سفر برای سلامت

وقتی جهانگردان به کشوری وارد می‌شوند، الزاماً باید هزینه‌هایی را در آن کشور بپردازند، مثل غذا، محل اقامت، هتل، مهمانخانه، تفریحات، حمل‌ونقل، گشت‌ها، تورها و همچنین پولی که بابت خرید سوغاتی و کالای بومی کشور میزبان می‌پردازند. این هزینه‌ها از طریق ارزی که وارد کشور میزبان می‌کنند باعث رونق اقتصادی آن کشور می‌شوند. به همین علت به جهانگردان صادرات نامرئی هم می‌گویند.

با توسعه فعالیت‌های جهانگردی، زمینه برای ایجاد اشتغال فراهم می‌شود و این مساله برای کشورهایی که با جمعیت جوان و متقاضی روبه‌رو هستند، بسیار مفید است. از هر 10 نفر گردشگر که وارد کشور میزبان می‌شود یک فرصت شغلی به وجود می‌آید.

طبق نظر کارشناسان اقتصاد، سفر و گردشگری در سال 2009 به میزان 3/9 درصد در تولید ناخالص ملی جهان سهم داشته و موفق به تولید بیش از 210 میلیون شغل یا 4/7 درصد از کل بازار اشتغال جهانی شده است. طبق گزارش‌های رسمی 922 میلیون گردشگر در سال 2008 بالغ بر 944 میلیارد دلار آمریکا درآمد تولید کرده‌اند.

در میان انواع گردشگری‌ها، گردشگری سلامت و درمانی نیز جایگاه خاص خود را دارد. گردشگری سلامت از دیرباز وجود داشته است. برخی عقیده دارند این پدیده از زمان یونان و روم باستان در اروپا وجود داشته و بعد به نقاط دیگر دنیا گسترش پیدا کرده است. در دوران باستان افرادی که دچار بیماری‌های تنفسی یا روماتیسمی بوده‌اند متوجه شده بودند برخی آب و هواها در بهبودی‌شان تاثیر دارد و به آن نقاط می‌رفتند؛ ولی تا پیش از قرن هجدهم اهمیت چندانی برای آن قائل نبودند. در انگلستان این بخش به شهرهای دارای چشمه‌های آبگرم اختصاص داشت و عموما مناطقی که آب‌های معدنی داشتند برای درمان امراض مختلف از بیماری‌های روده‌ای گرفته تا کبدی و برونشیت مورد توجه قرار می‌گرفتند.

گردشگری سلامت از نظر بسیاری از محققان و صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف پزشکی و جهانگردی و مدیریت، تعاریف مختلف داشته و دارد، چنانچه حتی برخی، الفاظ سلامت یا درمانی و پزشکی را به جای هم در تعریف یا در ادبیات مربوط استفاده می‌کنند.

سازمان جهانی گردشگری به طور خاص گردشگری سلامت را چنین تعریف می‌کند: استفاده از خدماتی که به بهبود یا افزایش سلامت و افزایش روحیه فرد (با استفاده از آب‌های معدنی، آب و هوا یا مداخلات پزشکی) منجر می‌شود و در مکانی خارج از محل سکونت فرد و بیش از 24 ساعت به طول می‌انجامد.

البته باید گفت مقوله گردشگری سلامت، فراتر از گردشگری درمانی است و شامل مقولات دیگری مانند استفاده از امکانات طبیعی و آب‌های گرم و آب‌های معدنی، لجن درمانی و... نیز می‌شود.

گردشگری سلامت شامل زیرمجموعه‌های متنوعی مانند گردشگری درمانی طبیعی، مراقبت و نقاهت، درمان‌های غیرمتعارف، درمان‌های پزشکی، جراحی، کلینیکی، تشخیصی، جراحی، بیمارستانی، طب سنتی، طب سوزنی، انرژی درمانی، یوگا، مدیتیشن و گردشگری پیشگیرانه است.

در گردشگری درمانی مداخلات پزشکی اصل است. مشتری یا همان گردشگر که از بیماری مزمن یا حاد رنج می‌برد برای حل مشکلات درمانی خود یا از روش‌های پزشکی معمول و متعارف بهره می‌برد یا از درمان‌ها و روش‌هایی که از نظر دانشمندان تجربی روش‌های غیرعلمی خوانده می‌شوند.

در شاخه پزشکی نیز می‌توان با توجه به وسعت مداخله و نیاز به مراقبت‌های بهداشتی و درمانی یا جراحی 2 نوع تقسیم‌بندی سبک (فرآیندهای تشخیص و درمان بدون مداخله جراحی و فرآیندهای جراحی بدون بستری و بدون تاثیر حیاتی بر زندگی بیمار) و سنگین (درمان‌هایی با نیاز به بستری در بیمارستان یا نیاز به بخش مراقبت‌های ویژه و مراقبت‌های بعد از مرخصی از بیمارستان) قائل شد.

اما در گردشگری پیشگیرانه، افراد برای استفاده از امکانات طبیعی موجود در مقصد، مسافرت می‌کنند. این امکانات که شامل آب و هوای مطلوب، چشمه‌های آب‌گرم و مجموعه‌های لجن‌درمانی و محیط‌های آرامش فکری و... است، در اختیار افراد قرار می‌گیرد تا آنها تمدد‌اعصاب یابند. در واقع استفاده از این امکانات، هم از لحاظ روحی روانی و هم از نظر فیزیکی سبب بازیابی توان فرد شده و انرژی لازم را برای ادامه فعالیت عادی وی فراهم می‌کند. افرادی که در این طیف دسته‌بندی می‌شوند، ناراحتی یا بیماری خاصی ندارند بلکه با استفاده از امکانات طبیعی در واقع از بروز بیماری و ناراحتی جسمی و روحی جلوگیری می‌کنند.

در گردشگری درمانی طبیعی نیز گردشگر از امکانات طبیعت استفاده می‌کند، اما تفاوت اساسی در اینجاست که متقاضیان دارای بیماری یا مشکلات خاصی هستند و برای برگشت به حالت طبیعی و خروج از وضعیت بیماری جسمی یا روحی به این اماکن مراجعه می‌کنند. این افراد باید تحت نظر متخصصان و طی برنامه‌ای درمانی و بهبودمدار باشند. بیماران پوستی، تنفسی، روماتولوژی و عضله‌ای معمولا مراجعه‌کنندگان اصلی این گونه خدمات هستند. همچنین بیمارانی که اعمال جراحی خود را پشت سرگذاشته و دوره نقاهت خود را می‌گذرانند نیز با استفاده از آب‌های گرم، دریاچه نمک، لجن درمانی، آفتاب، ماسه و شن و... زیر نظر پزشک در یک برنامه درمانی و مراقبت بهداشتی، فرآیند بهبود خود را سرعت می‌بخشند.

امکانات مناسب

در کشور ما شرایط و امکانات و زیرساخت‌های درمانی مناسبی وجود دارد. تربیت نیروی انسانی با کیفیت (کادر درمانی، پرستاری و...) تجهیزات پیشرفته و نیز موقعیت خوب فرهنگی و اجتماعی در منطقه، پتانسیل مناسبی برای جذب گردشگر درمانی در کشور به وجود آورده است.

علاوه بر آن، وجود شهرهایی که محل تردد و ورود همیشگی گردشگر خارجی بوده‌اند و امکانات درمانی قابل ارائه به بیمار خارجی دارند (مانند مشهد مقدس و شیراز) و از دیرباز به صورت سنتی محل رجوع عده‌ای از بیماران خارجی (اعراب حاشیه خلیج‌فارس) بوده‌اند، سبب شده تا پتانسیل بالقوه در این حوزه به وجود آید. قیمت ارزان خدمات پزشکی نسبت به دیگر کشورهای منطقه نیز از جمله دیگر مزایای ایران برای فعالیت در حوزه گردشگری درمانی است و درمان بیماری‌هایی چون ناباروری، جراحی پلاستیک و زیبایی و همچنین کاشت دندان و جراحی لثه، مهم‌ترین جاذبه‌های درمانی ایران برای خارجی‌هاست. اما تنها امکانات پزشکی کشور نیست که می‌تواند این گردشگران را به ایران جذب کنند.

چشمه‌‌های آب‌گرم یکی از بهترین گزینه‌ها برای جلب این دسته از گردشگرهاست، به گونه‌ای که با ایجاد اقامتگاه‌های گردشگری، مراکز تفریحی و امکانات مناسب در این محل‌ها می‌توان بسیاری از گردشگران را جذب کرد. از طرفی صادرات خدمات پزشکی نیز یک اصل واضح برای تقویت ساختار بهداشت و درمان کشورهاست.

یکی از جاذبه‌ها و امتیازات ایران برای گردشگر درمانی در حوزه آب درمانی است، به طوری که بیش از یک هزار چشمه آب‌معدنی در کشور شناسایی شده است.

منابع متعددی برای تقاضای گردشگری پزشکی در ایران وجود دارند. بیش از 3 میلیون ایرانی در خارج از کشور مقیم هستند که حدود نیمی از این تعداد در ایالات متحده آمریکا به سر می‌برند. عدم پوشش بیمه‌ای یا کمی پوشش بیمه‌ای همراه با هزینه‌های بالای درمان در خارج از کشور موجب شده است ایرانیان مقیم خارج از کشور متقاضی دریافت خدمات درمانی با هزینه‌های بسیار پایین در ایران باشند.

بیماران کشورهای همسایه را نیز نباید فراموش کرد. این بیماران به 2 دسته تقسیم می‌شوند.

گروه اول بیمارانی هستند که برای دریافت خدمات نجات بخش و ضروری به ایران می‌آیند. این بیماران به دلیل نداشتن خدمات درمانی مورد نیاز در کشورهایشان یا به دلیل پایین بودن کیفیت این خدمات به ایران می‌آیند.

از جمله بیمارانی که بسیار به ایران می‌آیند متقاضیان درمان‌های ناباروری هستند. مراکز درمانی ناباروری ایران به دلیل قیمت ارزان و فناوری روز دنیا، بیماران خاصی را از کشورهای منطقه جذب کرده است.

گروه دوم، بیمارانی هستند که از کشورهای منطقه و برای انجام انواع جراحی زیبایی به ایران می‌آیند. ایران به دلیل تقاضای بالای داخلی انواع جراحی‌های زیبایی، بویژه جراحی‌های زیبایی بینی، از شهرت جهانی برخوردار است.

دلالان در تکاپو

نباید انتظار داشت «گردشگر درمانی» را بخش دولتی انجام دهد، اما در بخش غیردولتی نیز فقط موسساتی اجازه کار دارند که کیفیت مناسبی داشته باشند، چون در غیر این صورت انعکاس نامناسبی در سایر کشورها خواهد داشت. طبیعی است که هیچ‌کس حق ندارد به خاطر مقدار کمی دلار، اعتبار کشور را دچار خدشه کند.

شکی نیست که ورود بیماران خارجی باید از مبادی قانونی و رسمی از جمله شرکت‌های مجری گردشگری سلامت انجام شود. اما متاسفانه خلا‡های موجود در این زمینه در حدی است که عده‌ای سودجو در این میان نقش واسطه بین بیماران خارجی که وارد کشور می‌شوند و مراکز درمانی را بازی می‌کنند، اما این نقش بدون هیچ تعهدی آغاز و با نارضایتی این بیماران خاتمه می‌یابد.

حسین‌علی شهریاری، نماینده مردم در مجلس هشتم شورای اسلامی و عضو کمیسیون بهداشت مجلس در گفتگو با ایسنا می‌گوید: در زمینه توسعه گردشگری سلامت متاسفانه یا خوشبختانه در سال‌های اخیر خوب شعار داده‌ایم، ولی در عمل نتوانسته‌ایم کار چندانی انجام دهیم.

وی می‌افزاید: در سال‌های اخیر برخی اقدامات برای جذب گردشگران سلامت و بیماران کشورهای همسایه برای مداوا در ایران انجام شده است، اما عمده آن از سوی دلالان و واسطه‌هایی بوده که با عملکردشان یک فضای بدبینی را نسبت به ایران میان کشورهای همسایه و بخصوص عراق به وجود آورده‌اند.

نماینده مردم زاهدان در مجلس شورای اسلامی می‌گوید: آنان با مراکز درمانی و بیمارستان‌های خاصی طرف حساب هستند و بیماران خارجی را به این مراکز ارجاع می‌دهند و پول‌هایی به جیب می‌زنند که از پولی که آن مرکز درمانی بابت درمان بیمار می‌گیرد، بیشتر است، این فضا بشدت نگران‌کننده است و ممکن است بی‌توجهی به آن عوارضی به وجود آورد که بعدا نتوانیم از وجهه مثبت کشورمان دفاع کنیم.

شهریاری توضیح می‌دهد: در مواردی برخی از زائران ایرانی که برای زیارت به عراق سفر کرده‌اند، با برخورد نامناسب عراقی‌ها مواجه شده‌اند که از مشکلات بیمارانشان که برای مداوا به ایران آمده‌اند، گلایه می‌کردند و می‌گفتند شما در کشورتان برای بیماران ما چه مشکلاتی ایجاد کردید.

نایب رئیس کمیسیون بهداشت و درمان اضافه می‌کند: اگر قرار است برای ساماندهی گردشگری سلامت در کشور کاری شود، باید کانال‌ها و مراکز قانونی آن معرفی شود و یک روند طبیعی برای آن تعریف شود تا یک مشت دلال و واسطه نتوانند آبروی کشورمان را خدشه‌دار کنند.

وی می‌گوید: این دلالان از جامعه پزشکی نیستند، ولی با مراکز درمانی و برخی پزشکان رابطه دارند و در بیشتر موارد درآمد آنان از حق‌العمل پزشک بیشتر است. مصادیق آن را هم سراغ دارم که الان نمی‌خواهم اعلام کنم، فقط هم در تهران نیستند و متاسفانه اتفاقات خوبی در این زمینه نمی‌افتد.

نماینده مردم زاهدان در مجلس شورای اسلامی تاکید می‌کند: علت اصلی این نابسامانی، نظارت ضعیف دستگاه‌های مسوول بخصوص وزارت امور خارجه و سازمان گردشگری است که راه‌های دسترسی قانونی و مراکز معتبر را معرفی نکرده‌اند. وزارت بهداشت هم آنقدر گرفتار است که به این کار اساسی نمی‌رسد و این موضوع با وجود 3 سال شعار، به یک مساله فراموش شده تبدیل شده است.

فراتر از اقتصاد

بحث جذب بیماران خارجی و درمان آنان می‌تواند از جوانب مختلف مورد توجه قرار گیرد که از اهم موارد می‌توان با نگرش‌های اقتصادی، فرهنگی،‌ سیاسی و روابط بین‌الملل، آموزش پزشکی، امنیتی و... به آن نگریست. بدون شک هیچ‌یک از این دیدگاه‌ها به تنهایی نمی‌تواند جذب این بیماران را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد و شاید لازم باشد با نگرش همه جانبه به این مساله توجه کرد.

هم‌اکنون در کشورهای حاشیه خلیج فارس درباره بحث گردشگری سلامت پیشرفت‌های قابل توجهی شده است، این در حالی است که ایران در بحث گردشگری سلامت هنوز در ابتدای راه است. در حال حاضر درباره گردشگران سلامت که به منظور درمان به کشور می‌آیند قوانین خاصی وضع نشده و همین موضوع گردشگران سلامت را سردرگم کرده است.

تلاش کشورهای منطقه

در حالی که در کشور ما تلاش خاصی برای بهره‌برداری از امکانات موجود در زمینه صنعت گردشگری سلامت نمی‌شود، کشورهای منطقه با سرعت چشمگیری به این مساله مشغول هستند. در این کشورها با شعار امکانات در حد کشورهای جهان اول، قیمت‌ها در حد کشورهای جهان سوم، به موفقیت‌های چشمگیری دست پیدا کرده‌اند.

هند یکی از پیشروان این صنعت در منطقه است. در سال 2004 حدود 150هزار گردشگر درمانی از هند بازدید کرده‌اند. این عدد در حال رشد است؛ زیرا تلاش‌های بازاریابی و ارتقای فروش فراوانی در حوزه آمریکای شمالی و اروپا از سوی هند در حال انجام است. در ابتدای سال 2004، بازار گردشگری هند حدود 33 میلیون دلار تخمین زده می‌شد. تعداد گردشگران درمانی که تخمین زده می‌شود، سالانه به هند وارد شوند، رشد سالانه 30 درصدی را نشان می‌دهد. به نظر می‌رسد رشد در این زمینه ادامه خواهد یافت. برآورد می‌شود تا سال 2012 میلادی، هند از این صنعت درآمدی معادل 1/9 میلیارد دلار داشته باشد و 5 3 درصد سهم بازار گردشگری درمانی دنیا را به خود اختصاص دهد.

اردن از ابتدای دهه 90 تلاش‌هایی را برای تبدیل شدن به مرکز پزشکی جهان غرب آغاز کرده و در این خصوص مرکز مجهز درمانی را با قابلیت ارتباط الکترونیک با مراکز معتبر غربی ایجاد کرده است.

به دلیل کیفیت بالای خدمات پزشکی ارائه شده در اردن، بیماران کشورهای عربی به این کشور می‌آیند. بیشتر بیمارانی که برای درمان به این کشور می‌آیند یمنی، سودانی، بحرینی، سوری، لبنانی و سعودی هستند. نیمی از بیماران، خود هزینه را می‌پردازند و نیم دیگر از منابع دولتی کشور خود استفاده می‌کنند. بین سال‌های 2000 1998 گردشگری پزشکی تقریبا دوسوم درآمد حاصل از بخش گردشگری را به خود اختصاص داده است. در سال 2002 بیش از 120 هزار بیمار خدمات پزشکی دریافت کرده‌اند که بیشتر آنان از کشورهای عرب همسایه بوده‌اند.

250 هزار بیمار از 84 کشور در سال 2007 در بیمارستان‌های خصوصی، کلینیک‌ها و مراکز پزشکی اردن درمان شده‌اند. درآمد حاصل از گردشگری پزشکی بالغ بر یک میلیارد دلار بوده است. اردن در صادرات گردشگری پزشکی در میان کشورهای عربی، مقام اول و در کل، مقام پنجم را در دنیا دارد.

ترکیه نیز در این میان سعی کرده جایگاهی برای خود دست و پا کند. موسسات پزشکی خصوصی در ترکیه فراوانند و از لحاظ تجهیزات در شرایط مناسبی قرار دارند. بیمارستان‌های مدرن دارای شرایط هتل‌های 5 ستاره و استاندارد هستند. برخی از بیمارستان‌ها با مراکز مشهور علمی رابطه دارند و به آنها وابسته‌اند. در سال 2005 حدود 204 هزار نفر گردشگر آبگرم و پزشکی از این کشور بازدید کرده‌اند که در سال 2008 به 356 هزار نفر رسیده است و ترکیه در نظر دارد تا سال 2012 آن را به یک میلیون نفر برساند.

سنگاپور نیز سال‌هاست مقصد انتخابی ساکنان جنوب شرقی آسیا برای دریافت خدمات پزشکی باکیفیت است. در سال 2002، 210 هزار و در سال 2004، 320 هزار نفر برای دریافت مراقبت‌های بهداشتی درمانی وارد سنگاپور شده‌اند. در سال 2005 نیز 374 هزار نفر به منظور مراقبت‌های بهداشتی درمانی به این کشور رفته‌اند.

حتی دبی در نظر دارد به مرکز خدمات برتر درمانی منطقه تبدیل شود و به این منظور شهرکی را که دارای بیمارستان، هتل، دانشکده پزشکی و مرکز تندرستی است، در دست احداث دارد.

درآمدی قابل توجه درحوزه گردشگری

سالانه مقادیر هنگفتی ارز از کشورهای حوزه جنوبی خلیج‌فارس و خاورمیانه برای درمان به کشورهای اروپایی و آمریکایی سرازیر می‌شود که درآمد حاصل از آن ده‌ها برابر بودجه ارزی وزارت بهداشت و درمان است.

با اعتمادی که مردم حاشیه خلیج‌فارس نسبت به درمان در ایران دارند، می‌توان حداقل بخشی از بیمارانی که برای درمان به کشورهای اروپایی و آمریکایی می‌روند را به سمت ایران جذب و آنها را درمان کرد.

از سال‌ها پیش بیماران مختلفی از کشورهای همسایه، بویژه از کشورهای حاشیه خلیج‌فارس برای درمان به ایران می‌آمدند. به دلیل نزدیکی فرهنگی و قومی، عمده این بیماران برای درمان به استان فارس و شهر شیراز مراجعه می‌کردند. دلایل آنان برای درمان در ایران بسیار متنوع و شامل بازدید فامیلی در حین درمان، فقدان برخی درمان‌های خاص در کشورهای خوشان، کیفیت بالای درمان ایران نسبت به کشورهای منطقه و قیمت‌های مطلوب برای درمان بوده است.

جمهوری اسلامی ایران با توجه به پیشرفت‌های بزرگی که در علم پزشکی به دست آورده و با برخورداری از قابلیت‌های اقلیمی، تاریخی و فرهنگی به یکی از مقاصد مهم صنعت گردشگری در خاورمیانه تبدیل شده است.

در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد تمام خدمات تخصصی گردشگری پزشکی در حد استانداردهای جهانی و با هزینه‌ای به مراتب کمتر از سایر کشورها را به گردشگران خارجی ارائه دهد.

تاکنون آمار دقیقی از ورود گردشگر به داخل کشور برای دریافت مداوا وجود ندارد و همچنین درمان ناقص و بدون اعمال هر کنترلی روی بیماران خارجی نوعی ضدتبلیغ برای ایران محسوب می‌شود و این در حالی است که ما می‌توانیم با استفاده از پتانسیل‌های موجود در حوزه درمانی، توان ناشناخته را شناسایی و به منظور ارتقای سلامت استفاده کنیم.علاوه بر پایین بودن هزینه‌های درمان در ایران، می‌توان به امکان ارائه خدمات درمانی پیشرفته نظیر درمان‌های پیشرفته قلب و عروق، پیوند اعضا بویژه پیوند کلیه، حلزون گوش، قرنیه و کبد، درمان بیماری‌های چشم، درمان‌های نازایی و جراحی‌های زیبایی بویژه جراحی زیبایی بینی اشاره کرد. اما به نظر می‌رسد تاکنون این حوزه گردشگری به دلایل مختلف مورد توجه جدی نهادهای متولی قرار نگرفته و تقسیم مسوولیت نیز نزد نهادهای مسوول مانند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان نظام پزشکی، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری، وزارت خارجه و... صورت نگرفته است.

علی اخوان بهبهانی