنولوژی را هم باید با توجه به تحریم انجام دهیم عملا همین کار را انجام می دهیم . یعنی در کشور گفته می شود تحریم به نفع و سود ما است معنی آن این است که عملا تلاشهای توسعه و تکنولوژی و خلق علم در شرایط تحریم مورد توجه بوده والا اگر این تحریم ها نبودند چه بسا که الان فضای علم وتکنولوژی متفاوتی داشتیم تردیدی نیست که اگر امکان همکاری با کشورهای صاحب تکنولوژی را داشتیم در برنامه های تحقیقاتی مشترک ممکن بود امروز جلوتر باشیم اما ظاهرا بچه شیعه ها در فشار بیشتر گل می کنند.

خوشبختانه به نظر می رسد تحریم ها خیلی تاثیر گذار نبوده هرچند که نمی توان گفت خالی از تاثیرات منفی هم نبوده .

رادیو گفت و گو: به نظر می رسد اگر بخواهیم شاهد تغییرات عظیم در کشور باشیم تا خودمان اولویت را تعیین کنیم ضروری است از مدارس شروع کنیم.

کلانتری نژاد: بعضی وقتها ما مفهوم تکنولوژی را گم می کنیم وچون این مفهوم را گم می کنیم برای خودمان تبدیل می کنیم به یک چیز بسیار پیچیده ای که یاد آور ابزارها ، ادوات و وسایلی است که مبتنی بر دانش بسیار سخت و پیچیده وبه روز است  و حتما باید آزمایشگاه بسیار پیچیده و عجیب و غریبی باشد. ولی اگر به تکنولوژی آنگونه که تعریف می کنند در حوزه فلسفه تکنولوژی نگاه کنید و بگویید تکنولوژی چیزی است که به نیاز غیر معرفتی ما پاسخ می دهد یا تکنولوژی چیزی است که توسعه قابلیت ها وتوانمندی های ما برای تسلط بر محیط است آن موقع اولین نکته ای که بوجود می آید این است که بتوانید شما درک کنید که آدم از روزی که به دنیا آمده همیشه با مفهوم تکنولوژی آشنا بوده و این مفهوم برای عامه مردم از کسانی که در دبستان درس می خوانند تا کارگر ساده ای که سواد ندارد تا همه کسانی که در حوزه علم و تکنولوژی کار می کنند کاملا آشنا است .

انسان تفکیکش  با سایر موجوداتی که در هستی هستند در همین توانمندی بکار گیری ابزار است این وجه تفکیک نشان می دهد که معضل ما در این نیست که در مدارس به بچه ها یاد دهیم که تکنولوژی یعنی چه شاید لازم است که این مفهوم را برای آنها پیچیده نکنیم. به آنها یاد دهیم همان کار ساده ای که دارند انجام می دهند ( قلم در دستشان، زبانی که صحبت می کنند) یک نوع تکنولوژی است ویک جور ادبیات تکنولوژی را برای آنها جا اندازیم برای اینکه وقتی اینها در آینده وارد عرصه های مختلف اجتماعی می شوند بتوانند به تکنولوژی همانگونه که است نگاه کنند(نه پیچیده ونه ساده) . و به تکنولوژی آنگونه نگاه کنند که  در آن ارزشی ننهند. ( دارای ذات ارزشی نیست) .
 
ملکی فر: بشر تاکنون 34 نوع سواد را شناسایی کرده یکی از آن سوادها سواد تکنولوژی است اینکه بفهمیم تکنولوژی یعنی چه و تکنولوژی در چه پروسه ای خلق می شود و چگونه توسعه پیدا می کند و چگونه تجاری می شود و به ثروت و قدرت تبدیل می شود . متاسفانه آموزش این سواد که باید از مدارس شروع شود حتی در دانشگاههای ما در رشته های فنی هم آموزش داده نمی شود . یعنی مهندسین ما فارغ التحصیل می شوند در حالی که سواد تکنولوژی ندارند.

بنابراین فکر می کنم یکی از برکات و دستاوردهای همین برنامه که ما در خدمتون هستیم می تواند این باشد که ما مسئولین را توجه دهیم به اهمیت آموزش سواد تکنولوژی در مدارس حداقل راهنمایی و دبیرستان و دانشگاههای کشور .

رادیو گفت و گو: ما از جاهای مختلف شنیدیم که معمولا دغدغه مسئولین ما همین مسائل بوده ( پیشرفت علم و تکنولوژی و فن آوری) فکر میکنید این همدلی و همفکری و همسویی وجود دارد؟

کلانتری نژاد: از سال 2000 در دانشگاههای فرانسه گذراندن یک درس 2 واحدی فلسفه علم وتکنولوژی برای تمام کسانی که در حوزه علوم وتکنولوژی تحصیل می کردند اجباری شد . شاید یکی از بزرگترین معضلاتی که در حوزه صنعت یا متولیان حوزه فن آوری کشور وجود دارد این است که متاسفانه ما فن آوری را درست نمی شناسیم به همین واسطه حتی با مفاهیم بنیادی و پایه فن آوری آشنا نیستیم وقتی بحث انتقال فن آوری می شود یا دسته ای افراطی سمت دستورالعملها را می گیرند یا در سمت دیگر فقط سمت خرید ابزار آلات می روند و یا این دو را  می گیرند ولی یادشان می رود که تکنسین و آموزشها را نیز لازم دارند.

فکر می کنم در این حوزه متاسفانه ما مشکلات بنیادی داریم یعنی بدلیل عدم یک گفتمان درست منطقی و آکادمیک در این حوزه و نشناختن فن آوری و علم و تفکیک کردن این دو از هم و فرایندهایی که منجر به این دو می شود خیلی وقتها در مورد چیزی صحبت می کنیم که مصداق درست نیست و تا زمانی که نتوانید مصداق درست را تشخیص دهید صحبت کردن در مورد بهبود بکارگیری یا توسعه آن خیلی وقتها منجر به صرف هزینه های هنگفت واتلاف انرژی می شود این چیزی است که سالهاست در کشور وجود دارد و متاسفانه توجه ای که به آن می شود توجه سیستماتیکی نیست همیشه موضعی است بعضی وقتها از زبان کسانی که در این حوزه کار کردند از طریق برنامه و رسانه های عمومی یا در کتابها است ولی هیچ وقت با آن برخورد سیستماتیکی نشده است.

رادیو گفت و گو: یعنی ما نیاز داریم ابتدا یک تفکر تکنیکی را ایجاد کنیم چه در ذهن دانش آموز ، دانشجو و چه در ذهن کسانی که در این زمینه تلاش می کنند.

کلانتری نژاد: حتما. ما تا زمانی که ندانیم تکنولوژی چیست و چه کارکردی برای انسان دارد مطمئنا نمی توانیم در مورد بهبود و بومی سازی آن صحبت کنیم.

رادیو گفت و گو: در این زمینه چقدر کار کردیم ؟

ملکی فر: اصلا هیچی . حداقل این است که ما سواد تکنولوژی را در مدارس و دانشگاهها به همه فارغ التحصیلان بدهیم چون آن فرد در محیط فن آورانه دارد زندگی می کند . فقط رشته های فنی نیست که باید این تفکری که شما اشاره می کنید در آنها ایجاد شود هر کسی که در این جامعه فن آورانه و فنی صحبت می کند که دور تا دورش همه وسائل فن آورانه است باید این تفکر تکنولوژیکی را بگیرد .

شرط اول آن هم این است که سواد تکنولوژی را در مدرس و دانشگاها بدهیم . حتی ما از کنار این بحث هم عبور نکردیم متاسفانه ما فقر تفکر تکنولوژیک داریم .

رادیو گفت و گو: داشتن این تفکر باعث می شود پذیرش نوآوری هم خیلی راحتتر باشد.

کلانتری نژاد: شما الان ابزار و ادوات تجهیزات الکترونیکی ( رادیو ، تلویزیون و...) را توجه کنید در مجموع کلیدهای که در صفحه کنترل تلویزیون است را چند تا از آنرا می شناسید چند دفعه دفترچه راهنمای ابزاری که خریداری شده را ورق زدید .

 ما به واسطه اینکه تکنولوژی را نمی شناسیم ونمی دانیم که چگونه خلق شده وچگونه باید از آن استفاده کنیم بعضی وقتها با آن شبیه یک پدیده طبیعی برخورد می کنیم. یعنی می خواهیم کشف کنیم ابزار را . بخاطر اینکه تکنولوژی نیاز محور است. نیاز هم دو منشا دارد یا با نیاز مواجه می شوید یا شما را آگاه می کنند به قابلیتی که وجود دارد و شما آگاه می شوید به نیازی که در دورن شما بوده.

متاسفانه چون ما با مفهوم تکنولوژی در جامعه آشنا نیستیم از ابزارها  در سطحی ترین سطح ممکن استفاده می کنیم . یعنی تکنولوژی ابزارها نماد تکنولوژی های سختی هستند که وجود دارند و این شاهد خیلی قوی است که ما متاسفانه با مفهوم تکنولوژی در بستر جامعه با مفهوم دانش در بستر جامعه آشنا نیستیم.

رادیو گفت و گو:  علت این چیست آیا ما می ترسیم وارد این حوزه شویم؟

 ملکی فر: در فرمایش مقام معظم رهبری هم به این معنا اشاره شده بود . ما بعنوان یک کشور در حال توسعه اعتماد به نفس فنی و اعتماد به نفس تکنولوژیک هنوز نداریم یعنی از تکنولوژی جدید به گونه ای می ترسیم. با افزایش سواد و معرفت حداقل افراد تحصیل کرده می توانیم از این ترس بکاهیم و با آن اخت شویم . ما با فن آوری دوست می شویم اگر از آن نترسیم .

یک فرهنگ حامی فن آوری باید در کشور شکل گیرد حداقل آنهم این است که این معرفت را نسبت به تکنولوژی پیدا کنیم و این معرفت را به نسل جدید دهیم که ندادیم . تکنولوژی عبارت است از روش انجام کارها یعنی هرکاری که انجام می دهیم یک تکنولوژی دارد. تکنولوژی با زندگی ما عجین است.

به همین دلیل ما باید سواد و فهم و معرفتش را در جامعه ایجاد کنیم ولی متاسفانه نظام آموزش و پرورش کشور و نظام عالی کشور در این مساله کوتاهی کردند.

کلانتری نژاد: نکته  فوق العاده مهمی که وجود دارد این است که اگر به این نکته توجه کنید و تعریف درستی از تکنولوژی ارائه کنید و بگویید تکنولوژی چیزی است که در اختیار من است و مبتنی بر نیاز من و تشخیص من و بر اساس طرحی که من برای آن ایجاد می کنم  کار خواهد کرد البته کسی منکر عواقب و پیامدههای ناشناخته تکنولوژی نیست ولی برای آنها هم ما فکر می کنیم روشهایی پیدا کنیم که آنها را به حداقل برسانیم جامعه را به گونه ای آماده کنیم که بتوانند آماده مقابله با این پیامدها باشند اگر بتوانیم این موضوع را درک کنیم خیلی از مقاومتهایی که در مقابل رشد تکنولوژی است کم می شود .

اگر ما این آمادگی را در جامعه ایجاد نکنیم در مقابل یک موجی از توسعه تکنولوژیکال در دنیا ایستاده ایم که موضوع آن به شدت به ما نزدیک است ما می توانیم تلویزیون را روشن نکنیم یا نخریم ولی یک موجی از تکنولوژی در راه است که پیوسته با ما است این بار موضوع آن توسعه محیطی نیست برآوردن خواسته های ما برای مقابله با محیط یا بهبود شرایط زندگی ما نیست ،موضوع این دفعه توسعه ما است توسعه انسان است و لاجرم ما باید با آن مواجه شویم.

ما روی لبه یک تکنولوژیکال ایستاده ایم که اگر از این نقطه رد شویم شرایط ما در ابتدای این و بعد از آن با هم قابل قیاس نخواهد بود . این عدم قیاس پذیری در محیط نیست بلکه در تفاوتی است که در توانمندی ها و قابلیتهای انسان بوجود می آید . ما اگر نتوانیم برای این راه حل پیدا کنیم به شدت دچار خسران خواهیم شد .یعنی بی سوادی به معنای واقعی آن.

اگر ما برای درک تکنولوژی و توان به کارگیری تکنولوژی اقدام نکنیم مانند فردی بی سواد در تهران خواهیم شد که بسیارهم محترم است ولی توانایی تشخیص و پیدا کردن آدرسها وخواندن تابلوها را ندارد و دائم نیاز دارد که کسی به آن کمک کند.

ملکی فر: صحبت آقای دکتر یک پیش زمینه از لحاظ تعریفی لازم دارد . ما فن آوریها را بطور کلی به دو دسته تقسیم می کنیم یکسری فن آوری های سخت و یکسری فن آوری های نرم . فن آوری های سخت آن فن آوری هایی هستند که برای کنترل طبیعت بکار گرفته می شوند ( هوافضا که بر طبیعت می خواهند غلبه کنند) اما فن آوری های نرم آن فن آوری هایی هستند که با  انسان به ما هو انسان سر و کار دارند و می خواهند توسعه دهند که مهمترین آن هم چهار فن آوری است به اسم فن آوری های همگرا .

بنابراین ما الان اگر بحث فن آوری های سخت بود می توانستیم بگوییم که می خواهیم زهد پیشه کنیم و از دنیا کناره گیری کنیم نمی خواهیم با فن آوری های طبیعی سرو کار داشته باشیم.اما الان صحبت بر سر فن آوریهای انسانی است . فن آوریهایی که انسان موضع محوری و کانونی آنها است. اگر به این فن آوریها دسترسی نداشته باشید فردا غربی ها یک ابر انسان خلق می کنند با انواع قابلیتهایی که فقط در اسطوره ها می توان از آن انسان دید ولی ما بعنوان انسانهای معمولی  باقی می مانیم جواب این را دیگر نمی توانیم بدهیم .لذا دیگر زمانی نیست که ما با تکنولوژی قهر کنیم و معرفتمان را نسبت به آن کم کنیم.

کلانتری نژاد: مفهوم ابر انسان که در حوزه فلسفه غرب تاریخچه حداقل 20 ساله دارد و جالب است که اگر در تاریخ اسطوره ای جهان بروید یک تاریخ 2500 یا 3000 ساله دارد مثلا در مورد آرش کمانگیر یا رویین تن صحبت می کنید در مورد ابر انسان حرف می زنید.  در طول تاریخ همیشه آرزو انسان بوده که بتواند خودش را از پاره ای ناتوانی هایش رهایی دهد وبه جایی برسد که به توانمندی های ویژه ای برسد تکنولوژی به جایی رسیده که دارد نوید می دهد که شاید من بتوانم در آینده این کار را کنم.

هرچند به اعتقاد یکی از دوستانم ای کاش آدمها انسان را همانگونه که است می خواستند و دست از ساخت ابر انسانها بر می داشتند .اما این مانع از این نمی شود که ما در بخشها و حوزه هایی تلاش نکنیم که انسان را توسعه دهیم متاسفانه آنقدر ما شناخت لازم برای انتخاب نداریم غربیها آنقدر ادبیات در این حوزه ایجاد کردند که غیر قابل باور است ما در لبه انتخاب ایستاده ایم و باید در مورد آن حرف بزنیم و این چیزی است که به ما می گوید باید در مورد تکنولوژی و اولویتهای تکنولوژی کشور چگونه فکر کنیم.

ملکی فر: با همین نگاه است که ما به 5 تکنولوژی اولویت دار کشور می رسیم تکنولوژی های که اگر آنها را بدست آوریم آن تکنولوژی ها باعث می شوند که ما بتوانیم در مسیر ساختن ابر انسان یا انسان های توانمند تر حرکت کنیم . این 5 تکنولوژی عبارتند از تکنولوژی هایNBIC+C که C  را تکنولوژی فرهنگی می گویند. NBICکه همان نانو، فن آوری اطلاعات(IT) ، زیست فن آوری و علوم و تکنولوژی های شناختی و مورد آخر تکنولوژی فرهنگی است.

چهار تای اول را فن آوری های همگرا می گویند که معتقدم این فن آوری های همگرا با فن آوری فرهنگی باید جزء اولویتهای کلیدی تکنولوژی در کشور ما باشند چون به ما اجازه می دهند انسانهای توامندتری بسازیم .

رادیو گفت و گو: ولی متاسفانه ما از این قسمت کمی عقب هستیم ما در بقیه جاها خوب پیشرفت کردیم اما در قسمت فرهنگی عقب هستیم.

ملکی فر: ما ذهن فن آورانه سخت داریم یعنی آن تکنولوژی ها را بیشتر طالب هستیم که وسیله نفوذ در طبیعت هستند ما هنوز طرف انسان نیامدیم دنبال تکنولوژی هایی که ذهن انسان را بزرگ وتوانمند می کنند نیامدیم دنبال تکنولوژی هایی که قابلیت خود ما را به عنوان جهان صغیر کشف می کنند نیامدیم ما بیشتر دنبال تکنولوژی هایی هستیم که بر جهان کبیرمسلط شویم این کافی نیست . وقتی شما به آن جهت گیری ها و به روند های تکنولوژی نگاه می کنید متوجه می شوید که عصر قدرت نمایی فن آوری های سخت گذشته یعنی بشر در این فن آوری ها به یک نوع سیری رسیده ( تعطیل نشده) و جزء فن آوری های ثروت آفرین به معنای واقعی دیگر بشمار نمی آید آن فن آوری های نرم حیاتی شده. فن آوری که انسان موضوع آن است الان به فن آْوری حیاتی تبدیل شده اند اما ما متاسفانه هنوز در این زمینه کار نکردیم. یا طبیعت ،محور توسعه تکنولوژی است یا بخاطر تسلط بر انسان و کشف انسان است که می خواهیم تکنولوژی را توسعه دهیم الان عصر ، عصر تکنولوژی های نرم است که یکی از کلیدی ترین های ‌آن هم فن آوری فرهنگی است که ما از اینها غفلت کردیم.

رادیو گفت و گو: راجع به مفهوم همگرایی صحبتی بفرمائید .

کلانتری نژاد: چیزی که فن آوری های همگرا را خیلی ویژه می کند شاید این باشد که فن آوری نانو به تنهایی  ویا سه مورد دیگر به تنهایی قابلیت ها  و توانمندی هایی دارند که ما می توانیم از آنها بهره مند شویم ولی یک ویژگی خیلی کلیدی و پایه ای است که اینها را به هم گره می زند اگر شما به ماده بعنوان آنچیزی که موضوع این تکنولوژی ها است در ابعاد نانو متری و در مقیاسهای ریز نگاه کنید می بینید که سرشت همه اینها یکسان است همه اینها از اتم تشکیل شده اند .

این تناسب ابعادی یک امکان هم افزایی و سوار شدن بر یکدیگر را به این چهار حوزه از فن آوری داده که ما را قادر می کند به نوعی اینکه  فن آوریها از هم الگو بگیرند و بتوانند توسعه پیدا کنند وهم آنجاهایی که یکی از آنها ناتوان است به کمکش آیند و در دنیا توسعه یک تکنولوژی جدیدی را بگذارند این تکنولوژی قادر است کارهایی کند که در گذشته ممکن نبوده یک نمونه ساده این، بافت  بدن انسان است .

بدن انسان متشکل از یک سیستم عصبی بسیار پیچیده در کنار ساختارهای بیولوژیکی و نانومتری بسیار درهم تنیده است که از هم قابل تفکیک نیستند ما به این امید در حوزه فن آوری ها به جایی رسیدیم که فکر می کنیم شاید در چند دهه آینده بشر قادر باشد فکرخلق کند و خلق کردن بجای روشهای فعلی برای ساخت ابزار ، ادوات و دستگاهی در طبیعت که به آن نیاز دارد . من داستانی تعریف می کنم که نشان  می دهد چگونه فن آوری های همگرا می توانند آینده زندگی یک نفر را تحت تاثیر قرار دهند.

فرض کنید که صبح برای آرایش روز تان می خواهید تصمیم بگیرید که با چه آرایشی در چه ساعتهایی از روز در کجاها حضور پیدا کنید . اگر فن آوریهای همگرا به همین شیوه ای که دارند توسعه پیدا می کنند توسعه پیدا کنند در آینده ای نه چندان دور آینه ها و لوازم وادوات آرایشی خواهند بود که یک خانم می تواند در مقابل آن قرار گیرد و لوازم آرایشی را بصورتش بمالد و روی تصویری که در آینه می بیند خودش را در آرایشهای متفاوت ببیند از بین آنها گزینه هایی  را برای ساعتهای متفاوت روز انتخاب کند و بعد برنامه ریزی کند که مثلا در ساعت طول کار با فلان آرایش باشد این برنامه ریزی در این ماده ای که در صورتش است ثبت شود ودر ساعتهای متفاوت خودش را بروز دهد این تصویر پیش روی ما است همین را می توانید گسترش دهید به اطلاعات افزوده ای که از محیط به ما قابل انتقال است.

ملکی فر: در مورد مصداق فن آوری های اولویت دار من می خواهم یک مدل ذهنی بدهم که شنوندگان عزیز بتوانند راجع به آن فکر کنند. تکنولوژی ها از لحاظ میزان پیشرفتگی به سه دسته تقسیم می شوند یکی تکنولوژی های پیشرفته یا تکنولوژی های برتر یکی تکنولوژی های سطح میانی و سومی هم تکنولوژی های سطح پایین . حالا سه دایره هم مرکز را در ذهنتان در نظر بگیرید دایره کوچک میانی مربوط به فن آوری های پیشرفته است دایره دوم مربوط به فن آوری های میانی و دایره سوم یا دایره بیرونی مربوط است به فن آوری های سطح پایین در این مدل در نظر بگیرید ما اولویتهای فن آورانه را توضیح دهیم .

ما نیاز داریم از هر سه سطح فن آوری ، فن آوری هایی را بعنوان فن آوری اولویت دار انتخاب کنیم. ما از فن آوری های پیشرفته 8 فن آوری را پیشنهاد می کنیم چهار تای آن را می گوییم NBIC که همان فن آوری های همگرا هستند( نانو، بایو، آی تی و فن آوریهای شناختی) و 4 تای دیگر را می گوییم MBIC  کهM به معنای فن آوری مدیریتB  به معنای تکنولوژی بیزینس یا تجارتI  یعنی فن آوری آی تی که در هر دو مشترک است و C  تکنولوژی فرهنگی است .

در واقع 7 تکنولوژی پیشرفته داریم .یک تکنولوژی پیشرفته دیگر هم برای ما حیاتی است و آن هم بخاطر وضعیت اقلیمی کشور ما است . کشور ما در معرض بلاهای طبیعی فراوانی است مثل زلزله ، آن فن آوری طبیعی است که حضرت آقا هم در سفر به شیراز این را اشاره کردند و ما باید روی این کار کنیم و مراکز متعددی در این زمینه داشته باشیم .

 یک راه این است که مثلا مهاجرت به تهران را کم کنیم و تهرانی ها را مهاجرت دهیم که این یک راه است ولی تنها راه ممکن نیست در کنار این باید کاری کنیم که با استفاده از فن آوری های پیشرفته احتمال خطر زلزله در کشور را کاهش دهیم . در لایه دوم 5 فن آوری را پیشنهاد می کنیم که بعنوان فن آوری های حیاتی میانی مطرح هستند اول فن آوری حمل و نقل ( جاده ای ،ریلی، هوایی و دریایی) مثلا ما فن آوری خودرو را اهمیت دادیم ولی فن آوری دریایی که گستردگی زیادی هم دارد و می تواند شغل ایجاد کند و می تواند امنیت مرزها را تضمین کند مورد توجه قرار نگرفته است.

 فن آوری هوا فضا فن آوری دوم است که خوب مورد توجه است ، فن آوری سوم فن آوری هسته ای است که به آن داریم می پردازیم وفن آوری چهارم فن آوری نفت ، گاز و پتروشیمی است و فن آوری پنجم به شرایط اقلیمی کشور مربوط می شود که فن آوری آب است  فن آوری حفظ وتوسعه منابع آبی است ( به دلیل کمبود آب در آینده در خاورمیانه  این موضوع می تواند عامل خیلی از جنگها در این منطقه شود).

 در فن آوری سطح پایین هم خیلی فن آوری داریم که باید آنها را حفظ کنیم مثلا فن آوری صنایع دستی که بخشی از فن آوریهای فرهنگی ما را تشکیل می دهند ما باید این فن آوریها را حفظ کنیم چون یکی از ابزارهای مهم رقابت تجاری ما در دنیای آینده خواهد بود.

این اتفاق نظر وجود دارد که هر ملتی فن آوریهای سنتی دارد باید آن فن آوریها را بعنوان سرمایه ای در میدان رقابت پذیری به حساب آورد بنابراین معتقدم که مجموع این فن آوریها که مطرح شد باید در نقشه جامع علمی کشور در اولویت قرار گیرد.

کلانتری نژاد: وقتی در مورد صنعت خودرو صحبت می کنیم یعنی از قطعه سازی و تامین مواد اولیه تا خط تولید  که باید جزء اولویتها باشد خوب است که تعیین کنیم کدام سطح آن و چگونه آیا ما در مورد این صحبت می کنیم که قطعه سازی باشیم که از تکنولوژی های مرکزی استفاده می کند برای اینکه یک قطعه با ارزش افزوده بسیار بالا تولید کنیم و بعد روی خودروی وارداتی نصب کنیم یا نه می خواهیم یک خودرو را هم بطور کامل خودمان بسازیم یا در صنعت هوافضا.

در برخی از عرصه ها در صحنه بین الملل رقابت غیر ممکن است در نتیجه من فکر می کنم روی آن 5 تا باید یک تعریف بهتری دهیم.

ملکی فر: این نکته یک نکته کلیدی است اما من به دو دلیل وارد نشدم یکی اینکه جای فضای بحث نداریم که وارد شویم ونکته دوم هم این است که ما واقعا به کدام یک از این فن آوری ها وارد شویم و ارزیابی های کارشناسی دقیق تربه توانمندی های کشور بستگی دارد. الان من نه در موضعی هستم که بتوانم این توانمندی هارا ارزیابی کنم و نه امکان پذیر است . ما باید این سطوحی از فن آوریها را انتخاب کنیم که در آن توانمندی و مزیت داریم.