سنتور در گذر تاریخ

اگرچه بسیاری از مورخان سنتور را سازی ایرانی می‌دانند، اما اولین نشانه‌های آن را می‌توان در نقش برجسته‌های تمدن‌های باستانی میان رودان چون آشوریان و بابلیان دید که هنگام نواختن آن را به وسیله بند به گردن می‌آویخته‌اند.

اگرچه بدرستی معلوم نیست سنتور ابتدا در کدام کشور مورد استفاده قرار گرفته است، ولی مطمئنا ایرانیان قبل از ظهور اسلام با این ساز آشنا بوده‌اند و آن را کونار می‌نامیده‌اند.

بر همین اساس، عبدالقادر مراغه‌ای در رساله‌ای، سازی را معرفی کرده که شبیه سنتور امروزی بوده است با این تفاوت که برای هر صدا فقط یک تار می‌بسته‌اند و با جابه‌جایی خرک‌ها آن را کوک می‌کرده‌اند.

به هر حال سنتور امروزی، سازی جعبه‌ای به شکل ذوزنقه است که روی سطح آن دو ردیف خرک تعبیه شده و از روی هر خرک 4 رشته سیم هم کوک عبور داده شده است. سنتورهای معمولی دارای 9 خرک هستند و وسعت صدایشان اندکی بیشتر از 3 اکتاو است و نوازنده در اجرای دستگاه‌های مختلف موسیقی سنتی کوک‌ساز را تغییر می‌دهد یا محل خرک‌ها را پس و پیش می‌کند.

از نوازندگان بنام سنتور در ایران باید به استاد حبیب سماعی (1325 - 1280) اشاره کرد که بسیاری از سنتورنوازان معاصر یا در کلاس درس وی حاضر بوده‌اند یا از محضر شاگردانش کسب فیض کرده‌اند.

پس از درگذشت این استاد مسلم، ساز سنتور یک دوران رکود را تجربه کرد که در نهایت با برداشت استاد صبا (که با شیوه سنتورنوازی حبیب آشنا بود) از شیوه وی و آموزش آن به افرادی چون فرامرز پایور، این ساز دوباره جای خود را در موسیقی ایرانی باز کرد.

فرامرز پایور است 21 بهمن سال 1311 در تهران به دنیا آمد. وی در سن 17 سالگی، آموزش موسیقی را نزد استاد ابوالحسن صبا آغاز کرد و همچنین از محضر استادانی چون عبدالله دوامی و نورعلی برومند بهره برد. وی از سال 1333، فعالیت خود را در وزارت فرهنگ و هنر وقت و از سال 1337 تدریس سنتور را در هنرستان عالی موسیقی ملی آغاز کرد. او اولین سنتورنوازی بود که روی سنتور، نواسازی و آهنگسازی می‌کرد و تنها در پی بداهه‌نوازی نبود.

مجید کیانی (متولد 1320، تهران) دیگر نوازنده سنتور و از استادان موسیقی ایرانی است. او ردیف سنتور ابوالحسن صبا و قطعات علینقی وزیری و روح‌الله خالقی را به مدت 4 سال در هنرستان آزاد موسیقی ملی فراگرفت، سپس در دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران قسمتی از ردیف میرزاعبدالله را نزد داریوش صفوت و نورعلی خان برومند آموخت. این استاد سنتور امروز خود در حال پژوهش در این حوزه و تربیت شاگردان بسیاری است و کتاب‌های زیادی را در باره سنتور به چاپ رسانده است. از دیگر نوازندگانی که می‌توان نام آنان را در کنار زنده یاد پرویز مشکاتیان به عنوان سنتور نوازان برجسته ذکر کرد، اردوان کامکار است که در سال 1347 در سنندج متولد شد. او نیز اینک به سبک منحصر بفردی در سنتورنوازی دست یافته است که از جمله ویژگی‌های آن باید به پاساژهای سریع و درهم تنیده و ریتم‌ها و مضراب‌های پیچیده زبانی منحصر بفرد اشاره کرد.

دیگر سنتور نوازان به نام ایران محمدصادق خان «سرورالملک»، علی‌اکبر خان‌شاهی، حبیب سماع حضور، رضا ورزنده، منصور صارمی، رضا شفیعیان و اسماعیل تهرانی هستند.