گمنامترین معمار جهان در نصفجهان
موج تازه واکنش ها به مرمت پل خواجو در مجامع علمی و فرهنگی کشور و به ویژه اصفهان بار دیگر ضرورت توجه اصولی و کارشناسی به مرمت آثار تاریخی را یادآور کرد. در همین زمینه نشستی در شهر اصفهان با حضور کارشناسان حوزه میراث فرهنگی و شهرسازی و معماری برگزار شد که در آن بر تعجیل در مرمت این بنای معماری جهان تاکید شد . «جامجم» در گزارشی که پیش از این منتشر شد نظر کارشناسان درباره این اقدام سازمان میراث فرهنگی را مطرح کرد. این گزارش در ادامه گزارش پیشین نگاهی دارد به وضعیت این بنای تاریخی و اینکه با توجه به معماری ویژه آن هرگونه فرسایش در آن ممکن نبوده و خشک شدن زایندهرود یکی از عوامل مهم فرسایش بوده است.
تاریخ بسان رودخانهای میماند که در پیچ و خمش گاهی چهرهها به زیر کشیده میشوند و در گردابههای فراموشی، فراموش. شاید همین هم از زیباییهای تاریخ باشد که با این عملش معمایی میآفریند که ما آدمیان قرن بیست و یکمی تن به رودخانه تاریخ بسپاریم و با شنا خلاف جهت رود، فراموششدگان را بازیابیم... .
یکی از این فراموششدگان معمار یا معماران «پل خواجو» هستند. پیشتر در مقالههای متعددی به ابعاد مختلف شاهکار معماری و مهندسی جهان پل خواجو پرداخته شده است و هر چه علم و فناوری در زمینه عمران و معماری پیشرفت میکند، ابعاد تازهای از این شاهکار رخ مینماید.
پیشتر دکتر امیر شاهکرمی، متخصص سازه و ژئوفیزیک و عضو هیات علمی دانشگاه امیرکبیر تهران که مدت 20 سال روی شاهکارهای اصفهان و از جمله پل خواجو تحقیق کرده است در همایش اصفهانشناسی گفته بود:
«باید نهفتههای این پل (خواجو) را همچون هسته درون سیب رمزگشایی کرد، زیرا در این پل علوم مکانیک، ایرودینامیک، هیدرولیک، ژئومکانیک و از همه مهمتر علم سازه نهفته است. به لحاظ مکانیکی و هیدرولیکی میتوان این علم را در انواع دریچههای آن مشاهده کرد، من در این خصوص کنفرانسی در ایتالیا داشتم و آنان دغدغه حفاظت از یک جزیره توریستی را داشتند. به آنها توصیه کردم از روش پل خواجو برای حفاظت این جزیره استفاده کنند. پیشتر از اینکه من با آنان صحبت کنم، آنان میخواستند دور این جزیره یک دیوار بتنی بکشند!
حتی کانالهای پل خواجو نیز دارای مهندسی خاص خود است. همه این کانالها، مکانیسم خاصی دارد و از 3 قسمت تشکیل میشود. قسمت ورودی آن را میتوان چون گلوی انسان در نظر گرفت و در قسمت دیگر حالتی شبیه بلع مانند وجود دارد.»
او در ادامه میگوید: «دهانههای پل خواجو نزدیک به 180 سانتیمتر و دهانههای سی و سهپل حدود 5 متر است که این خود نشان میدهد سرعت آب باید در این پل چندین برابر سی و سهپل باشد، اما سی و سهپل هر 30 سال یکبار به ترمیم احتیاج دارد، حال آنکه در خواجو هیچگونه خوردگی وجود ندارد! پل خواجو نخستین پلی به شمار میرود که کف آن معماری دارد! کف پل خواجو یک ریتم بالا و پایینی دارد که همچون یک هواپیما عمل میکند....»
اینها گوشههایی از صحبتهای دکتر شاهکرمی بود که خبرگزاری مهر انعکاس داده بود. اما در همان اثنا و همزمان با مرمت سوال برانگیز پل خواجو، یکی از مشاوران سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اصفهان در کنفرانس خبری گفته بود: «مساله دیگری که مطرح میشود، مساله پدیده کاویتاسیون است که وقتی قرار است آب تخلیه و خارج شود، یک جریان نامنظم ایجاد میکند که در بخش پایینی پله باعث میشود سنگ بیشترین میزان فرسایش و لغزندگی را داشته باشد که این به سبب جریان هیدرولیکی آب است که معمولا در پایهها رخ میدهد»! و به دنبال او، رئیس سازمان هم از پدیده کاویتاسیون به عنوان عاملی مخرب در پل صحبت کرده بود...
کاویتاسیون چیست؟!
کاویتاسیون بر اثر تغییر ناگهانی در سرعت، جهت آب و افت فشار به وجود میآید که در اثر آن نوعی خلازایی به وجود آمده و حفرههایی در سازه ایجاد میشود که در درازمدت بسیارخطرناک است.
پایههای تقریبا همه پلهای قدیمی انحناء دارد، اما پایههای پلخواجو همانند یک قایق ساخته شده است! به این صورت که آب پس از برخورد به سطوح شیبدار شکسته میشود
اما آیا تخریب پلههای پایینی پل خواجو ربطی به کاویتاسیون دارد؟! اگر این گونه باشد هیچ امتیاز منفیای برای معمار پل در نظر گرفته نمیشود، چرا که پدیده کاویتاسیون در عصر حاضر کشف شده است؛ اما اگر اثبات شود علت تخریب پلههای پایینی چیزی جز کاویتاسیون است، به اندازه ستارههای آسمان نصف جهان! امتیاز مثبت برای معمار پل ثبت خواهد شد، چرا که در آن دوران معمار نابغه پل، حتی پدیده کاویتاسیونی را که سالها بعد کشف شده رمزگشایی و حل کرده است!
معمولا پدیده کاویتاسیون در شیبهای بسیار زیاد و مکانهایی که آب میخواهد قوس بگیرد مانند سرریز سدها به وجود میآید.
معمار چگونه کاویتاسیون را حل کرد؟!
در تماسی تلفنی از دکتر امیر شاهکرمی در این باره میپرسم. او میگوید: «پایههای تقریبا همه پلهای قدیمی انحناء دارد، اما پایههای پلخواجو همانند یک قایق ساخته شده است! به این صورت که آب پس از برخورد به سطوح شیبدار این پایهها شکسته میشود و پس از هدایت به درون آبراههها، بیشترین سرعت که میتواند مخرب باشد طبق محاسبات معمار پل، کاملا در نقاط آکس (وسط آبراهه) به وجود میآید و در مجاورت دیوارهها سرعت به صفر میرسد! یعنی هیچ گونه سایش مخربی در دیوارهها به وجود نمیآید. این شاهکار سبب میشود آبراههها همانند پیستون ماشین عمل کند و آبهای مجاور دیوارهها که سرعتشان صفراست مانند روغن درون پیستون عمل میکنند. به همین علت با وجود سرعت بالای آب وسط آبراهههای زیر پل، هیچ گونه فرسایشی به وجود نمیآید.!
استاد اگرچه شاید دهها بار این جملات را در همایشهای مختلف تکرار کرده، اما شاهکار خواجو باز او را به وجد آورد و با شور و هیجان برای وصف خواجه بیتی از دیوان شمس خواند:
آسمانا چند گردی؟! گردش عنصر ببین
خاک مست و آب مست و باد مست و نار مست
و به واقع پل خواجو شور و مستی عناصر چهارگانه است که با نبوغ ایرانی گره میخورد...
پس علت فرسایش پلهها چیست؟!
این سوالی بود که از او پرسیدم: «بیشتر آلودگیها و نمکهای موجود در آب، چراکه در محیط مرطوب، این ذرات داخل بدنههای سنگی نفوذ میکند و وقتی آب پایین میآید یا رودخانه خشک میشود، پس از تبخیر و هنگام کریستالیزه شدن نمکهای روی سنگها باقی مانده سبب لایه لایه شدن سنگ میشوند....»
معمار نابغه کجاست؟!
متاسفانه معمار پل خواجو ناشناس است! حتی هنوز در زمان ساخت قسمت پایین پل و بالای پل و این که آیا کل دو طبقه پل در یک زمان ساخته شده یا هر طبقه مربوط به عصری است اختلافنظر هست! یافتن معمار پل میتواند دهها معمای دیگر را حل کند، کار سادهای نیست، اما شاید عملی باشد. آنچه مهم است این که گمنامترین معمار جهان ایرانی است...
احسان مرادی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
