داستان‌نویسی فرمول ندارد

در مقایسه قصه و داستان از طرفی می‌بینیم که هنوز قصه‌هایی از گذشته در ذهن ما جای دارد که گاهی با آنها زندگی می‌کنیم. پس قصه در کار خود و تاثیر‌گذاری‌اش بسیار موفق بوده است. به نظر شما آیا داستان امروز که حرف اول را در دنیای ما می‌زند ممکن است بتواند قدمتی مانند قصه‌هایمان پیدا کند؟

هر نوع روایتی جای خودش را دارد. قصه‌ها هم ارزش خودشان را در مقاطع مختلف زمانی دارند. ولی داستان متعلق به دوران ماست و شرایطی که ما در آن زندگی می‌کنیم، دقیقا مثل دیگر پدیده‌های عصر مدرن و این قابل پیش‌بینی نیست که داستان تا چه زمانی بتواند وجود داشته باشد، بخصوص با این توسعه شگفت‌انگیز در جامعه انسانی. اما به هر جهت یکی از مشخصه‌های فرهنگی دوران مدرن، رواج قصه و رمان است. مثلا در دوره‌ای که ما زندگی می‌کنیم فناوری سینما بسیار پیشرفت کرده است. اما از آنجا که تصویر نمی‌تواند جای کلمه را بگیرد و نمی‌تواند پتانسیل و خصوصیت کلمه را داشته باشد، می‌بینیم که فناوری سینما با تمام قدرتی که دارد نتوانسته است جای داستان و کلمه را بگیرد و این بیانگر حیطه استقلال ادبیات است. البته تاکید می‌کنم که هر چیزی ارزش و جایگاه خود را دارد.

مثالی می‌زنم. زمانی بود که نویسندگان با قلم و مرکب می‌نوشتند. اما اکنون صورت نوشتن تغییر کرده است و این احتمال وجود دارد که از طریق فناوری شکل دیگری از هنر جایگزین ادبیات با خصوصیات امروزش شود. کسی نمی‌تواند پیش‌بینی کند که مثلا 100 سال دیگر داستان چه موقعیتی پیدا می‌کند. اما اکنون رمان رواج دارد و خوانده می‌شود.

در هیچ جای کتاب به فرمول اشاره نشده است و مطالب کتاب از این جنس نیست. همان‌طور که ادبیات مانند فیزیک و شیمی نیست که با فرمول بندی معنا پیدا می‌کند. این کتاب بیشتر یک سری اطلاعات و رویکرد است که در پرورش فکر نویسندگان جوان موثر خواهد بود و با خواندن آن ممکن است نگاهشان به ادبیات عمق بیشتری پیدا کند.

حاشیه بر مبانی داستان، کتابی است که با وجوه داستان کار دارد و اطلاعاتش می‌تواند برای خوانندگان جوان مفید باشد، البته خوانندگان را از کتاب‌های دیگر بی‌نیاز نمی‌کند.

خواندن این کتاب و کتاب‌هایی شبیه آن موجب می‌شود نویسنده اطلاعات بیشتری پیدا کند و اثری عمیق‌تر و دقیق‌تر بیافریند. این کتاب تنها مکمل کتاب‌های دیگر است.

فرمولی کردن کار نویسنده را محدود می‌کند و دادن چنین اطلاعاتی اصلا نویسنده‌ها را شبیه به هم نمی‌کند و موجب نمی‌شود که از یک روش خاص تبعیت کنند.

اینها یک سری اطلاعات منتج به شناخت است که احساس کرده‌ام، باید این مطالب را با مخاطبانم در میان بگذارم. به گمانم هنرمند اگر مجال ندهد که هنرش سمت و سو و نظم و نسق بگیرد به کمال نمی‌رسد. با کسب اطلاعات و القای آن به اثر است که کار هنرمند متحول می‌شود.

این آثار پشتوانه فکری، روایت و فرهنگ مکتوب ما هستند. همان طور که اروپاییان قبل از پیدایش داستان یک سری ارزش‌های ادبی داشتند که پشتوانه فکر آنان بود. اما از همان حدود 100 سال پیش که وارد عصر جدید شدیم، دیگر نمی‌توان انتظار داشت که نویسنده امروز به سبک بیهقی و بلعمی بنویسد.

وقتی داستان قادر به عینیت دادن پیچیدگی‌های وضعیت بشر امروز است، این نیاز هست تا تکنیک داستان را یاد بگیریم و ارزش‌های فرهنگی خود را به شکل روایت داستان به وجود بیاوریم، آن هم برای این که بتوانیم رمان ایرانی ایجاد کنیم. رمان ایرانی هم پدید نمی‌آید مگر با یادگرفتن تکنیک رمان‌نویسی و دانستن مشخصه‌های فرهنگی‌مان که آنها را تنها در آثار کلاسیک‌مان می‌توانیم پیدا کنیم. کتاب حاشیه بر مبانی داستان، علاوه بر رمان بودن، خصوصیات فرهنگی ما را هم در بر خواهد داشت.