شبتون به‌خیر، ‌با ما همراه باشید

این مجریان معتقد بودند؛ با این زبان می‌توانند صمیمانه تر و راحت تر با مخاطبانشان سخن بگویند. با گذشت زمان، این صمیمیت ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد و موجب شد در دکور برنامه، شیوه نشستن مجری‌ها، حرکات دست و صورت مجریان تغییراتی ایجاد شود. در این میان، برخی مخاطبان و کارشناسان هم بودند که این شیوه گفتاری را نمی‌پسندیدند و معتقد بودند مجری خبر نباید تحت تاثیر زبان روزمره مردم قرار گیرد و ضروری است در هنگام خواندن خبر زبان معیار را رعایت کند.

ضمن این که تغییردر زبان گفتاری شامل حال تمام بخش‌های خبری نشد. چرا که هنوز هم مجریانی بودند که بر استفاده از شیوه‌های پیشین اصرار داشتند. این گونه بود که مرزبندی بین موافقان و مخالفان خواندن خبر با زبان محاوره‌ای پر رنگ‌تر شد. آنها هر کدام در دفاع از فرضیه‌هایشان دلایل خاص خودشان را دارند. موافقان زبان محاوره‌ای بر ضرورت ارتباط صمیمانه با مخاطب و نزدیک شدن به زبان عامه مردم تاکید می‌کنند و مخالفان نیز به مساله آسیب دیدن زبان معیار به عنوان مهم‌ترین دلیل مخالفتشان اشاره می‌کنند. شاید وجه اشتراک هر دو گروه این باشد که بر تعیین حد و مرز برای استفاده از واژگان زبان روزمره تاکید می‌کنند.

دکتر اکبر نصراللهی، مدیر کل آموزش و پژوهش معاونت سیاسی سازمان صدا و سیما معتقد است: زبان غالب بخش خبر تلویزیون باید گفتاری، صمیمانه و دوستانه باشد، اما این نکته به معنای کوچه و بازاری حرف زدن و سبک صحبت کردن نیست.

وی در این‌باره می‌گوید: تا چند سال پیش زبان بخش‌های خبری به لحاظ نوع ابزار (نگارش) نوشتاری بود و نه گفتاری. یعنی آنچه را که از رادیو و تلویزیون پخش می‌شد می‌توانستیم عینا در مطبوعات چاپ کنیم. این شیوه غلط بود. صحیح این است که نوع نگارش رادیو و تلویزیون همانند نوع ابزار، گفتاری باشد.

نصراللهی ادامه می‌دهد: مردم در یک ارتباط چهره به چهره، گوینده خبر را می‌بینند. در این وضعیت مخاطب انتظار ندارد که با او مثل دیپلمات‌ها صحبت کنند. اگر کسی در ارتباط چهره به چهره نوشتاری حرف بزند، ارتباطش یک ارتباط مضحک و خنده‌دار می‌شود و طرف مقابل به او ایراد می‌گیرد.

این استاد دانشگاه در رشته ارتباطات جمعی می‌گوید:‌ زبان بخش خبر تلویزیون باید گفتاری باشد، اما گفتاری که از صنایع و آرایش‌های ادبی دور باشد، سنگینی و وزانت خاص خبر را داشته باشد و ساده، روان و همه فهم باشد.

نصراللهی تاکید می‌کند: رادیو و تلویزیون مروجان زبان معیار هستند. اگر پیامشان را درست بگویند، این پیام درست تکثیر می‌شود و بعکس اگر غلط بگویند آن غلط به تعداد مخاطبان رسانه انتشار می‌یابد. بنابراین مجری خبر مجاز نیست مغایر با دستور زبان فارسی حرف بزند و از کلمات «من درآوردی‌» استفاده کند.

وی با تاکید بر این که در زبان رسانه نباید متاثر از زبان قشری خاص باشیم، می‌گوید: ما در جامعه گونه‌های مختلف زبانی مثل زبان راننده‌ها، پزشکان، دانشگاهیان، کسبه و... را داریم. همچنین با پدیده زبان مخفی مواجهیم که بیشترجوان‌ها و برخی قشرها از آن استفاده می‌کنند. برخی اصطلاحات مثل «دمت گرم» یا «حال دادی» یا «حالم را گرفتی» جذابند، اما نباید در رسانه از آنها استفاده کرد. رسانه باید معدل زبان همه اقشار را بگیرد و با آن صحبت کند. زبان باید وزین، سنگین، ساده، صمیمی و در عین حال همه فهم باشد.

وی این فرضیه را که «زبان محاوره‌ای در شأن خبر نیست و بد آموزی دارد» رد می‌کند و می‌گوید: این فرضیه ناشی از این است که ما هنوز به استفاده از زبان محاوره‌ای در صدا و سیما عادت نکرده‌ایم. اما اگر منطق ارتباط چهره به چهره را بپذیریم، در می‌یابیم این زبان، ماندگاری و اثرگذاری و صمیمیت پیام را افزایش می‌دهد.

این استاد دانشگاه با بیان این که در مورد زبان نباید مطلق نگری کنیم، ادامه می‌دهد: زبان یک پدیده پویا و زنده است. یعنی هم اثر می‌گذارد و هم اثر می‌پذیرد. رسانه نمی‌تواند واژه‌ای را به کار برد که مردم یک جور دیگر از آن استفاده می‌کنند. زبان امری قراردادی است. مهم این است که یک کلمه قبل از همگانی شدن در بین مردم، توسط رسانه به کار گرفته شود. وگرنه آن واژه در بین مردم جا نمی‌افتد. مثل واژه‌های هلی‌کوپتر، پیتزا و کراوات که کلمات چرخبال، کش لقمه و درازآویز نتوانستند جای آنها را بگیرند.

نصراللهی تاکید می‌کند: رسانه‌ها در ارتباط تنگاتنگ با فرهنگستان زبان فارسی باید قبل از این که واژه‌ای جدید فراگیر شود معادل فارسی آن را بسازند و ترویج کنند.

استفاده از زبان محاوره‌ای منجر به فراموش شدن زبان معیار می‌شود

علی‌اکبر عبدالرشیدی خبرنگار و مجری تلویزیون که یکی از مخالفان استفاده از زبان محاوره‌ای در بخش‌های خبری صدا و سیماست اعتقاد دارد این شیوه منجر به فراموش شدن زبان معیار می‌شود.

او در گفتگو با روزنامه «جام‌جم» می‌گوید: در کشورهایی چون انگلستان گونه‌های زبانی زیادی وجود دارد اما آنها زبان رسمی بخش خبری بی.بی.سی را به عنوان زبان معیار قرار می‌دهند تا زبان معیارشان دستخوش تحول نشود.

عبدالرشیدی ادامه می‌دهد: باید یک مقیاس برای زبان معیار داشته باشیم. چون افکار عمومی نمی‌توانند بروند بروشور‌ها و دستورالعمل‌های فرهنگستان زبان فارسی را بخوانند. بهترین جا برای ارجاع به زبان معیار بخش‌های خبری است. به همین دلیل گویندگان و نویسندگان باید در بخش‌های خبری دقیقا بر اساس زبان معیار بنویسند و صحبت کنند.

نویسنده کتاب «ایران‌شناسان»‌ و «تاریخ جنبش عدم تعهد» این گفته را که «زبان محاوره‌ای منجر به ایجاد صمیمیت می‌شود» غیرقابل قبول می‌داند و می‌گوید: مشخص نیست این فرضیه براساس کدام مطالعه دانشگاهی بیان می‌شود. کسانی که به این نکته معتقدند باید مصداق‌های دیگری هم بیاورند؛ چرا که در هیچ‌ یک از بخش‌های خبری بی.بی.سی و سی.ان.ان از زبان‌ها و گویش‌های عامیانه استفاده نمی‌شود. این صمیمیت را می‌شود در برخی برنامه‌های تلویزیونی مثل گفتگوهای شبانه با بهره‌گیری از زبان محاوره‌ای به وجود آورد یا این که مهمان یک بخش خبری به صورت محاوره‌ای صحبت کند اما مجری خبر باید بازگو کننده زبان معیار باشد.

عبدالرشیدی با بیان این که جاذبه خبر در خود خبر است نه ایجاد ارتباط صمیمانه، تاکید می‌کند: بخش خبری باید پربیننده ترین برنامه یک رسانه تصویری باشد. اگراین گونه نیست، باید ریشه اش را در مشکلات محتوایی و موضوع پاسخگویی و اقتاع بیابیم، نه شیوه اجرا.

این زبان شناس استفاده از گونه‌های پیش پا افتاده و واژگان به اصطلاح، من درآوردی را مخرب می‌داند و می‌گوید: استفاده از این گونه‌ها حتی در زبان محاوره‌ای بین جوانان و در محافل خصوصی آنها هم پذیرفتنی نیست چرا که نشانه تحلیل رفتن بنیه‌های فرهنگی است. همچنین باید مراقب باشیم استفاده از این گونه‌های معیوب در زبان رسمی‌ رسانه به جای زبان رسمی ‌و معیار باب نشود.

وی با تاکید بر این که رسانه ملی باید پاسدار زبان و ادب فارسی باشد، تصریح می‌کند: یک مجری رادیویی و تلویزیونی اجازه ندارد بسادگی حریم زبان و ادب فارسی را آماج دستکاری‌های غیر‌فنی خود قرار دهد چرا که این تغییر و تحول واژه ها، زبان را به سمتی می‌برد که گونه گفتاری خودش را فراموش می‌کند. هر گونه تغییر در زبان معیار باید سازمان یافته و تحت نظارت نهادی بسیار معتبر به نام فرهنگستان زبان و ادب فارسی صورت گیرد.

عبدالرشیدی استفاده از زبان محاوره‌ای و خودمانی را در برنامه‌های غیر خبری مجاز می‌داند و می‌گوید: در سریال‌ها یک شخصیت شاگرد مکانیک باید همان طور صحبت کند که ما به ازای واقعی اش در جامعه صحبت می‌کند اما گویندگان خبر باید همواره زبان معیار را در نظر بگیرند.

تغییر سبک و ساختار اجرای اخبار‌ حادثه مبارکی است

مازیار ناظمی، مجری و تهیه‌کننده تلویزیون ضمن تاکید بر لزوم استفاده از زبان گفتاری در بخش‌های خبری صدا و سیما می‌گوید: تغییر سبک و ساختار اجرای اخبار در رادیو و تلویزیون اتفاق مبارک و میمونی است که باید زودتر از اینها رخ می‌داد.

وی در این‌باره می‌گوید: من 10 سال پیش که از بخش تولید به بخش خبر آمدم، از همین شیوه استفاده کردم. چون فکر می‌کردم مخاطب مرا می‌بیند و من باید به زبان محاوره نزدیک بشوم. هنوز هم معتقدم خبر را باید ساده و روان و خارج از تکلف اجرا کرد. البته ساده صحبت کردن به معنای استفاده از اصطلاحات کوچه و بازاری نیست.

ناظمی ادامه می‌دهد: در دهه 60 اصطلاحاتی همچون صورت سنگی و اجرای سخت و شلاقی در صدا و سیما رایج شد. این اصطلاحات مربوط به مجریانی بود که با چهره‌ای خشک و عبوس برنامه‌ها را اجرا می‌کردند. شاید هم اقتضای آن دوران، همین گونه اجرا بود. چون کشور ما درگیر جنگ بود. اما در حال حاضر با نسل سوم در ارتباطیم و باید به زبان روزمره شان نزدیک شویم.

وی تاکید می‌کند: من اولین بار از این شیوه در خبر ورزشی شبکه 3 استفاده کردم. چرا که مخاطب ورزشی را می‌شناختم و می‌دانستم درمحیط ورزشی بیشتر از رسمیت به صمیمیت و رفاقت نیاز است.

این تهیه‌کننده تلویزیون با اشاره به تغییر سبک و ساختار اجرا در بخش‌های خبری سیما می‌گوید: مشکل کار اینجاست که ما اول دکورها را عوض کردیم و سپس از مجریان خواستیم صمیمی صحبت کنند. در حالی که این کارها باید به موازات هم پیش می‌رفت. برای کسی که 20 سال است به شیوه قدیمی اجرا کرده، سخت است که سبک اجرایش را عوض کند.

ناظمی تاکید می‌کند: مبنای هر کاری برای ساخت برنامه‌های رسانه‌ای باید مخاطب باشد. وقتی مخاطب این شیوه از اجرا را می‌پسندد، باید گفت این شیوه موفق بوده است.

احسان رحیم‌زاده