بازیافت ضایعات الکترونیکی
برخورد با فنیترین زبالههای جهان
رشد سریع تولید و مصرف رایانه در جهان منجر به ظهور پسماندهای ویژهای شده است. این پسماندها بهدلیل مخاطراتی که میتواند برای انسان و محیط زیست ایجاد کنند، بهعنوان مواد زاید خطرناک شناخته میشوند، سرب موجود در لامپ اشعه کاتدی و لحیمکاری مدارهای رایانهای، کادیوم موجود در تراشهها، جیوه موجود در حسگرها، سوییچها، لامپهای تخلیه و باتریها فقط تعداد اندکی از ترکیبات موجود در رایانهها هستند که از پتانسیل خطرزایی بالایی برخوردارند.
هماکنون خرید یک کامپیوتر شخصی بسیار مقرون بهصرفهتر و ارزان تر از ارتقای کامپیوتر قبلی است؛ پس بر سر کامپیوتر قبلی چه میآید؟ در واقع کامپیوتر قبلی یک ضایعه الکترونیکی بهشمار میآید. ضایعات الکترونیکی (eWaste) که بسیاری از جوامع آن را به جنبه سیاه دنیای جدید دیجیتالی تشبیه کردهاند، مشکلات زیادی را برای جوامع به وجود میآورد. ضایعه شامل مواد جامد، مایع و گاز غیرمطلوب پس از تکمیل یک فرایند است. اما این ضایعات طی فرآیندی دوباره قابل استفاده است.
ضایعات الکترونیکی
صنعت الکترونیک از رشد بالا و سریعی برخوردار است. همراه با این رشد، محصولات منسوخ شده و قدیمی صنعت روزبهروز افزایش پیدا میکنند. ضایعات الکترونیکی اکنون بیشترین رشد را در دنیای صنعت امروز داراست و بیشتر کشورهای صنعتی دچار این مساله هستند.
اکنون بیشتر این دولتها به فکرها بازیافت این محصولات بهصورت جامد هستند که بخشی از زبالههای صنعتی شامل وسایل الکترونیکی مثل تلفن، ضبطصوت و کلیه وسایل الکترونیکی مصرفی تا رایانه را شامل میشود.
انواع ضایعات الکترونیکی در رایانه بدین شرح هستند: تجهیزات فناوری اطلاwعات، تجهیزات دستگاههای سرگرمی، تجهیزات ارتباط از راه دور، حافظههای مغناتیسی، انواع چاپگرها و تجهیزات آنها (مانند کارتریج)، مدارهای الکترونیکی و باتریها.
برخی از اجزای الکترونیکی سمی در رایانه نیز بدین شرح هستند: تخته مدار رایانه (دارای فلزات سنگین مثل سرب و کادیوم)، باتریهای دارای کادمیم (لپتاپها)، لامپ پرتو کاتدی بههمراه اکسید سرب و باریوم و کابل مسی با پوشش پیویسی و قطعات پلاستیکی رایانه که در زمان سوخته شدن برای بازیافت فلزات ارزشمند دیاکسیدهای بسیار سمی را از خود آزاد می کنند.
ضایعات الکترونیکی بحران زا است
ضایعات الکترونیکی مخاطرهانگیز و شامل مقادیر زیادی از مواد گوناگون است که بسیاری از آنها سمی هستند و ممکن است آلودگیهای جدیدی ایجاد کنند. همچنین مواد الکترونیکی بهعلت پیشرفت سریع در تکنولوژی کارایی مطلوب خود را از دست میدهد و بیش از سایر مواد تولیدی ایجاد ضایعه میکند. در آمریکا بیش از سایر کشورها از رایانه شخصی استفاده میشود و بهازای وارد شدن هر رایانه جدید به بازار، یک رایانه از رده خارج میشود.
راهکارهای برخورد با زبالههای رایانهای
در سال 1997 بیش از 3/2 میلیون قطعه ضایعات الکترونیکی در آمریکا سوزانیده و یا در زمین دفن شد. البته برخی از رایانهها دوباره استفاده میشوند. یعنی وقتی که استفادهکننده، آن را از رده خارج میکند، توسط افراد دیگر بهکار میرود که البته میزان آن تنها 3درصد است.
اینها به مدارس و یا شرکتهایی که سود چندانی ندارند فرستاده میشوند. بعضی از مغازهها نیز آن را بهقیمت کمتری میخرند، تعمیر میکنند و دوباره بهقیمتی کمی بیشتر میفروشند.
جداسازی صحیح و بازیابی زبالههای رایانهای بهطور چشمگیری از حجم آنها و در نتیجه خطرات بالقوه آنها برای محیط زیست و انسان میکاهد
در مجموع بازیافت مواد خیلی بهتر از خاکستر کردن آنهاست. امروزه بازیابی و بازیافت از راهکارهای اصلی در برخورد با انواع زبالههاست. از اینرو بازیابی زبالههای رایانهای بهطور جدی مطرح و در بسیاری از کشورهای صنعتی و حتی برخی از کشورهای جهان سوم نظیر هند عملی شده است.
چگونه ضایعات الکترونیکی را کاهش دهیم؟
ممنوعیت صادرات:
یک راه، ممنوعیت صادرات ضایعات الکترونیکی است که در کشورهای عضو اتحادیه اروپا اجرا میشود. اما ایالات متحده امریکا و برخی دیگر از کشورها هنوز چنین قانونی را تصویب و اجرا نکردهاند.خارج کردن سموم:
جلوگیری از آلودگی تنها بهمعنای بازیافت ضایعات نیست، بلکه باید از ابتدا موادی تولید شوند که حاوی مقدار کمی از ضایعه باشند و در آنها از مواد خطرناک استفاده نشده باشد.جلوگیری از ورور مواد سمی:
یعنی حتی اگر احتمال آن می رود که استفاده از مادهای باعث ایجاد خطر شود، باید از آربرد آن جلوگیری شود.مسوولیتپذیری تولید کننده:
در این مرحله تولید کننده باید مسوولیت هزینههای آنچه تولید کرده است را بر عهده گیرد به این ترتیب آنان مجبور خواهند بود، موادی که دارای خطر کمتری هستند را تولید کنند.طراحی مناسب:
طراحی قطعات باید دارای قابلیت استفاده طولانی مدت، ارتقا و بازسازی استفاده مجدد داشته باشند.برخی اقدامات انجام شده برای ساخت رایانههای سبز
ساخت بردهای مدار چاپی بدون سرب و پلاستیک غیرهالوژندار توسط شرکت ماتسوشیدا، ساخت رایانهای توسط شرکت آیبیآم که 100درصد بخشهای پلاستیکی آن قابل بازیابی و استفاده مجدد است، ساخت پلاستیکهایی که ریشه طبیعی دارند و تجزیهپذیرند.
ساخت بردهای مدار چاپی از مواد اولیه که خودشان در برابر آتش گرفتن مقاوماند، بدون اینکه در آنها مواد ضداشتعال استفاده شود.
ضایعات الکترونیکی در ایران
با توجه به رشد سریع رایانهها در 3 تا 4 سال اخیر و رشد بسیار سریعتر آن در آیندهای نهچندان دور و با توجه به اینکه روند این رشد خیلی سریعتر از یک رشد خطی است، بهنظر میرسد که زمان موج بحران زبالههای رایانهای به ایران نیز رسیده است. پیشنهاد میشود که از هماکنون سازمانها و ارگانها در ایجاد قوانین و ساختارهای لازم برای مدیریت دفع و بازیافت زبالههای رایانهای در کشور اقدام کنند. این اقدامات شامل موارد زیر خواهد بود:
- واردات و ساخت رایانههایی با توانایی ارتقا و دوام بیشتر
- نظارت بیشتر بر ورود تجهیزات رایانهای و جلوگیری از ورود غیرقانونی آن به داخل کشور
- تعیین یک سازوکار خاص برای نظارت بر اجرای مدیریت این مواد
- سرمایهگذاری برای بهدست آوردن فناوری بازیابی زبالههای رایانهای
- آموزش مردم برای استفاده بهینه و نیز دورانداختن صحیح زبالههای رایانهای.
نتیجهگیری و جمعبندی
زبالههای رایانهای معضل زیست محیطی کشورهای صنعتی است. ایران نیز بهزودی دچار این بحران خواهد شد. رشد بسیار سریع رایانه و بهتبع آن از رده خارج شدن سریع تجهیزات رایانهای و تنوع بسیار عناصر و مواد بهکار رفته در ساخت این تجهیزات و دشواری تعیین کلیه آثار نامطلوب، دفع زبالههای رایانهای بر محیط زیست و انسان، برنامهریزی سریع و صحیح و عزم ملی را برای واکنش مناسب در قبال پدیده زبالههای رایانهای و دفع صحیح آنها را طلب میکند.
با توجه به مطالب مطرح شده بهمنظور دفع صحیح زبالههای رایانهای باید تا آنجا که امکانپذیر است، قطعات مختلف موجود در تجهیزات رایانهای از یکدیگر بهطور صحیح جدا شوند. یعنی قطعاتی که قابل استفاده مجدد، ارتقا یا بازیابی هستند باید از سایر قطعات جدا شده و قطعات باقی مانده بهطور ایمن دفع شوند.
سوزانیدن قطعات رایانه موجب آزاد شدن مواد سمی آنها و انتشار و گسترش گازهای سمی در محیط میگردد. حتی اگر کنترل و رفع آلودگیهای ناشی از سوزاندن زبالههای رایانهای امکانپذیر باشد، تنها با صرف هزینههای بالا میسر است؛ بنابراین سوزاندن زبالههای رایانهای نوعی روش دفع ناصحیح است و باید از ان پرهیز شود.
جداسازی صحیح و بازیابی زبالههای رایانهای بهطور چشمگیری از حجم آنها و در نتیجه خطرات بالقوه آنها برای محیط زیست و انسان میکاهد. این روش طرحی نسبتا ساده و در عین حال بسیار موثر در مواجهه و مقابله با این زبالههاست.
بدیهی است استفاده از تجربیات کشورهای پیشرفته که پیش از ما بهمنظور مقابله با مشکل زبالههای رایانهای گام برداشتهاند، میتواند بسیار سودمند باشد.
منابع
http://www.wired.com/news/technology
Exporting Harm: The high-Tech Trashing of Asia: the high-tech trashing of Asia.
Just say no to E-Waste: background document on Hazards at waste computer. 1999
http://www.en.wikipedia.org
http://www.ibm.com
http://www.tuxmobile.org/eco-lin
اعظم گلزردی
