سازه‌های شوشتر آب در هاون می‌کوبند

سازه‌های آبی شوشتر با خطر روبه‌رو می‌شود، اما همه در تب و تاب روزهای داغ انتخابات ریاست جمهوری هستند. کارشناسی می‌گوید که اطلاع رسانی ثبت جهانی این اثر قربانی برداشت‌های سیاسی رسانه‌ها در ایام انتخابات شده و کمتر این خبر منتشر شده است. اما با تخریب بخشی از آن همه به دنبال مقصر می‌گردند. اما واقعا ‌مقصر اصلی در این میان کیست؟ آیا براستی مقصری هم وجود داشته است که همه بعد از فرو ریختن بخشی از این میراث جهانی به دنبالش می‌گردند.

پرونده چگونه به ثبت رسید

پرونده 14 سازه آبی شوشتر بهمن سال گذشته در حالی به عنوان دهمین اثر ایرانی برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو به این سازمان ارسال شد که استان خوزستان- که یکی از استان‌های تاریخی کشور به شمار می‌رود - پس از گذشت 30 سال، قرار بود پس از چغازنبیل، دومین اثر تاریخی خود را در فهرست میراث جهانی به ثبت برساند.

ایران تا پیش از این 9 اثر تاریخی به نام‌های تخت‌جمشید، تخت سلیمان، چغازنبیل، میدان نقش جهان، پاسارگاد، بم و منظر فرهنگی آن، گنبد سلطانیه، بیستون و قره کلیسا را در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شده‌ داشت.

سازه‌های آبی شوشتر شامل آثار شاخصی چون بند میزان، پل‌بند شادروان، قلعه سلاسل، نهرداریون، بندخاک، پل بند لشکر، نهر رقت، بند شراب‌دار، پل بند گرگر، محوطه آبشارهای، نهرگرگر، پل بند ماهی بازان، نهر گرگر و دو پل تک دهنه روی نهر داریون است.

این اثر سرانجام 5 تیر امسال با اخذ اکثریت آرا در نشست سالانه مرکز میراث جهانی به عنوان دهمین اثر میراث جهانی ایران به فهرست این آثار افزوده شد تا سازه‌های آبی شوشتر به عنوان یکی از آثار بسیار مهم و شاخص جهانی بدون هیچ مخالفی در مجمعی که به همین دلیل در شهر سویل اسپانیا برگزار شده بود به عنوان دهمین میراث جهانی به ثبت برسد.

قرار است چندی دیگر جشنی بزرگ در این شهر کوچک کشورمان برگزار شود تا مسوولان کشوری از نزدیک با این اثر منحصر به فرد آشنا شوند. اما این جشن به کجا خواهد انجامید، خدا می‌داند. از سویی هیچ کس نمی‌تواند به واسطه وجود فاضلاب‌های موجود شهری که به این سازه می‌ریزند، حتی در این مجموعه تنفس کند و از سویی دیگر لباس‌های شسته شده و نشده رنگارنگ همسایگان خیلی نزدیک این سازه که دیوارهای حیاطشان از قضای روزگار خیلی خیلی به این اثر جهانی نزدیک شده است باعث می‌شود تا چهره زشتی به این بنای زیبای ایران باستان بدهد.

از وجود تیرک‌های چراغ برق که باز از قضای روزگار این روزها از وسط دل بنا سر در آورده‌اند بگذریم، می‌رسیم به آخرین اتفاقی که بنای تاریخی ایرانیان را با مشکل روبه‌رو کرد. بازهم یک خبر کوتاه و آن هم تخریب بخشی از این بنای تاریخی آن هم درست چند روز بعد از ثبت جهانی آن.

وقتی فاضلاب‌ها جاری می‌شوند

یکی از عوامل فروریختن پل گرگر گمانه‌زنی‌های غیرکارشناسانه‌ای است که از سوی پایگاه سازه‌های آبی شوشتر روی این پل انجام شده است. این جمله را یک دوستدار میراث فرهنگی شوش به زبان می‌آورد.

مجتبی گهستونی، یک فعال میراث فرهنگی و دوستدار میراث خوزستان است. او که باعث شده است در چند سال گذشته خبرهای زیادی از تخریب‌های صورت گرفته در محوطه‌های باستانی رسانه‌ای شود و البته ایجاد دغدغه کند، حرف‌هایی شنیدنی در این رابطه دارد. او می‌گوید حفر 15 چاه غیرکارشناسی که از سوی پایگاه سازه‌های آبی شوشتر روی پل گرگر انجام شده، باعث فرو ریختن این پل است.

به عقیده او پایگاه میراث فرهنگی سازه‌های آبی شوشتر به ‌منظور استحکام بخشی به پل گرگر و شناسایی لایه‌های تاریخی کنار این پل، اقدام به حفر 15 حلقه به عمق بیش از 10 متر کرده که این اقدام باعث کاهش استحکام خاک‌های کنار پل و فروریختن بخش‌هایی از دیواره شمالی آن شده است.

حرف‌های این دوستدار میراث فرهنگی چندان عجیب به نظر نمی‌رسد وقتی او بالای سر کارگرانی بوده که در این محوطه کار می‌کردند و از نزدیک شاهد ماجرا بوده است. او می‌گوید: کارگرانی که قرار بوده این حفره‌ها را پر کنند از ترکیب گچ نشکفته استفاده کرده‌اند که در نهایت طی یک دوره کوتاه این گچ آب خورده و با تولید گاز باعث ایجاد ترک و ریزش در بدنه این پل شده است و علاوه بر این در کنار این اثر باستانی، تداوم تخلیه فاضلاب‌های شهری باعث ایجاد لجنزاری بزرگ شده است که باید در اسرع وقت برای رفع آن دست به کار شد.

او که در عین حال سخنگوی انجمن دوستداران میراث فرهنگی خوزستان موسوم به تاریاناست پا را فراتر می‌گذارد و از کارشناسان یونسکو انتقاد می‌کند. او می‌گوید: کارشناسان یونسکو در برخورد با فاضلاب‌هایی که هم‌اکنون در مجاور سازه‌های آبی شوشتر تخلیه می‌شوند، بسیار کوتاهی کردند و این در حالی است که ثبت جهانی سازه‌ها باید منوط به حذف فاضلاب‌ها می‌شد.

اما صادق محمدی، رئیس سازمان میراث فرهنگی استان خوزستان خطی روی همه مشکلات می‌کشد و به یک باره همه چیز را تکذیب می‌کند.

او اصلا باور ندارد دیواره پل گرگر فرو ریخته و می‌گوید چه کسی گفته که این پل تخریب شده است.

وقتی از او درخصوص عکس‌های منتشر شده‌ای که در این زمینه وجود دارد می‌پرسیم، می‌گوید: فقط خاک‌های کناره پل در عکس‌ها مشهود است که آن هم فقط مقداری ریزش کرده و حتی یک آجر هم از پل گرگر فرو نریخته است.

کارشناسان معتقدند ورود فاضلاب‌ها، اصلی‌ترین مشکل این تخریب در این سازه‌های جهانی به شمار می‌رود؛ فاضلاب‌هایی که به واسطه مدیریت نادرست شهریهر روز به این رودخانه سرازیر می‌شوند.

وقتی از او پرسیده می‌شود واکنش سازمان میراث فرهنگی خوزستان در مقابله با ورود فاضلاب‌ها پس از ثبت این اثر جهانی و حتی ریزش همین مقدار خاکی که به نظر او اندک نیز به شمار می‌رود چه بوده است، می‌گوید:‌ اولین کاری که ما در این زمینه انجام داده‌ایم انتخاب مشاوری امین بوده است تا وضعیت خاک را بررسی کند و با توجه به اعتبارات بتوانیم کاری در آینده انجام دهیم.

او می‌گوید متولی فاضلاب‌های شهری شوشتر اداره آب و فاضلاب این شهر است که در گذشته نیز همین مساله باعث شده بود تا بخشی از تونل بولیتی نیز فرو بریزد، اما مرمت این اثر نیز نمی‌تواند کاری آینده‌دار باشد زیرا باید فکری اساسی برای طرح جامع فاضلاب‌های شهری شوشتر شود.

وقتی تیرهای برق هستند و هتل نیست

تیرهای چراغ برق، مشکل دیگری هستند که کماکان و با وجود ثبت جهانی سازه‌های آبی شوشتر هنوز دست از سر این بنا بر نداشته‌اند. اصلا انگار وصله‌ای ناهمگون شده‌اند به تن این سازه‌های آبی.

محمدی درباره این تیرهای چراغ برق می‌گوید: مسیرهای جدیدی برای عبور برق در این منطقه در نظر گرفته شده است که بزودی این تیرها از این سازه‌های آبی رخت برمی‌بندند.

گفته‌‌های محمدی نشان از این دارد که این تیرهای چراغ برق به این زودی‌ از این سازه‌ها برچیده نمی‌شوند. اما کارشناسان معتقدند وجود این تیرهای چراغ برق علاوه بر این‌که چهره زشتی به این میراث جهانی داده است باعث ایجاد مزاحمت‌هایی برای گردشگران خواهد شد.

مشکل دیگری که هنوز درخصوص این سازه‌های آبی وجود دارد، وجود خانه‌های مسکونی بسیاری است که در حریم درجه یک این سازه‌ها قرار گرفته‌اند. بسیاری از مردم شوشتر که در کنار این سازه‌ها زندگی می‌کنند، از خانه‌های خود حتی در بسیاری از موارد زباله‌های خود را به درون این مجموعه می‌ریزند. کارشناسان میراث فرهنگی می‌گویند تا آزاد نشدن حریم درجه یک این سازه‌ها و تملک اراضی از سوی دولت، نمی‌توان آینده خوبی را برای این سازه‌ها متصور بود.

محمدی نیز این مساله را قبول دارد و می‌گوید: ظرف یک ماه گذشته 12 خانه مسکونی که در حریم درجه یک این سازه‌ها و در بالای تونل بولیتی قرار داشته‌اند را خریداری کرده‌ایم تا پس از تخریب هیچ اثری در حریم درجه یک این سازه‌ها قرار نگیرند.

اما بر اساس آمار موجود، در مورد خانه‌های مسکونی قرار گرفته در عرصه این اثر جهانی و البته بودجه سازمان میراث فرهنگی استان خوزستان نباید زیاد امیدوار بود که این خانه‌ها بزودی زود از همسایگی اجباری این سازه‌های تاریخی رخت بربندند و این نیز دلیلی دیگر است بر این‌که سازه‌های شوشتر زودتر از موعد مقرر به ثبت جهانی رسیده است.

راستی وقتی در گوشه‌ای از کشورمان یک اثر جهانی داریم، باید منتظر بمانیم تا دیگران بیایند و برایمان به عنوان مثال هتل بسازند و بروشور تهیه کنند تا ما بتوانیم میزبانان خوبی برای بازدیدکنندگان آن اثر باشیم؟!

این واقعیت دارد که هم اکنون هیچ بروشوری برای معرفی این اثر جهانی از سوی مسوولان محلی و غیرمحلی میراث فرهنگی منتشر نشده است. باور کردنش سخت است، اما به گفته رئیس سازمان میراث فرهنگی خوزستان قرار است این بروشور‌ها هم بزودی چاپ و تهیه شود. نکته مهم‌تر این است که شوشتر هنوز یک مهمانخانه درجه هشتم نیز برای میزبانی مسافران ندارد. البته نباید زیاد نگران بود، زیرا رئیس اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان خوزستان باز می‌گوید بزودی قرار است هتلی نیز در نزدیکی این شهر برای حضور گردشگران داخلی و خارجی ایجاد شود.

شاید وقتی دیگر...

بسیاری از کارشناسان معتقدند از بهمن سال گذشته که پرونده این سازه‌های آبی برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو به این سازمان ارسال شد، مشکلات ریز و درشت حاشیه‌ای این اثر آنقدر پررنگ بودند که نیاز داشت قبل از حضور در فهرست میراث جهانی حل شود، اما تهیه پرونده‌ای روشن برای ثبت در فهرست جهانی آنقدر عجولانه صورت گرفت که اکنون این اثر در عین جهانی بودن، مشکلات بومی زیادی دارد که به عقیده بسیاری از دوستداران میراث فرهنگی برخی از آنها نیازمند نگاه ساختاری است.

نخستین مورد آن شاید ریخته شدن فاضلاب شهری شوشتر به درون این سازه‌های آبی باشد که خود قصه مفصلی دارد. داستانی که تنها نیازمند همکاری مدیریت شهری با مسوولان میراث فرهنگی و البته توجه مسوولان میراث فرهنگی به این امر است. بسیاری از بومی‌های شوشتر می‌گویند مشکل فاضلاب‌های شوشتر که به درون این بنای منحصر به فرد می‌ریزد و حتی باعث تخریب بخشی از این سازه‌ها نیز شده است، سال‌هاست وجود دارد و تنها پس از رسانه‌ای شدن این ماجرا و تخریب بخشی از این بنای تاریخی پس از ثبت جهانی این اثر، برخی از مسوولان به آن توجه می‌کنند.

اما تمام این موارد و شاید موارد گفته نشده دیگر، نشان از موضوعی دارد که هیچ منتقد و دوستدار میراث فرهنگی‌ای در حاشیه ثبت این اثر بدان توجه نکرد.

یک کارشناس میراث فرهنگی که در این سازمان مشغول فعالیت است می‌گوید: تهیه پرونده ثبت جهانی شوشتر آن‌طور که باید و شاید کامل صورت نگرفت و تنها دلگرمی از این موضوع که یونسکو به هر طریق یک اثر را در هر اجلاس سالانه از کشورمان در فهرست خود به ثبت می‌رساند، باعث شد پرونده این اثر به طور ناقص به یونسکو ارسال شود. وی ادامه می‌دهد حتی ثبت این اثر در فهرست جهانی موفقیتی به شمار نمی‌آید، زیرا باید شرایط نگهداری کامل از این آثار وجود داشته باشد وگرنه یونسکو این اثر را از فهرست خویش خارج می‌کند و ما یک نوبت سالانه را باز برای ثبت یک اثر در فهرست جهانی با این کار از دست داده‌ایم.

حرف‌های وی شاید بدان معنا باشد که هنوز دغدغه جهانی شدن یک اثر ملی در دل مسوولان بومی کشورمان ایجاد نشده بود که ما تصمیم به ایجاد پرونده جهانی آن گرفتیم. شاید وقتی دیگر سازه‌های شوشتر باید به ثبت جهانی می‌رسید.

بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلا‌ب صنعتی

مجموعه آبشارهای شوشتر در دوران ساسانیان، برای بهره‌گیری از نیروی آب به‌ عنوان محرک آسیاب‌های صنعتی ساخته شده است. در این مجموعه بزرگ، ساختمان آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌های عظیم هدایت آب و سیکا  که محلی به منظور استراحت و تفریح است  قابل توجه و جالب هستند. در سفرنامه مادام ژان دیولافوآ باستان‌شناس نامدار فرانسوی، از این محوطه به عنوان بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد شده است. این محوطه در دوره هخامنشیان و ساسانیان تکمیل و در مسیر شاخه رود گرگر واقع شده است.

ساختمان‌های به جا مانده از آسیاب‌های آبی در این محوطه متعلق به دوره صفویه است.این آسیاب‌ها با استفاده از فشار آب به گردش می‌افتادند که تاکنون بیش از 35 آسیاب در محوطه مذکور شناسایی شده است. سرریزه‌های آب منظره‌ای بسیار زیبا و استثنایی از آبشارهای مصنوعی به وجود آورده است.

مهندسی آب در خوزستان و در حوزه رودخانه‌های پر‌آبی همچون رودخانه دز، کرخه، مارون، بهمن شیر و بخش‌های دیگر رودخانه کارون، شبکه آبیاری مینو (میان آب) ممتاز است و بناها و تاسیسات آبی این مجموعه در ارتباط با یکدیگر و با برنامه‌ای یکپارچه کار می‌کرده‌اند آنچنان که تمام بناهایی که هر یک در حوزه‌های کویری و کم آب به تنهایی دیده شده، در شبکه آبیاری پیرامون شوشتر به طور مجتمع و یکپارچه دیده می‌شود. آبشارهای شوشتر نیز پدیده‌ای مربوط به بخشی از این شبکه عظیم آبیاری است. چنین به نظر می‌رسد یکی از اهداف دایر شدن این شبکه و بویژه دستگاه‌های اصلی فضای آبشارهای زیبای شوشتر، توانمند کردن قطره‌های آب و بهره‌گیری از نیروی پنهان در آنها برای چرخاندن سنگ‌های آسیاب باشد.

این آسیاب‌ها در پشت پل بند گرگر در دل سنگ جاسازی شده بودند و قطره‌های نیرومند آب از پشت پل‌بند و از طریق چاه‌های شتر گلوی زیربند به آسیاب‌ها هدایت می‌شده است.

مهدی نورعلیشاهی