مواد مخرب لایه ازن از چرخه مصرف حذف می‌شوند

پروتکل مونترال در زمینه مواد مخرب لایه ازن یک پیمان نامه بین‌المللی برای حفاظت از لایه ازن است که در 16سپتامبر سال 1987 میلادی به امضای کشور‌های متعهد رسیده و از اول ژانویه 1989 اجرایی شده است. براساس مستندات دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست، این پروتکل برنامه زمانبندی و مکانیزم‌های مالی و اجرایی مورد نیاز برای حذف و جایگزینی مواد مخرب لایه ازن را با مواد و تکنولوژی‌های جایگزین سازگار با محیط زیست از طریق ارائه چارچوب‌های سیاستگذاری، تدوین مقررات، معرفی جایگزین‌های مناسب، ظرفیت سازی، آموزش، پایش و نظارت و ارائه کمک‌های مالی و انتقال تکنولوژی به کشور‌های عضو این پروتکل فراهم می‌سازد. با وجود این که امروزه تاسیسات و تجهیزات نظامی جدید فاقد فریون‌ها و ‌هالن‌ها هستند، اما استفاده از این مواد برای تعمیر و پشتیبانی از سیستم‌ها و تجهیزات قدیمی مبتنی بر این مواد همچنان ادامه دارد. بررسی‌ها نشان داده است که فریون‌ها به‌عنوان مواد سرمایشی در سیستم‌های خنک‌کننده و تهویه مطبوع تاسیسات دفاعی و در بخش حمل و نقل دریایی و کشتی‌ها استفاده می‌شوند. همچنین‌ هالن‌ها نیز به‌عنوان مواد اطفاء حریق در نیروی زمینی، دریایی و هوایی بویژه برای حفاظت پرسنل و کادر نظامی کاربرد دارد.از این‌رو توجه به مدیریت مواد و ترکیبات مضر برای محیط زیست از آن جهت اهمیت دارد که در بسیاری از موارد تاثیرات سوء ناشی از کاربرد این مواد نه تنها باعث تخریب محیط زیست می‌شوند، بلکه بصورت غیرمستقیم بر نظام‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور‌ها نیز تاثیر سوء دارند.

فریون‌ها عمدتا در سیستم‌های خنک‌کننده (سرمایشی) و بویژه در سیستم‌های تهویه مطبوع کشتی‌ها و تاسیسات قدیمی نظامی مورد استفاده قرار می‌گیرند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که کاربرد فریون‌ها در برخی از تجهیزات دریایی مانند کشتی‌ها و زیر دریایی‌ها همچنان ادامه دارد چرا که سیستم‌های سرمایشی در این قبیل تجهیزات به نحوی طراحی شده‌اند که فقط امکان استفاده از نوع مشخصی از مواد مخرب لایه ازن را فراهم می‌سازد. ابعاد و احجام این قبیل تاسیسات خنک‌کننده متناسب با نیازهای خاص تجهیزات طراحی شده و ممکن است با جایگزینی فریون‌ها برخی مشخصات این تجهیزات مانند ویژگی اکوستیک آنها تغییر کند. در برخی موارد جایگزینی در تجهیزات دریایی و بویژه در بخش نظامی بسیار پر هزینه بوده و از این جهت، هزینه عاملی محدودکننده محسوب می‌شود.

مدیریت مواد مخرب

علی‌رغم وجود تکنولوژی‌های جایگزین برای فریون‌ها، بسیاری از این تکنولوژی‌های مبتنی بر هیدروکلروفلوروکربن‌ها)HCFCs( و هیدرو فلروکربن‌ها)HFCs( هستند. با توجه به این که کشور‌های عضو پروتکل مونترال متعهد شده‌اند تا مصرف و تولید هیدروکلروفلوروکربن‌های خود را از سال 2013 میلادی بتدریج کاهش دهند، بنابراین لازم است تا جایگزین‌های مناسبی برای این گروه از مواد نیز بکار برده شوند. از طرف دیگر این مواد جزو گاز‌های گلخانه‌ای بوده و کشور‌های عضو پروتکل کیوتو در حال اتخاذ مقرراتی برای مدیریت این قبیل گاز‌ها که دارای توان گرمایش جهانی بالایی هستند، می‌باشند.

بر این اساس، در پاسخ به چنین وضعیتی، مواد جایگزین با توان گرمایش جهانی کمتر در حال معرفی به بازار هستند. بنابراین لازم است کشور‌های در حال توسعه نیز در انتخاب تکنولوژی‌ها و مواد جایگزین به این موضوع با تاکید بیشتری توجه کرده و تا حد امکان از جایگزین‌هایی که دارای توان گرمایش جهانی بالاتری هستند استفاده نکنند.

به‌عنوان اولین قدم در این زمینه از دفاتر ازن کشور‌های منطقه خواسته شد تا با جلب مشارکت سازمان‌های درگیر در بخش حمل و نقل دریایی مانند وزارتخانه‌های دفاع کشور‌های خود و دیگر سازمان‌هایی که با این بخش‌ها در ارتباطند در برنامه‌ریزی‌ها و اجرای فعالیت‌های مدیریت این مواد امکان اتخاذ و به‌کارگیری جایگزین‌های مناسب را فراهم سازند؛ به این ترتیب سازمان‌های مرتبط می‌بایست دستورالعمل‌های خاصی را برای اجتناب و کنترل نشت و انتشار تصادفی مواد مخرب لایه ازن بویژه در بخش حمل‌‌ونقل دریایی تدوین و به مورد اجرا بگذارند.

دراین زمینه مقرر شد برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد از مدل هلند در زمینه کنترل نشت مواد مخرب لایه ازن استفاده کرده و از کشور‌ها نیز خواسته شد تا جرائمی را برای موارد نشت اتفاقی مواد مخرب لایه ازن و سایر مواد زائد خطرناک تدوین و اجرا کنند. از سوی دیگر در تصمیمات برنامه محیط زیست سازمان ملل اعلام شده است که با توجه به این‌که منطقه آسیا و اقیانوسیه دارای بزرگ‌ترین تاسیسات اوراق و بازیافت کشتی است، مقرر شد مراتبی اتخاذ شود تا امکان بازیافت کلیه هواپیماها و کشتی‌های کهنه و از رده خارج شده که دارای مواد مخرب لایه ازن هستند تسهیل شود. در این زمینه سازمان جهانی دریاهای آزاد)IMO( به منظور فراهم سازی زمینه عقد یک پیمان‌نامه بین‌المللی در زمینه امحاء کشتی‌های فرسوده، قرار است در ماه می‌سال 2009 نشستی بین‌المللی را در منطقه برگزار کند. بخش ازن برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد نیز در حال تدوین یک پروژه برای امحاء ضایعات کشتی‌ها و هواپیماهای فرسوده است.

حذف HCFC‌ها

حذف HCFC‌ها (هیدروکلروفلوروکربن‌ها) در قالب یک برنامه ملی و متناسب با نیاز‌ها و الزامات خاص کشور انجام می‌گیرد و اجرای این برنامه نیازمند ایجاد و التزام به تعهدی قوی در دولت و کشور است. این تعهد می‌بایست در همه زمینه‌ها یعنی سیاست‌ها و قوانین و مقررات، توانمندسازی و ارتقای ظرفیت‌های داخلی، فعالیت‌های آموزشی تخصصی و اطلاع‌رسانی عمومی و همچنین تدوین و اجرای پروژه‌های حذف فیزیکی‌‌HCFC‌ها ایجاد شود تا به طور دقیق و در انطباق با تعهدات کشور، حذف کامل محقق شود.

در گام نخست، سازمان حفاظت محیط زیست و دفتر حفاظت لایه ازن به نمایندگی از طرف دولت ایران با همکاری آژانسهای اجرایی اقدام به تهیه برنامه مدیریتی حذف HCFC‌ها می‌کند. این طرح استراتژی کلی برای حذف را شامل می‌شود که در راستای اجرای تصمیم نشست نوزدهم اعضای پروتکل مونترال و خصوصا به منظور نیل به اهداف سال‌های 2013 و 2015 است.

در تدوین این برنامه مدیریتی می‌بایست تاثیر مشکلاتی از قبیل رکود اقتصاد جهانی و بحران انرژی بر مصرف‌کنندگانHCFC مد نظر قرار گیرد. بنابر این ضرورت دارد تا مصرف‌کنندگان در سال‌های 2009 و 2010 با دقت بیشتری مورد ارزیابی قرار گیرند تا این ارزیابی پایه و اساس چگونگی دخالت دولت در این پروژه برای رسیدن به اهداف سال‌های 2013 و 2015 باشد.

صنایع مصرف‌کننده در ایران

بدون شک یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگانHCFC ‌ها تولیدکنندگان دستگاه‌های تهویه و تبرید و همچنین سرویس‌کاران و قسمت خدمات پس از فروش این دستگاه‌ها هستند. این مساله باید بصورت نظام مند و همه جانبه در تطابق با تعهدات کشور در قبال پروتکل مونترال مورد توجه قرار گیرد.

این مواد در آینده تحت قوانین کنترل واردات و صادرات و سایر مقررات خرید و فروش شامل مجوز‌های اجباری و سیستم سهمیه‌بندی قرار خواهند گرفت. از این رو برای واردکنندگان و توزیع‌کنندگان بسیار مهم است که در فرآیند تدوین برنامه مدیریت حذفHCFC ‌ها همکاری و مشارکت کرده و اطلاعات و تجربیات خود در زمینه واردات و فروشHCFC ‌ها را عرضه کنند تا به این ترتیب دستیابی کشور به تعهدات خود در قبال پروتکل مونترال را تسهیل کنند. این مساله بسیار مهم است که به یک تخمین دقیق و حساب شده از مقدار پایه مصرف در کشور برسیم. همچنین ضروری است که گردانندگان صنعت و دیگر سازمان‌های مرتبط با دفتر لایه ازن همکاری نزدیکی داشته باشند تا به هدف حذفHCFC ‌ها در راستای برنامه راهبردی تعریف شده دست یابیم.

حمیده سادات‌هاشمی