لزوم تدوین و اجرای طرح‌های جامع کاهش خطرپذیری لرزه‌ای

در تهیه چنین طرح‌هایی لازم است تمام مسائل مرتبط با خطر زلزله و آسیب‌پذیری محیط‌های شهری در ابعاد پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازسازی مورد توجه قرار گیرد. بدین منظور ابتدا با بررسی وضعیت لرزه‌خیزی و گسل‌های اصلی و فرعی درون یا اطراف شهرها، باید پتانسیل وقوع رویدادهای لرزه‌ای در هر منطقه تعیین شود و با بررسی مخاطرات زمین شناختی و ژئوتکنیکی مرتبط با زلزله (نظیر اثرات ساختگاه، گسلش سطحی، زمین‌لغزش و روانگرایی) امکان وقوع این پدیده‌ها در زمان وقوع زلزله نیز تعیین شوند. نتایج چنین تحقیقاتی در قالب نقشه‌های ریز پهنه‌بندی خطر زلزله و مخاطرات زمین‌شناختی می‌تواند کاربرد زیادی در تدوین طرح‌های جامع مدیریت بحران داشته باشد.

در مرحله بعد لازم است وضعیت آسیب‌پذیری مستحدثات موجود در شهرها مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. گزارش‌های موجود نشان می‌دهند درصد بالایی از مستحدثات موجود در بیشتر شهرها و روستاهای کشور در برابر زلزله‌های متوسط تا بزرگ آسیب‌پذیرند که در بافت‌های فرسوده شهری این وضعیت بسیار نامناسب‌تر است. همچنین آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها (بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های آتش‌نشانی و..) و شریان‌های حیاتی (شبکه راه‌ها، گاز، ‌آب،‌ برق و‌ مخابرات) نیز در مقابل زلزله احتمالی باید مورد توجه و ارزیابی قرار گیرند و تاثیر آسیب‌دیدگی آنها در افزایش خسارات و تلفات زلزله محتمل در تهیه طرح‌های جامع مدیریت بحران مد نظر باشد.

بدین ترتیب با شناخت وضعیت خطر و آسیب‌پذیری، امکان برآورد میزان تلفات، مصدومان و آوارگان زلزله در سناریوهای مختلف فراهم می‌شود و می‌توان نسبت به تدوین و اجرای طرح‌های جامع کاهش خطر و مدیریت بحران اقدامات لازم را به عمل آورد، البته چنین اقداماتی ‌باید به صورت همه‌جانبه مبتنی بر دانش بومی کشور، درس‌های گرفته شده از سوانح گذشته و استفاده از توان علمی داخلی و تجارب بین‌المللی انجام پذیرد.

برخی محورهای طرح‌های جامع کاهش خطر و مدیریت بحران عبارتند از: برنامه‌ریزی برای نوسازی یا مقاوم‌سازی بافت‌های آسیب‌پذیر شهری براساس اولویت‌ها و میزان سرمایه‌گذاری بهینه،‌ اصلاح ساختار شهر با توجه به معیارها و دستورالعمل‌های مرتبط با مناطق لرزه‌خیز و اجتناب از ساخت و ساز در مناطق خطرناک، ترویج روش‌های جبران خسارت نظیر بیمه زلزله، ایجاد بانک‌های اطلاعاتی و نرم‌افزارهای تخصصی لازم در جنبه‌های مختلف مرتبط با مدیریت بحران، ارتقای آگاهی دست‌اندرکاران ساخت و ساز و مدیریت بحران، ترویج مشارکت مردم در امور کاهش خطر، گسترش فرهنگ خودامدادی در سطح واحدهای همسایگی، انجام مانور و تمرین‌های منظم عمومی و تخصصی،‌ بهبود ساختار فرماندهی عملیات واکنش اضطراری، شناسایی و تجهیز فضاهای تخلیه امن و راه‌های اضطراری، بهینه‌سازی وضع موجود در زمینه جستجو و نجات و پزشکی اضطراری و تهیه پلان‌های بازسازی براساس سناریوهای مختلف زلزله احتمالی.البته برخی اقدامات ذکر شده در چارچوب وظایف حاکمیت کلان کشور، برخی در راستای سیاستگذاری و برنامه‌ریزی‌های جامع و تفصیلی شهری و برخی نیز در سطوح مردمی قابل انجام هستند. ضروری است وظایف هریک از ارکان گفته شده با هدف کاهش آسیب‌پذیری و خطرپذیری لرزه‌ای نقاط مختلف کشور تعریف و با برنامه‌ریزی لازم اقدامات جدی کوتاه و بلند مدت با تامین نیروی انسانی و منابع مالی متناسب آغاز شود.

دکتر کامبد امینی حسینی
رئیس پژوهشکده مدیریت خطرپذیری پژوهشگاه زلزله