سوء تغذیه در کمین بیماران بستری در بیمارستان

کارشناسان می‌گویند چنانچه بخش تغذیه به عنوان یکی از ارکان سلامت بیماران در بیمارستان‌ها نادیده گرفته شده یا نقش کمرنگی در فرآیند درمان داشته باشد، نه فقط عامل نارضایتی بیماران، که باعث اخلال در روند درمان می‌شود. اما آیا خدمات مطلوب تغذیه‌ای در بیمارستان‌های دولتی یا خصوصی به بیماران ارائه می‌شود؟

غذایی که براساس دانش و اطلاعات تغذیه‌ای انتخاب و تهیه می‌شود،می‌تواند دارای همه مواد مغذی برای اعمال طبیعی بدن، ترمیم آسیب‌های وارده و تقویت سیستم ایمنی بدن برای مقابله موثر با عوامل بیماری‌زا و در نهایت کاهش دوره نقاهت باشد.بر خلاف انتخاب نا آگاهانه و نادرست غذا که ممکن است منجر به تشدید بیماری و از دست رفتن بخش دیگری از سلامت بیمار شود.

به طور نمونه انتخاب ناآگاهانه غذاهایی که منجر به افزایش میزان کلسترول خون در بیماران قلبی و عروقی، کاهش کالری و پروتئین در بیمارانی که دچار سوختگی یا عفونت شده‌اند، افزایش قند خون در بیماران دیابتی شود، چیزی جز تشدید شرایط بحرانی بیمار و کاهش میزان اثرگذاری درمان بدنبال نخواهد داشت.

مطالعات بالینی در سراسر جهان بر این مدعا دلالت دارد که تامین سلامت و بازتوانی بیمار ارتباط زیادی با تناسب مواد مغذی دریافت شده دارد.براین اساس مقابله با سوءتغذیه بیماران و تامین انرژی، کالری، پروتئین و سایر املاح معدنی و ویتامین‌ها، به میزان لازم و متناسب شرایط بیمار، در صدر دغدغه کادر درمانی علی‌الخصوص کارشناسان تغذیه مستقر در بیمارستان و در سطح بالاتر داروسازان بالینی بیمارستان قرار می‌گیرد.

آمار‌ها چه می‌گویند؟

دکتر منصور رستگار پناه، عضو هیات علمی‌ مرکز تحقیقات گوارش دانشگاه علوم پزشکی تهران و متخصص داروسازی بالینی درخصوص احتمال بروز سوءتغذیه در بیماران بستری در بیمارستان معتقد است: «حدود 30 تا 50 درصد بیماران در زمان پذیرش در بیمارستان مبتلا به سوء تغذیه پروتئین انرژی هستند و در 25 تا 30درصد آنها طی اقامت در بیمارستان این مشکل گسترش پیدا می‌کند.

مطالعات بیانگر این موضوع است که بیش از 50‌درصد بیماران طی اقامت در بیمارستان با کمبود جدی برخی از مواد غذایی مواجه خواهند شد؛ البته در این هنگام حمایت تغذیه‌ای از دیدگاه کادر درمانی، همچون تجویز دارو الزامی ‌است و باید هر چه سریع‌تر بر اساس برآوردهایی که با استفاده از فرمول‌های علمی‌صورت می‌گیرد،نسبت به حمایت تغذیه‌ای از بیمار اقدام شود.»

حمایت تغذیه‌ای، مکمل دارو درمانی

دکتر ابوالفضل شجاعی‌فر، متخصص جراحی عروق و عضو هیات علمی‌دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز می‌گوید: «جراحی هر چقدر هم موفق باشد و کادر درمانی هرچقدر هم ورزیده باشند، ممکن است به علت حمایت‌های تغذیه‌ای نامناسب و ضعیف، اثر درمانی مناسبی در بر نداشته باشد. چنانکه درصورت عدم تامین مواد غذایی لازم، شاهد کاهش چشمگیر کارایی و اثر گذاری بسیاری از دارو‌های مصرفی علی‌الخصوص آنتی‌بیوتیک‌ها هستیم. این موضوع می‌تواند علاوه بر افزایش مدت دوره نقاهت، بیمار را در معرض عفونت‌های ارگان‌های مختلف بدن قرار دهد. براین اساس ارزیابی تغذیه‌ای از بیمار قبل و بعد از انجام عمل‌های سنگین جهت شناسایی نیازهای تغذیه‌ای بافت‌های مختلف بدن و تامین آنها ضرورت دارد.»

البته در شرایطی که بیمار قادر به بلع یا از سطح هوشیاری مناسبی برخوردار نیست (مانند بیمارانی که در بخش مراقبت‌های ویژه بستری هستند) یا به دلیل حالت تهوع یا بی اشتهایی، تمایلی به صرف غذا ندارند(مانند بیماران سرطانی)، مداخلات تغذیه‌ای بصورت روده‌ای یا وریدی انجام می‌گیرد.

دکتر مجتبی مجتهدزاده، عضو هیات علمی‌ دانشگاه علوم پزشکی تهران درخصوص سوءتغذیه بالینی چنین بیمارانی معتقد است: «براساس مطالعات باید اذعان کرد که رابطه مستقیمی ‌بین سوءتغذیه‌ این بیماران و بروز نارسایی کلیوی، عفونت‌های خونی، کاهش پاسخ به درمان، عدم بهبودی و مرگ و میر بیماران وجود دارد.

در این حالت که نیاز به انرژی به طور فزاینده‌ای افزایش پیدا کرده است، بهترین استراتژی تغذیه‌ای که می‌تواند با کمترین عوارض، کنترل شده‌ترین مواد مغذی را در اختیار بدن بیمار قرار دهد، (مگر موارد خاص) استفاده از غذاهای فرموله (Enteral Formula) است.

در این روش تمام مواد غذایی و آب مورد نیاز، با ارزش غذایی مشخص و کنترل شده، از طریق لوله و معمولاً از راه ‌بینی وارد دستگاه گوارش بیمار می‌شود. برخلاف شیوه تغذیه آشپزخانه‌ای، در این حالت می‌توان از رسیدن مواد مغذی معین و به میزان مشخص به بدن بیمار اطمینان پیدا کرد. علاوه بر این از وضعیت بهداشتی غذا نیز می‌توان اطمینان کامل داشت.»

نبود بخش تغذیه در بیمارستان

رئیس اداره بهبود تغذیه وزارت بهداشت از فراهم شدن مقدمات اولیه جهت تغییر ساختار نحوه ارائه مشاوره تغذیه در بیمارستان‌ها خبر داد و گفت: نبود بخش تغذیه در بیمارستان‌ها علاوه بر اختلال در روند درمان باعث افزایش مرگ و میر بیماران بستری خصوصا در بخش مراقبت‌های ویژه می‌‌شود.

دکتر پریسا ترابی از سوءتغذیه بیماران بستری در بیمارستان‌ها به عنوان یک مشکل جهانی نام برد و اظهار کرد: سوءتغذیه همواره در کمین بیماران خصوصا بیماران بستری در بیمارستان است چرا که در مدت بیماری ممکن است جذب مواد مغذی مختل شود، نیاز به مواد مغذی افزایش یابد. بی‌اشتهایی نیز سبب کاهش دریافت مواد مغذی می‌شود. همچنین عدم امکان بلع و عدم هوشیاری بیماران بستری در آی سی یو نیز زمینه بروز سوء‌تغذیه را تشدید می‌کند.

این کارشناس تغذیه درخصوص عوارض سوءتغذیه گفت: چنانچه بخش تغذیه به‌ عنوان یکی از ارکان سلامت بیماران در بیمارستان‌ها نادیده گرفته شود و یا نقش کمرنگی در فرآیند درمان داشته باشد علاوه بر تاخیر در بهبودی بیماران و اختلال در درمان باعث افزایش نرخ مرگ و میر بیماران بستری خصوصا در بخش مراقبت‌های ویژه می‌‌شود.

طبق استاندارد لازم است که بیمارستان‌ها به‌ازای هر 50 تخت یک کارشناس تغذیه داشته باشند که این موضوع مورد اهتمام جدی وزارت بهداشت است و در تغییرات جدید لحاظ شده‌است.

تغذیه فرموله، شیوه‌ای برای صرفه‌جویی در بودجه محدود درمانی کشور

طبق نتایج به دست آمده از بررسی‌های مختلف، ارائه خدمات مناسب در زمینه تغذیه باعث کوتاه شدن زمان توقف بیمار در بیمارستان از طریق تسهیل پروسه درمان و کوتاه شدن دوران نقاهت می‌شود و به این ترتیب صرفه اقتصادی چشمگیری برای بیمارستان و بودجه درمانی خواهد داشت.

درخصوص بیماران بستری در ICU نیز باید گفت استفاده از مزایای «غذای فرموله» که با اهداف پزشکی و براساس برآوردهای علمی‌ از وضعیت بیمار توسط متخصصان مربوطه تجویز می‌شود، می‌تواند عامل موثری در بهبود فرآیند درمان و کاهش دوره بستری بیمار تلقی شود.

بدون تردید این موضوع علاوه بر کاهش درد، رنج، اضطراب و ناخوشایندی بیمار و همراهان وی، می‌تواند با کاهش هزینه‌های دوره بستری موجب صرفه‌جویی در هزینه‌های بیمار و نیز صرفه‌جویی در بودجه محدود درمانی کشور شود. از سوی دیگر با توجه به محدودیت پذیرش بخش مراقبت‌های ویژه، این موضوع می‌تواند موجب افزایش امکان بهره‌مندی سایر بیماران نیازمند به خدمات این بخش شود، بیمارانی که به دلیل عدم‌ظرفیت بخش مراقبت‌های ویژه در صف انتظار قرار دارند.