ذرات مرگبار رادیو اکتیو در خدمت سلامت انسان

بسیاری از مردم با شنیدن نام عناصر رادیواکتیو دچار وحشت می شوند.شاید شما هم از این دسته افراد هستید و تصور می کنید که همیشه باید از این عناصر فرار کرد

کد خبر: ۳۲۰۰۲

؛ البته ترس شما بی مورد نیست ؛ زیرا تشعشع حاصل از کلیه مواد رادیواکتیو روی بافتهای زنده اثر انهدامی دارد. ولی از آنجا که هیچ ذره ای در این جهان بی هدف آفریده نشده است ، این عناصر خطرناک نیز می توانند در زمینه های مختلف علوم مفید واقع شوند. به طور مثال برای تشخیص بعضی بیماری ها لازم است همین ذرات خطرساز که شما از آن فرار می کنید ، از طرق مختلف وارد بدن بیمار شود. همین کاربرد باعث پیدایش شاخه گسترده ای در پزشکی و داروسازی به نام رادیوداروها شده است . به طور کلی مواد رادیواکتیو ، عناصر شگفت انگیزی هستند که می توانند خودبه خود به ذرات دیگری با خواص جدید تبدیل شوند. نکته جالب توجه این است که هر یک از انواع مختلف این ذرات در مدت زمان مشخص با تابش پرتوهای مذکور و تولیدماده جدید، به نصف مقدار اولیه اش کاهش می یابد. یعنی در این زمان مشخص که اصطلاحا به آن نیمه عمر گفته می شود ، نیمی از مقدار کل ذرات اولیه که موسوم به ذرات مادر هستند ، با تولید ذرات نوع دوم که به آنها ذرات دختر گفته می شود ، از میان می رود. یا به عبارت دیگر نوعی زایش اتفاق می افتد. تبدیل عنصر مادر به دختر با تابش 3 نوع پرتو متفاوت به نامهای آلفا ، بتا و گاما اتفاق می افتد. این پرتوها، همان اشعه های خطرناکی هستند که شما از آن هراس دارید و از تابش آن فرار می کنید. درجه نفوذ اشعه آلفا در بافتها کم ؛ ولی اثر موضعی آن خیلی شدید است . اشعه بتا نیز بیشتر از 4 میلی متر نفوذ نمی کند ؛ ولی اثر موضعی شدیدی دارد. اشعه گاما، اثر عمومی تری دارد و قدرت نفوذ آن بیشتر است . به طوری که برای جلوگیری از انتشار اشعه گاما ، باید عناصر رادیواکتیو را در ظرفهای سربی به ضخامت 5/1 تا 5 سانتی متر نگهداری کرد. با توجه به خصلت پرتوزایی این عناصر ، می توان از آنها برای نشان دار کردن مواد غیر رادیواکتیو استفاده کرد. همین خاصیت منحصر به فرد سبب استفاده گسترده این عناصر در زمینه تهیه رادیوداروها شده است . رادیوداروها یا به عبارت دیگر داروهای رادیواکتیو، داروهایی هستند که بیشتر آنها نقش درمانی ندارند؛ بلکه به تشخیص بیماری کمک می کنند. به این ترتیب که این داروها پس از ورود به بدن با توجه به خصلت پرتوزایی بافت مورد مطالعه را نشان دار می کنند تا بتوان از آن اسکن تهیه کرد. پزشک معالج از طریق این اسکن ها می تواند به تشخیص و سپس درمان بیماری بپردازد. با کمک این مواد می توان از اندامها و بافتهای مختلف بدن نظیر مغز، کلیه ، کبد، استخوان ، تیروئید اسکن تهیه کرد. همراه این رادیو داروها از برخی مواد شیمیایی غیررادیواکتیو نیز استفاده می شود که با تشکیل کمپلکس موجبات پیوند ذرات رادیواکتیو با سلولهای بدن را فراهم می کند؛ زیرا مواد رادیواکتیو به تنهایی قادر به تشکیل پیوند با سلولهای بدن نیستند. این داروها در بخش رادیوایزوتوپ ، مرکز تحقیقات هسته ای سازمان انرژی اتمی ایران تولید و سپس به مراکز پزشکی ارسال می شود. داروهای رادیواکتیو از ماده اولیه غیر رادیواکتیو تحت بمباران نوترونی در راکتور تهیه می شود. یکی از انواع مهم این داروها تکنسیم - 99 m است که یک پرتو گاما با 140 کیلو الکترون ولت انرژی دارد و 6ساعت نیمه عمر دارد و در تهیه اسکنهای بسیاری استفاده می شود. به دلیل نیمه عمر کوتاه این ماده و با توجه به این که پس از گذشت زمان نیمه عمر، قدرت تشعشع نصف می شود، مولیبدن با جرم اتمی 99 که نیمه عمر آن 67 ساعت است ، تهیه و به مراکز پزشکی ارسال می شود. این عنصر ، نقش عنصر مادر را دارد و با تابش یک پرتو بتا به تکنسیم - 99 m یا عنصر دختر تبدیل می شود. به این ترتیب ، برای مدت زمان طولانی تری می توان از این دارو استفاده کرد. مولیبدن 99با درجه خلوص بیش از 99 درصد از محصولات شکافت اورانیوم 235 غنی شده تهیه می شود و درون ژنراتور استریل به مراکز پزشکی فرستاده می شود. این ژنراتور، ستون شیشه ای است که در آن مولیبدن 99 خود به خود به تکنسیم 99 m تبدیل می شود. برای کاهش میزان پرتو در خارج ژنراتور و رسانیدن آن به حد مجاز، برای جلوگیری از پرتوگیری افرادی که از آن استفاده می کنند، از محافظ سربی به شکل استوانه ای که شامل 3 قسمت بالایی ، میانی و پایینی به ضخامت 40 میلی متر است ، استفاده می شود. وسیله حمل و نقل این ژنراتور، قوطی استوانه ای شکل از جنس حلبی است که ژنراتور و حفاظ سربی آن در این قوطی قرار می گیرد. همراه هر ژنراتور 2 شیشه کوچک به نام ویال ، یکی حاوی محلول مخصوص و یکی تحت خلاء فرستاده می شود. روی سطح بالایی محفظه ژنراتور 2 سوزن کوچک قرار دارد. زمان استفاده ویال حاوی محلول را از قسمت سرپوش لاستیکی در یکی از سوزنها و ویال خلائ را در سوزن دیگر فرو می برند. محلول مورد استفاده ، ضمن عبور از ستون ژنراتور 99 m را از مولیبدن مادر جدا کرده و به ویال خلائ منتقل می کند. محلول دوشیده شده از ژنراتور از طریق تزریق وریدی به بیمار تجویز می شود. از این رو تمام مراحل تولید ژنراتور و تهیه ویالهای همراه آن در شرایط استریل انجام می گیرد و ژنراتور پیش از ارسال به مراکز مصرف ، تحت کنترل خلوص شیمیایی ، رادیوشیمیایی و بیولوژیکی قرار می گیرد. تکنسیم 99 m با استفاده از کیتهای مختلف تشکیل کمپلکس برای تهیه اسکن از بافتها و اندام های مختلف بدن استفاده می شود. یکی دیگر از رادیو داروهای با کاربرد گسترده ، ید 131 است که هم مصرف تشخیصی دارد و هم مصرف درمانی و برای امراض تیروئیدی استفاده می شود. این رادیو دارو در زمینه تشخیص داخل کپسول خوراکی به مصرف بیمار می رسد و سپس اسکن تیروئید تهیه می شود. در زمینه درمانی برای درمان پرکاری شدید تیروئید و سرطان تیروئید این دارو به شکل محلول تهیه می شود. در مراکز درمانی ، این محلول با سرنگ داخل دهان بیمار ریخته می شود. پرتوهای ساطع از این عنصر ، سلولهای سرطانی و پرکار را از میان می برند. این رادیو دارو نیز داخل حفاظ سربی به مراکز درمان فرستاده می شود. اگرچه این داروها نقش مهمی در تشخیص بیماری ها دارند؛ اما مضرات آنها نیز نباید نادیده گرفته شود. بیمارانی که این داروها را مصرف می کنند، به دلیل پرتوزایی دارو باید برای مدت زمان مشخصی از برخورد نزدیک با افراد سالم جلوگیری کنند. این زمان برای تکنسیم m، 24 نودونه ساعت است ؛ ولی در مورد ید اگر میزان شدت دارو کم باشد ، این زمان در حد چند روز است و اگر شدت دارو بیشتر باشد ، بیمار برای چند روز در یک اتاقک مخصوص در مرکز درمانی قرنطینه می شود. همچنین از به کار بردن این داروها برای زنان شیرده و حامله و افراد کمتر از 18 سال باید احتراز کرد. در چنین حالتی ، تشخیص ضرورت و ریسک استفاده به عهده پزشک خواهد بود.