پرواز به آن سوی دروازه‌های آسمان

توریسم فضایی یکی از قدیمی‌ترین ایده‌های آینده‌نگران بشر به شمار می‌رود. این‌که افراد عادی بتوانند سفرهای عادی را به مقصد فراسوی زمین انجام دهند بتوانند اوقات خود را در آنجا بگذرانند و از تماشای سیاره مادری خود که در میانه زمین و آسمان شناور است لذت ببرند. البته این آغاز راه ایده توریسم فضایی بود. آینده‌نگران افق‌های دوردست‌تری را برای این سفر در نظر دارند. شهرک‌های توریستی در مدار زمین و حتی سطح ماه. شاید بسیاری از مردم درباره اهمیت چنین سفرهایی تردید کنند و آن را ابزاری دیگر برای ولخرجی گروه اندکی از مرفهین می‌دانند اما واقعیت این است که در پشت ایده توریسم فضایی ایده‌های بسیار مهمی درباره توسعه و رشد آینده صنایع فضایی وجود دارد. محققان و پیشگامان این ایده که سعی می‌کنند این سفرها را از کتاب‌های علمی و تخیلی خود درآورده و آنها را وارد دنیای واقعی کنند،‌ معتقدند با سرعت گرفتن فرآیند توریسم فضایی و ورود شرکت‌های خصوصی به این عرصه، انقلابی بزرگ در صنایع فضایی رخ خواهد داد. بسیاری از این پیشگامان این انقلاب، آینده را با داستانی مقایسه می‌کنند که هنگام ورود بخش خصوصی به دنیای اینترنت رخ داد. در آن هنگام یک‌باره انفجاری عظیم در جهان اینترنت رخ داد و در مدت کوتاهی نحوه زندگی ما بر این سیاره را تغییر داد به طوری که این روزها به زحمت می‌توان روزهای بدون اینترنت را به خاطر آورد. این افراد معتقدند همین داستان می‌تواند درباره فضا هم رخ دهد و با ورود بخش تجاری به فضا که نمود عمده آن در ترویج توریسم فضایی است نه‌تنها فناوری‌های پیشرفته جدیدی برای اکتشافات فضایی را ابداع خواهند کرد که سرعت کاوش‌های علمی نیز همزمان با آن افزایش می‌یابد. از سوی دیگر مخالفان ایده توریسم فضایی به دنیایی از اکتشافات معطل مانده اشاره می‌کنند که اگر پای بخش‌خصوصی به فضا باز شود بسیاری از انرژی لازم برای کاوش فضا صرف بازی‌های ساده تجاری خواهد شد و حتی این فرآیندهای تجاری و اقتصادی ممکن است راه فعالیت‌های فضایی علم‌گرایانه را مسدود کند این بحث‌ها از مدت‌ها پیش از آن که احتمال فنی حضور افراد عادی در فضا ممکن شود در جریان بوده و هنوز هم ادامه دارد اما در حالی که این بحث‌ها در اتاق‌های جلسات سازمان‌ها و کشورهای مختلف با حرارت پیگیری می‌شد،‌ صنایع آینده‌نگر و شرکت‌های اقتصادی از کارننشستند و راه خود را ادامه دادند به این ترتیب سفرهای فضایی خصوصی به مدار زمین و در حالی که چندین پروژه مختلف که به نوعی ایده‌های سفرهای فضایی غیر تخصصی را پیشنهاد می‌کرد‌ از سال 2001 با سفر دنیس تیتو،‌ میلیاردر معروف به ایستگاه فضایی آغاز شد. این سفری بود که آغازگر راه سفرهای فضایی گروهی از گردشگران فضایی بود که با پرداخت عدد بسیار بالایی معادل 20 میلیون دلار بلیط 2‌‌سره‌ای به ایستگاه بین‌المللی فضایی را دریافت می‌کردند. آنها علاوه بر سفری رفت و برگشت به مدار زمین، ‌اقامتی حدودا 10 روزه را در این ایستگاه تجربه می‌کردند و می‌توانستند در کنار فضانوردانی که مسوولیت اداره این ایستگاه را داشتند به فعالیت بپردازند. برخی از این توریست‌ها نظیر انوشه انصاری،‌ علاوه بر اقامتی هیجان‌انگیز در فضا به فعالیت‌های جنبی از جمله برخی آزمایش‌های پزشکی، ‌تهیه مستندهای آموزشی برای کودکان و تلاش برای ترویج فعالیت‌های فضایی در بین مردم نیز می‌پرداختند.

اما در حالی که امکان سفر به مدار زمین بشدت گرانقیمت بود و آینده آن نیز با پایان یافتن عمر شاتل‌های فضایی که باعث می‌شود بار سنگین‌تری بر عهده سایوزهای روسی قرار گیرد در پرده‌ای از ابهام فرو رفت است،‌پیشگامان سعی می‌کنند عرصه آسان‌تر و ارزان‌تری را به تسخیر خود در آورند. سفرهای زیر مداری پیشنهادی است که هم اکنون روی آن رقابتی جدی وجود دارد.

سفر‌های زیر مداری

بر اساس تعریف، ارتفاع 100 کیلومتری را مرز فضا می‌دانند. در این ارتفاع بخش غلیظ جو زمین به پایان می‌رسد و انسان در محیط تاریکی فضا قرار می‌گیرد و می‌تواند انحنای زمین را درک کرده و حس بی‌وزنی را تجربه کند. پرتابه‌هایی که به ارتفاع بالاتر از این می‌روند می‌توانند در صورت داشتن زاویه و سرعت اولیه مناسب،‌ در مدار زمین قرار گیرند اما برخی از پرتابه‌ها با نزدیک شدن به این مرز همین مشاهدات را تجربه می‌کنند اما سفر آنها به جای آن که با قرار گرفتن در مدار زمین ختم شود با بازگشتی سریع به زمین به اتمام می‌رسد. این پرتابه‌ها در مسیری زنگوله مانند را به مرزهای فضا انجام می‌دهند که در کل چیزی حدود 2 ساعت به طول می‌انجامد. امکان انجام چنین سفرهایی بسیار در دسترس و از نظر اقتصادی قابل سرمایه‌گذاری است و به همین دلیل هدف اصلی توریسم فضایی قرار گرفته است.

جایزه انصاری X

گام مهم در این زمینه را خانواده ایرانی‌الاصل انصاری برداشت. انوشه انصاری چهره برجسته این خانواده است که با سفر توریستی به ایستگاه فضایی بین‌المللی، ‌نام خود را به عنوان نخستین ایرانی فضانورد و نخستین بانوی فضاگرد در جهان ثبت کرد. او و خانواده‌اش که از مدیران موفق و کارآفرین یکی از شرکت‌های مخابراتی بودند سرمایه خود را در راه توسعه سفرهای فضایی سرمایه‌گذاری کردند و در اقدامی موثر به حمایت مالی از نخستین جایزه ایکس پرایز پرداختند. این جایزه که مبلغی معادل 10 میلیون دلار را شامل می‌شد به پروژه‌ای تعلق می‌گرفت که بتوانند بدون مشارکت بخش دولتی و آژانس‌های فضایی سفینه‌ای بسازند که در مدت کوتاهی 2 بار تا بالای مرزهای فضا پروازکرده و با موفقیت به زمین بازگردد. طرح‌های زیادی برای شرکت در این مسابقه به رقابت با هم پرداختند. این جایزه سال 1996 تاسیس شده بود و سال 2004 و با پشتیبانی خانواده انصاری نامش به انصاری ایکس پرایز تغییر یافت و در نهایت در همان سال و در 47 امین سالگرد پرتاب اسپوتنیک تیم برنده آن موفق شد دومین پرواز موفقش را انجام دهد و این جایزه را به خود اختصاص دهد. تیم برنده در آن روز در صحرای موجاوی سفینه‌ای را به پرواز درآورد که بارت روتان، ‌یکی از طراحان سابق ناسا آن را طراحی کرده بود و با سرمایه یکی از شرکای اصلی شرکت مایکروسافت به نام پول آلن ساخته شده بود. این فضاپیما طرحی ترکیبی داشت و سفینه اصلی که آن را سفینه فضایی شماره 1 می‌نامیدند،‌ به کمک یک یدک‌کش هوایی که آن را شوالیه سفید می‌نامیدند به آسمان پرواز می‌کند و در میانه آسمان سفینه فضایی شماره 1 از بدنه یدک‌کش خود جدا شده و موتورهایش، ‌آن را به مرزهای فضا پرتاب می‌کند. ساعتی بعد و پس از طی مسیری در فضا این فضاپیما در باند فرود پایگاه به زمین نشست.

این پرواز موفق نه‌تنها جایزه ایکس پرایز را برای این تیم به ارمغان آورد که باعث شد تا سرمایه‌گذاران آینده‌نگر آغاز عصر جدیدی در تجارت را احساس کنند. خانواده انصاری همان زمان تحقیق برای ساخت نوعی پایگاه فضایی خصوصی را در دستورکار قرار داد و در عین حال فستیوال ایکس پرایز را مورد حمایت خود قرار داد. جشنواره که هر ساله درهای خود را به روی ایده‌های راهگشا در زمینه آینده فضا باز می‌کند، اما سر ریچارد برانسون بود که این ایده را زودتر از دیگران قابل دسترسی دید.

برنامه‌های آینده انسان در فضا

این تازه آغاز راه خواهد بود البته آغازی موثر و امیدوارکننده. اگرچه در مرحله اول تنها ثروتمندان می‌توانند عازم این سفر شوند، اما بتدریج و با رشد فناوری و ورود شرکت‌های رقیب این قیمت‌ها کاهش خواهد یافت و تصور این‌که روزی در گوشه و کنار دنیا پایگاه‌های اعزام گردشگران فضایی به مدار زمین و سفرهای زیر مداری به وجود آیند دور از ذهن نیست، اما هدف توریسم فضایی در افق‌های دورتری ترسیم شده است. هم اکنون چندین شرکت از جمله مجموعه هتل‌های بزرگ هیلتون در حال تحقیق و سرمایه‌گذاری برای هتلی در مدار زمین هستند. نمونه آزمایشی و بدون مسافر چنین هتل‌هایی هم اکنون در مدار زمین قرار دارند. با اتمام ساخت چنین هتل‌های فضایی عملا سفرهای فضایی توریستی وارد مرحله هیجان‌انگیز خود می‌شوند. شما می‌توانید به هتلی در ارتفاع 500 کیلومتری سطح زمین بروید و در اتاقی اقامت کنید که از پنجره‌های آن بخش بزرگی از زمین را به شکل کروی مشاهده می‌کنید.

ایده‌های طولانی‌تری نیز وجود دارند که اگرچه وقوع آن برای سال‌های نزدیک و حتی یکی، دو قرن آینده دور از ذهن می‌آید، اما کار روی آنها از هم اکنون شروع شده است. آسانسور فضایی یکی از این ایده‌های جسورانه است. ایده‌ای که قصد دارد آسانسوری میان زمین و مدار زمین ثابت در ارتفاع حدود 64 هزار کیلومتری ایجاد کند. آسانسوری که با پیشران‌های پیشرفته بتواند انسان و تجهیزات را به سرعت به ارتفاع‌های مختلفی در این فاصله برساند. یکی از چشمگیرترین آینده‌نگری‌ها در این زمینه ساخت هتل‌هایی در ارتفاع‌های مختلف برج اصلی چنین آسانسوری است که حتی می‌تواند به شکل شهرک‌هایی عظیم خود را نشان دهد، البته این ایده آنقدر پیشروانه است که آینده‌نگری مانند آرتور سی کلارک نیز انجام آن را به ابتدای هزاره بعد موکول می‌کند.

اما غیر از داستان‌های فنی و اقتصادی که در زمینه سفر به فضا وجود دارد برخی نکات دیگر نیز در این زمینه مطرح هستند. بسیاری از روان‌شناسان از هم اکنون درباره تاثیرات روانی و اخلاقی صحبت می‌کنند که دیدن زمین به شکل یک سیاره و توسط مردم عادی برای آنها ایجاد می‌کند. همه ما تصاویری از زمین را که از فضا گرفته شده است دیده‌ایم، اما میان دیدن یک تصویر و واقعیت فیزیکی تفاوت بسیاری وجود دارد. فضانوردانی که تجربه دیدن زمین را از فضا داشته‌اند نمی‌توانند این خاطره را از ذهن خود دور کنند. حال اگر این فرصت در اختیار افراد بیشتری از مردم قرار بگیرد شاید تغییر دیدگاهی عمیق‌تر درباره زمین و جایگاه ما بر آن رخ دهد. تغییر دیدگاهی که باعث می‌شود زمین را به عنوان یک کل ببینیم و این درک را به دست آوریم که همه انسان‌ها روی سیاره‌ای بشدت آسیب‌پذیر زندگی می‌کنند و باید از آن محافظت کنند و بیرون از این سیاره جایی برای زندگی ما وجود ندارد.

پوریا ناظمی