کاریکاتور ایران ؛ قوی اما تعریف نشده

وقتی می خواهی با یک کاریکاتوریست گفتگو کنی ، همیشه دلهره ای شیرین دلت را فرا می گیرد؛ زیرا خود را مقابل تیغ تیز کاریکاتور می بینی که هر آن ممکن است با آن گوشت بریده شود و به جای چشم تو قرار گیرد و هنگامی که شخص طرف گفتگو ، رئیس خانه کاریکاتور نیز باشد ، دیگر باید گفتگویی دلنشین انجام شود.

کد خبر: ۲۶۸۸۸

سیدمسعود شجاعی طباطبایی ، کاریکاتوریست محبوبی است که بیش از 20سال و از سال 62 ، پیش از آن که چهره اش را به خاطر بیاوری ، آثارش را به یاد می آوری . او اکنون رئیس خانه کاریکاتور ایران است ؛ سمتی که خود او زیاد مایل نیست درباره آن صحبت کند. با وی گفتگویی انجام دادیم که این گفتگو هر چند با اندکی تاخیر چاپ می شود؛ اما حاوی صحبتهایی است که همزمانی آن با دوسالانه کاریکاتور ، که آن هم با تاخیر مشهود تازه فعالیت خود را آغاز کرده ، بسیار شنیدنی می نماید. شجاعی طباطبایی در زمان این گفتگو تازه از بند بیماری که بر وی مستولی بود ، رها شده و با ما به صحبت نشست که این خود دلیل آن شد تا ما به این چند پرسش بسنده کنیم . گفتگوی زیر را با هم می خوانیم .

به عنوان نخستین پرسش ، از برگزاری مسابقه بین المللی «فلسطینی خانه ندارد» که چندی پیش در محل خانه کاریکاتور ایران برگزار شد ، بگویید.
این مسابقه که به عنوان نخستین تجربه مسابقه اینترنتی سایت «ایران کارتون» بود ، با عنوان «فلسطینی خانه ندارد»، برگزار شد و به واسطه اطلاع رسانی مناسب تعداد زیادی هنرمند از گوشه و کنار دنیا نیز در آن شرکت نمودند. ما در ابتدا فکر می کردیم که این مسابقه به این دلیل که موضوع آن یک موضوع سیاسی است ، از سوی هنرمندان کشورهای اروپایی و امریکایی مورد استقبال قرار نگیرد و تنها هنرمندان جهان عرب در آن شرکت کنند؛ اما بسیاری از هنرمندان قدرتمند دنیای غرب در این مسابقه شرکت کردند و حتی یک کاریکاتوریست امریکایی به نام میلت پیریگی ، موفق به دریافت جایزه نخست بخش کارتون این مسابقه شد.
این مسابقه در بعد جهانی در چه سطحی قرار داشت؛
این مسابقه که در 2بخش کارتون و کاریکاتور چهره برگزار شد ، یکی از موفق ترین مسابقاتی بود که می توانست برای کاریکاتور در سطح جهان رخ دهد، تا جایی که آقای کیگل مسوول یکی از سندیکاهای بزرگ کاریکاتور دنیا اعلام کرد که این مسابقه دومین مسابقه بزرگ اینترنتی در زمینه کاریکاتور در دنیاست که این خود به روشنی وضعیت سطح این مسابقه را روشن می کند؛ اما در مقابل همتراز قراردادن این مسابقه با دیگر مسابقاتی که از این دست در کشورمان برگزار می شود، باید گفت بازتاب این مسابقه در سطح بین المللی و همچنین شرکت هنرمندان تراز اول و برجسته جهانی آن شاید در کشورمان منحصر به فرد بوده است . تا جایی که در حال حاضر 500صفحه سایت ایران کارتون به آثار این مسابقه تعلق یافته و بازدید 8هزار نفر در روز، کماکان پس از گذشت چندین ماه از برگزاری این مسابقه ، گویای موفقیت آن بوده است.
علت این که دو سالانه کاریکاتور کشورمان با تاخیری مشهود روبه رو شده ، چیست؛
خانه کاریکاتور ایران مدتی با مشکلات مادی بسیاری روبه رو گشت و باعث شد روند حرکت کندی پیش بگیرد و حتی در برهه ای از زمان ، برگزاری دوسالانه کاریکاتور تهران نیز دچار مساله شد و زمانی که موزه هنرهای معاصر که حامی اصلی و مجری اصلی این دوسالانه بود، امکان ارائه فضا را برای برگزیدن برایمان مهیا نکرد، عملا می رفت تا به بوته فراموشی سپرده شود. نبود یک انجمن صنفی که نتوانست با پیگیری مشکلات راه به جایی برد نیز در این زمینه همراهی کرد و امور اجرایی با تاخیر روبه رو شد. نبود انجمن صنفی کاریکاتور ایران همیشه برای کاریکاتوریست های جوان و علاقه مند کشورمان معضلی بوده است ؛ زیرا عملا این رشته را بی مرجع و با بنیانی ضعیف در کشورمان می دانند.
شما به عنوان رئیس خانه کاریکاتور این موضوع را چگونه می بینید؛
در جشنواره مطبوعات امسال ، بحثی صورت گرفت تا هنرمندان کاریکاتوریست با بحث در این باره بتوانند مقدمات مهیا کردن این موضوع را مشخص کنند؛ اما با بازخورد ضعیفی که در این زمینه از سوی مطبوعات و خود هنرمندان کاریکاتوریست صورت گرفت ، عملا این موضوع فراموش شد. جان لنت ، محقق بزرگ کاریکاتور در جایی گفته است که ایران روزی مهد کاریکاتور دنیا می شود و حتی واقعیت های مشخص و قابل انکار کاریکاتور ایران نیز با حضور پررنگ هنرمندان کشورمان و دریافت جایزه از مسابقات معتبر بین المللی نیز این موضوع را تصدیق می کند ، اما متاسفانه این رشته هنوز در ایران از مسائل ابتدایی کاریکاتور در دنیا به دور است که این خود از بزرگترین ضعفهای آن به شمار می رود. هنوز در ایران تعریف درستی از کاریکاتور صورت نگرفته است و حتی بسیاری کاریکاتور را پایین تر از سایر هنرهای تجسمی و حتی جدا از آن می دانند؛ اما چطور می شود وقتی در سال بیش از 130نمایشگاه بین المللی در دنیا در مورد کاریکاتور برگزار می شود و هنرمندان با زبان بین المللی آثار خود را عرضه می کنند، باز به این رشته به صورت یک هنر جدا شده نگریست . در هنرهای تجسمی امروزه آثار هنرمندان روز به روز به سوی فرم و هنر فیگوراتیو پیش می رود و در این موقعیت که کاریکاتور در دنیا حرفهای ناگفته هنرهای تجسمی و حرفهای ناگفته جامعه را با زبان شیرین طنز مطرح می کند، باز در ایران و از سوی مسوولان هنری به این رشته بهای بسیار بسیار اندکی داده می شود. ما حتی ایده هایی را که در هنرهای نوین همچون پاپ آرت ، سیوآرت و حتی اینستالیشن برای انتقال مفاهیم نمی توانیم به کار ببریم ، در حال حاضر به صورت آثار 3بعدی و بینابینی در کاریکاتور اتفاق افتاده و هنوز ما در کشورمان یک انجمن صنفی منسجم برای کاریکاتور نداریم و به نظر من در زمان حاضر بحث کردن بر سر این موضوع که آیا کاریکاتور جزیی از هنرهای تجسمی به شمار می رود، حرفی عبث است ؛ زیرا با درهم تنیده شدن هنرها و استفاده از مفاهیم و موضوعات مختلف این رشته دوشادوش رشته های دیگر هنرهای تجسمی رو به جلو حرکت می کند، ولی متاسفانه در ایران مسوولان هنری حتی اگر یکصدم اعتباری که برای دیگر رشته های هنرهای تجسمی خرج می کنند، برای کاریکاتور مصرف می کردند، این رشته از سوی کشورمان به صورت خیلی جدی در جهان مطرح می شد.
در حال حاضر کدام مرجع هنری دولتی عهده دار مشکلات کاریکاتور در ایران است؛
نمی توان از اقدامات موثر معاونت هنری و وزارت ارشاد در این زمینه غافل شد. به نظر من تنها مشکل این رشته در ایران ، نبود یک انجمن صنفی منسجم است که اگر می بینیم سطح آثار عکس و تصویرسازی در ایران پایین آمده است . به دلیل برگزار نشدن دوسالانه هایی است که باید در این 2رشته به صورت منظم برگزار شود که این امر محقق نشده است و این اتفاق هم ممکن است برای کاریکاتور رخ دهد؛ اما مسوولان هنری باید زمینه های تشکل یک انجمن صنفی را برای کاریکاتوریست های ایرانی مهیا کنند تا با پیگیری مشکلات آن کاریکاتور ایران به جایگاهی اصلی خود در جهان برسد.
نقش مطبوعات در پیشبرد کاریکاتور ایران چقدر است؛
به نظر من یکی از موضوعات مهم در پیشبرد هنر کاریکاتور در ایران ، مطبوعات هستند. پرداختن به کاریکاتور در مطبوعات ایران به شکل ضعیف است . بسیاری از مطبوعات ما هم اکنون درگیر مسائل سیاسی شده اند و همچنان که از کاریکاتور برای پیشبرد اهداف خود استفاده می کنند؛ ولیکن در انعکاس اخبار آن هیچ واکنشی نشان نمی دهند. کاریکاتور هنوز در مطبوعات هم تعریف نشده است و کمتر سرویس هنری یک روزنامه به دنبال بررسی مشکلات کاریکاتور می رود و از دیدی دیگر هم اکنون کاریکاتوریست به نوعی ابزار دست و چهره صاحبان جراید شده است.
همان طور که چندی پیش نیز عده ای از کاریکاتوریست های کشورمان این موضوع را اذعان داشتند. درباره هنر کاریکاتور ایرانی که خاص کشورمان است ، چندی پیش بحثهایی به وجود آمد نظر شما این باره چیست؛
ما نمایشگاه ها و دوسالانه های مختلفی را با عناوین مختلف در ایران اجرا می کنیم . مساله هویت اسلامی ایرانی ، یکی از مهمترین مسائلی است که باید مدنظر قرار گیرد. هویت اسلامی و ایران اگر از آثار یک هنرمند ایرانی گرفته شود، دیگر چیزی برای او نمی ماند که بخواهد به واسطه آن اثرش را عرضه کند و منظور ارائه این دو مولفه ، در آثار کاریکاتور است . به عنوان مثال در مسابقه «فلسطینی خانه ندارد»، حتی هنرمندان امریکایی آثاری را عرضه کردند که به هنر اسلامی نزدیک بود؛ ولی در حال حاضر شاهد مواردی دیگر از موضوع یاد شده در امر هنرهای تجسمی کشورمان هستیم . من در اینجا به گفته ای از حضرت امام (ره) استناد می کنم که ایشان درباره اسلام امریکایی فرموده اند: هرگاه مفهوم از هنر قطع شود، تبدیل به چیزی بی خاصیت می شود. حال در هنر امروز کشورمان که به گونه ای شده است که از سوی امریکایی ها به حدی این موضوع معقول به نظر می آید که ایشان به آن علاقه نشان داده و حتی جایزه مدال طلای خود را نصیب مسوولین هنری این مملکت می کند. من در این باره به متولیان هنری کشورمان هشدار می دهم که به گفته حضرت امام (ره) هنگامی که امریکایی ها از ما تعریف کردند، باید دید که یکجای کار ایراد دارد و آن هم به نظر من چیزی جز خالی شدن هنر کشورمان از محتوا نیست . باید تردید از آن موقعی که تقدیر از ما بحث شود از هویت اسلامی و ایرانی خویش دور شویم .
و به عنوان آخرین پرسش ، واقعیت آینده کاریکاتور ایران را چگونه می بینید؛
به آینده کاریکاتور ایران بسیار خوشبین هستم . هر ماه شاهد موفقیت یک کاریکاتوریست کشورمان در یک جشنواره هستیم و هر ساله خبر موفقیت جهانی کاریکاتوریست های کشورمان می آید. کم کم این هنر که با حمایت اندک تا به حال پیش آمده است ، می رود ایران را به عنوان یک قطب در جهان معرفی کند.