صدای سکوت را می‌شنوی؟

در هر حال مثل بسیاری از ازدواج‌هایی که در دنیای چهره‌های مشهور شکل می‌گیرد ازدواج پر سر و صدای زوجی که سال‌ها در کنار هم خوشبخت زندگی کردند، پس از جدایی پر سر و صدای پینتر از همسر اولش که بازیگر تئاتر بود، رخ داد.

پینتر مثل خیلی از نویسندگان هم نسلش زندگی را با جنگ جهانی دوم شناخت. او که در سال 1930 به دنیا آمده بود وقتی که هیتلر آرامش دنیا را به هم زد و شروع به بمباران اروپا کرد، تنها 9 سال داشت.

هرچند سال‌های پس از جنگ هم هنوز با آرامش فاصله بسیار داشت، اما درس و مدرسه موجب آشنایی او با تئاتر شد. او مثل خیلی از هنرمندان اولین تجربه‌های تئاتری‌اش را با بازی در نقش‌های تئاتری مدرسه تجربه کرد و ادامه بازیگری آن هم در نقش‌هایی مثل «مکبث» و «رومئو» باعث شد تا ارتباط او با تئاتر همیشگی شود. 18 ساله بود که وارد آکادمی سلطنتی هنرهای نمایشی شد، اما بعد از دو ترم آنجا را رها کرد و ترجیح داد تا بی‌واسطه با دنیا روبه‌رو شود. بعد هم اولین مخالفت‌ها با نظام موجود را با نرفتن به سربازی تجربه کرد و جریمه‌اش را هم پرداخت. همه این تجربه‌ها تهدیدهایی بود که بعدها در نوشته‌هایش به عنصر اصلی زندگی بدل شد.

با این حال پینتر نوشتن را با شعر شروع کرد و پیش از هر چیز مجموعه‌ای از اشعارش را منتشر کرد. او بعدها از این مجموعه انتقاد کرده و می‌گوید این که می‌دانست چه می‌خواهد بنویسد، دلیلی برای فاصله گرفتن از خود هنرمندش در این شعرها بود.

شاید اولین تجربه نوشتن هنرمندانه پینتر نمایشنامه «اتاق» باشد. دو سال پیش در سال 2007 به مناسبت پنجاهمین سال نوشته شدن همین اثر؛ یک بار دیگر «اتاق» به روی صحنه رفت و از پینتر تقدیر شد.

البته خوشبختانه هارولد پینتر از آن دست نویسندگانی بود که توانست موفقیت را در زمان حضور و در جریان زندگی‌اش لمس کند. هرچند از او برای «اتاق» در زمان نوشته شدنش تقدیر نشد و حتی بدتر از آن اجرای نمایشنامه بعدی یعنی «جشن تولد» به دلیل تفاوتش با آنچه مردم آن زمان به عنوان تئاتر می‌شناختند، شکستی حسابی برایش به بار آورد و پس از یک هفته از صحنه پایین آمد. اما اظهارات یک ناجی افسانه‌ای به همه چیز جنبه‌ای دیگر داد؛ یکی از مشهورترین منتقدان تئاتر زمان یعنی آقای «هارولد هابسون» این کار را پسندید و در یک نقد هنری از ویژگی‌های استثنایی آن دفاع کرد.

از این جاست که سبک پینتر متولد و به نام «پینترسک» مشهور شد. هارولد پینتر گرچه اذعان کرده که در نخستین کارهایش متاثر از «ساموئل بکت» دیگر نمایشنامه‌نویس بزرگ انگلیسی قرن بیستم بوده، اما ویژگی‌های خاص سبک خودش را دارد که آن را بیشتر با نام طنز آزارنده می‌شناسند. کار او تلفیقی است از نمایشی روان‌شناسانه که در آن هریک از شخصیت‌ها با ترس‌ها، ناامنی و تهدیدهای بسیار بدیهی، در سکوت یا در خلال دیالوگ‌هایی که گاه به قصدی دیگر بیان می‌شوند، حضور دارند. این تهدیدها در آثار اولیه پینتر بیرونی‌اند و بعد آنقدر درونی می‌شوند که شخصیت باید با دشمنی که در درون وجود خودش ریشه دارد روبه‌رو شود.

«بازگشت به خانه» یکی از همین نگاه‌های روان‌شناسانه است که رفتار بی‌رحمانه آدم‌ها را وقتی در لحظه‌های حساسی از زندگی هستند، با هم نشان می‌دهد. او می‌گوید این رفتارها که حتی در خانواده به عنوان یک واحد منسجم هم خودش را نشان می‌دهد، هرچند ناخودآگاه انجام می‌شود اما ریشه در خیلی چیزها دارد. این اثر که از شاهکارهای او شمرده می‌شود، در سال 1967 جایزه تونی آمریکا را گرفت و هنوز هم در برادوی اجرا می‌شود.

یک زبان متفاوت

او در ارائه این مفاهیم هم سبک خاص خودش را دارد که موجب می‌شود تا او را استاد پاره‌پاره‌نویسی بنامند. این سبک نوشتن که عواملی مثل مذهب، نژاد و محیط فرهنگی در بروز آن بسیار موثر بوده از حس آوارگی و انزوایی که او تجربه کرده ناشی می‌شود. او در نوشته‌هایش بیش از این که به گفته‌ها توجه نشان دهد به ناگفته‌ها علاقه دارد و با تاثیر از سبک ایبسن و چخوف و بکت سعی می‌کند تا نشان دهد در ناگفته‌های وجود هر کسی چه احساسات و نیازهایی نهفته است.

نمایشنامه‌های پینتر علاوه بر این یک ویژگی دیگر هم دارند که آن روایت غیرخطی داستان است. این سبک بویژه در نمایشنامه‌های تلویزیونی و سینمایی او بیشتر دیده می‌شود. با این حال او با بیشترین استفاده از وقفه‌ها و سکوت‌ها مثل بکت امکانات دراماتیک سکوت در تئاتر را تعمق می‌کند و با استفاده از همین وقفه‌ها، اتصال و تغییر روانکاوانه متن را دنبال می‌کند.

جهان پینتر پر است از شخصیت‌هایی که وجوه مختلف کشف ناشده دارند. این شخصیت‌ها که از طبقات مختلف اجتماعی انتخاب می‌شوند، می‌توانند در یک نمایش به تناوب در نقش غالب و مغلوب قرار بگیرند و جایشان را با هم عوض کنند. همین جابه‌جایی است که غیرمنتظره بودن نمایش را رقم می‌زند و نشان می‌دهد واقعیت با آن‌چه ما به صورت عادت فکر می‌کنیم خیلی متفاوت است.

رابطه هنر، سیاست و انسانیت

پینتر از دهه 70 به سراغ مسائل سیاسی رفت و موضع گیری‌های سیاسی را نیز وارد آثارش کرد. این موضع‌گیری‌ها چند دهه بعد در اوایل هزاره سوم و با نوشتن نامه سرگشاده صریحش به تونی بلر نخست وزیر وقت بریتانیا که با جورج بوش برای حمله به عراق موافقت کرده بود، باعث شد تا خیلی‌ها اهدای جایزه ادبی نوبل به او را در سال 2005 سیاسی بنامند. اما با این حال اهمیت آثار ادبی او آنقدر زیاد بود که کسی ولو اگر این جایزه به دلیل سیاسی به او اهدا شده بود هم توان مخالفت با این کار را نداشت. جالب این‌که پینتر سخنرانی دریافت جایزه‌اش را هم به اثری سیاسی و ماندگار تبدیل کرد و از آن‌جا که به دلیل بیماری نمی‌توانست به استکهلم سفر کند، در پیامی ویدئویی با عنوان «هنر، حقیقت، سیاست» همه موضعگیری‌هایش را تایید دوباره کرد. او گفت به عنوان یک شهروند باید بپرسم: «درست چیست؟ غلط چیست؟» این سخنرانی پیش از این که پیامی ادبی باشد، به پیامی سیاسی برای سیاستمداران بدل شد و تیترهای تند سیاسی از آن بیرون آمد.

دستاوردهای یک عمر

این چهره بزرگ قرن بیستم، علاوه بر نمایشنامه‌های تئاتری، نمایشنامه‌های بسیار تلویزیونی وسینمایی هم نوشت و کارگردانی بسیاری از آثارش را برعهده گرفت. او به بازیگری هم به عنوان اولین گرایش هنری‌اش تا آخر عمر وفادار ماند و حتی در آخرین ماه‌های زندگی‌اش در نقشی که خودش نوشته بود به روی صحنه رفت.

گارسن لال (1960)، درد خفیف (1961)، سرایدار (1960)‌، کلکسیون (1961)‌، بازگشت به خانه (1965)‌، چشم‌انداز (1967)، سکوت (1968)، ناکجاآباد (1974)، یکی برای جاده (1984)‌، زبان کوهستان (1988)، نظم نوین جهانی (1991)، مهتاب (1993) و از خاکستر به خاکستر (1996) از مهم‌ترین آثار نمایشی او هستند.

در ایران اما نمایشنامه‌های «درد مختصر» و «آسایشگاه» با ترجمه رضا دادویی سال پیش منتشر شد. «سرایدار»، «خیانت»، «وقت ضیافت»، «جشن تولد» و «درد مختصر» هم پیش از آن به فارسی ترجمه و منتشر شده بود و به زودی قرار است نمایشنامه‌های «کوتوله‌ها»، «مدرسه» و «سکوت» هم با ترجمه محمدرضا عرفانی به بازار بیاید.

نمایشنامه «در جستجوی زمان از دست رفته» که بتازگی با ترجمه عباس پژمان منتشر شده هم از آثار مهم پینتر است. همان‌طور که از نام این اثر بر می‌آید، در حقیقت خلاصه‌ای از رمان 7 جلدی مارسل پروست نویسنده مشهور فرانسوی است که در یک متن صد صفحه‌ای خلاصه شده است. او در سال 2000 نمایشنامه‌ای براساس این رمان معروف نوشت که در تئاتر لندن اجرا شد. پینتر در این اثر با وجود همه خلاصه بودن آن، بسیار به رمان وفادار مانده است.

مترجم: آرزو پناهی
منبع: گاردین