نماد طبیعی ایران، در سایه بی‌توجهی

به دنبال تصمیم شورای شهر رینه در دامنه کوهستان دماوند و نقطه مبدا صعود سنتی قله دماوند در ناحیه جنوبی این کوهستان، مبنی بر تسطیح و خاکریزی بخشی از مسیر کوهستانی دماوند، انجمن‌ها و دوستداران محیط زیست بویژه کوهنوردان در بیانیه‌ها و نامه‌هایی جداگانه از مسوولان خواستند تا قله دماوند را از تخریب و دستکاری‌های انسان‌ها بیش از این نجات دهند که این اقدام این اکوسیستم بی‌نظیر را در معرض تهدید و شکنندگی جبران‌ناپذیری قرار می‌دهد.

آنچه واضح است آن است که متاسفانه این کوهستان علی‌رغم تمام اهمیتی که دارد، نیازمند یک مرجع، یک دستگاه کنترل‌کننده یا بهتر بگوییم یک متولی است تا در موقع بروز چنین اقداماتی وارد عمل شده و به فریاد یادگار کهن ایرانی برسد.

یکی از انجمن‌های فعال در زمینه حفاظت از محیط زیست کوهستان، انجمن حفظ محیط کوهستان است که از آغاز گمانه‌زنی‌ها برای اجرای این طرح، اقدامات خود را برای حساس کردن مسوولان و جلوگیری از اجرای این طرح آغاز کرد.

عبدالله اشتری مدیرعامل انجمن حفظ محیط کوهستان در این رابطه با ابراز تاسف شدید از وضعیت موجود در این منطقه، می‌گوید: بتازگی شورای شهر رینه که مبدا صعود سنتی دماوند در ناحیه جنوبی این کوهستان است بودجه‌ای حدود 80 میلیون تومان را از استان مازندران جهت تسطیح و خاکریزی 7 کیلومتر از مسیر کوهستان یعنی از منطقه رینه تا نقطه‌ای که به آن حسینه گفته می‌شود تامین اعتبار کرده و عملیات تسطیح آغاز شده است.

وی افزود: اگرچه کوهنوردان از جبهه‌های دیگر کوهستان نیز اقدام به کوهنوردی در این قله می‌کنند اما این مسیر، مسیر اصلی بوده و مدتی است که ساکنان رینه اقدام به خرید چند دستگاه لندرور کرده‌اند و کوهنوردان را از رینه به نقطه حسینه می‌برند و جهت تسهیل در این اقدام درخواست اصلاح این مسیر صورت گرفته است.

وی با تاکید بر این‌که این مسیر کوهستانی تا ارتفاع 3 هزار کیلومتری بالا می‌رود این منطقه را برای هر اقدامی نامناسب و شکننده دانسته و خطر تهدید را برای برجسته‌ترین اثر طبیعی کوهستانی جدی می‌داند.

اشتری ادامه می‌دهد، تسطیح و خاکریزی زمینه‌ساز آسفالت این مسیر است و اگر این اتفاق رخ دهد یک فاجعه زیست محیطی در مسیر کوهستانی دماوند شکل گرفته است که پس از آن دیگر هر اقدامی دیر است.

به گفته وی، احداث راه در محیط شکننده و آسیب‌پذیر کوهستان اثرات تخریبی پایداری ایجاد می‌کند. از سویی راه آسفالت، دسترسی عموم مردم به ارتفاعات بالاتر را که از حساسیت بیشتری برخوردار است تسهیل کرده و بر دامنه و گستردگی تخریب‌ها خواهد افزود.

مدیرعامل انجمن حفظ محیط کوهستان با مقایسه کوهستان دماوند با قله فوجی یاما در کشور ژاپن، می‌گوید: کشور ژاپن برای کوهنوردان این کوهستان که یک نماد باارزش برای این کشور است در یک عرض 3 متری 2 رشته کشیده است تا کوهنوردان تنها در این مسیر تردد کنند، اما در کوهستان دماوند در عرض 50 متر در 50 متر رفت و آمد شده است و باید گفت که هم‌اکنون کمر این کوهستان در فشار حضور این همه کوهنورد (که کمتر هم ملاحظات زیست محیطی را رعایت می‌کنند) از سر تا سر کشور خم شده است.

اشتری با اشاره به این‌که در این رابطه انجمن به رئیس سازمان حفاظت محیط زیست دکتر جوادی و دیگر معاونان و مدیران ایشان نامه زده است، گفت: متاسفانه هیچ جوابی در این رابطه دریافت نکرده‌ایم.

وی از جامعه کارشناسی و بخش‌های مختلفی که در امر رسانه و اطلاع‌رسانی فعالیت می‌کنند، خواست تا بیش از این به اطلاع‌رسانی در رابطه با اهمیت کوهستان بپردازند تا این محیط بی‌نظیر نیز مورد توجه مسوولان قرار گیرد.

در جهان از حدود 4 دهه پیش کوهستان‌ها مورد توجه گروه‌ها و سازمان‌های زیست محیطی قرار گرفتند. در کشور ما برای نخستین بار حدود 10 سال پیش به همت برخی از تشکل‌های غیردولتی حفظ محیط کوهستان، فعالیت‌های حفظ محیط زیست کوهستان‌ها آغاز شد. جالب است بدانید که مکانیزیم‌های کنترل پاکسازی کوهستان در کشورهای مختلف متفاوت است، شاید امروزه دیگر تنها نباید به موعظه و پند و اندرز اکتفا کرد و بلکه باید با مکانیزم‌های قانونی از این روند جلوگیری کرد.

از سوی دیگر از آنجا که ایران کشوری کوهستانی است حفظ اکوسیستم‌های کوهستانی برای حفاظت از گونه‌های حشرات بسیار اهمیت دارد، به طوری که در صورت نابودی حشرات، اکوسیستم کوهستانی به خطر می‌افتد و در صورت نابودی کوهستان، حشرات از میان می‌روند. براساس مطالعات، در صورت نابودی گیاهان، یک سانتی‌متر از خاک کوهستان که طی 100 سال تشکیل شده است با بارش یک باران شسته شده و از میان می‌رود و وقوع این سیلاب‌ها زیستگاه پروانه‌ها و دیگر حشرات وابسته به محیط زیست کوهستان را تهدید می‌کند.

از سوی دیگر کوه‌ها همانند سدی در برابر جریانات هوا قرار دارند. این امر موجب بروز بارش در ارتفاعات می‌شود. کوه‌ها در تمام نقاط دنیا فیلتر ورود هوای پاک به مناطق شهری هستند.

حفاظت از تنوع گونه‌های گیاهی و جانوری نقش تعیین‌کننده‌ای در اقتصاد شهرها، جوامع کوهستانی بخصوص در ایجاد مشاغل پایدار برای آنها دارد. به همین دلیل برای حفاظت از آنها احتیاج مبرم به تحقیق، مطالعه و آموزش است. تخریب و برداشت بی‌رویه در زمینه‌های مختلف، باعث آسیب‌پذیری زیستگاه شده و نسل تعدادی از گونه‌های گیاهی و جانوری را در معرض تهدید جدی و خطر انقراض قرار داده است.

کارشناسان معتقدند، اهمیت کوه‌ها در تنظیم آب و هوای جهان اگر بیشتر از جنگل‌های بارانی نباشد، به یقین کمتر نیست. در این اکوسیستم، مخازن عظیمی از گونه‌های ارزشمند گیاهی و جانوری وجود دارد و جنگل‌های واقع در این مناطق، مخازن ژنتیکی بسیار بزرگی در طبیعت هستند.

به این ترتیب با گسترش شهرها به سمت کوه‌ها بویژه کوهستان‌های اطراف شهرهای بزرگ و کوهی همچون دماوند، احداث جاده‌های کوهستانی، فشار بی‌رویه توریسم آن هم در شرایطی که جایگاه و نقش آن از نظر اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تعریف نشده و آحاد مختلف مردم تحت آموزش‌های خاص اکوتوریسم قرار نگرفته‌اند از دلایل دیگری است که اعمال مدیریت ویژه را در کوهستان‌ها می‌طلبد از این‌رو باید بشدت در مقابله هرگونه تعرض به این کوهستان جلوگیری کرد، تا این نماد ایرانی برای همیشه پایدار مانده و اکوسیستم بی‌نظیرش دستخوش تغییرات جبران‌ناپذیر نشود.

پدیده‌های طبیعی در کوهستان دماوند

در دماوند پدیده‌های طبیعی زیادی وجود دارد که هر یک در نوع خود بی‌نظیر و دارای ارزش ذاتی و تفرجی بسیار است، در این کوه چند یخچال طبیعی دایمی که پدیده بسیار کم‌نظیری در ایران است به چشم می‌خورد.

در این میان بخار با دیواره و برج‌های یخ بلور، وحشی‌ترین و مرتفع‌ترین دره یخچالی ایران است.

پدیده دیگر، حفره‌های متعددی است که گاز و بخار با فشار زیاد از آن بیرون می‌زند و اینها در کنار توده‌های گوگرد، دماوند را به صورت یک آتشفشان کمی فعال درآورده‌اند.

چشمه‌های آب گرم و آب معدنی در کوهپایه‌های دماوند، وجود دهانه‌های بزرگ با حوضچه‌های یخی در میان آن، شکل مخروطی پرشیب و خوش‌تراشی که در بسیاری مواقع، ابرهایی به شکل‌های شگفت‌انگیز در نوک آن به چشم می‌خورد از دیگر ویژگی‌های این تک کوه سرفراز است.

کارشناسان معتقدند، در نقاط معدودی از جهان می‌توان آثار تاریخی 100 ساله و حیات وحش را در کنار هم دید، با جلوگیری از تجاوز به میراث‌های طبیعی و فرهنگی و با ترمیم آنها می‌توان محدوده دماوند را به یک جاذبه جهانی بدل ساخت که برای کشور اعتبار فراهم آورد و پشتوانه اقتصادی هم باشد.

در این راه اگرچه دولت باید با اجرای قانون و بستن راه تخطی از آن و اختصاص بودجه کمک کند، اما لازم است عموم مردم و سازمان‌های غیردولتی هم با اصلاح نگاه خود به جایگزین ساختن، آینده‌نگری را به جای سودجویی‌های کوتاه‌مدت و با رفتاری شایسته توجه جهانی را در پیش گیرند.

کارشناسان می‌گویند اگر چه در سال 1381 دماوند به عنوان اثر طبیعی ملی ثبت شد، اما محدوده تعیین شده برای دماوند از حدود 4500 متر به بالا است که منطقه کوچکی را در بر می‌گیرد و درواقع از نظر حیات وحش، از این ارتفاع به بالا تقریبا چیزی وجود ندارد و بهتر است این محدوده گسترش یابد و منطقه دماوند را به عنوان پارک ملی به ثبت رساند.

تهدیدهای کوهستان دماوند

چرای مفرط، ساخت و ساز، معدن‌کاری و انتشار و پراکندگی انواع آلودگی‌ها از جمله تهدیدهای زیست محیطی کوهستان دماوند است.

در بخش چرای مفرط باید گفت که هیچ تناسبی میان ظرفیت تولید مراتع و تعداد بی‌شمار دام‌ها وجود ندارد که یک علت آن وجود مراکز متعدد تصمیم‌گیری و اعمال نفوذ در این گونه موارد است.

به جز اثر فرسایشی روی خاک، یک تاثیر مخرب دیگر حضور گله‌های بزرگ در منطقه است که سگ‌های گله در تمام شبانه‌روز از نزدیک شدن جانوران وحشی به چشمه‌ها و گیر آبشخورها جلوگیری می‌کنند و در این مورد پیوسته رقابتی نابرابر در جریان است. در نتیجه این امر در کنار تاثیر حضور شکارچیان رانده شدن جانوران به بلندترین نقطه‌های کوهستان که برای زیست نامناسب هستند رخ خواهد داد.

حتی در این رابطه گزارش شده است که بزهای کوهی روی یخچال خطرناک سیوله و گراز‌ها روی یال‌های بی‌آب ارتفاع 4 هزار متری سرگردان هستند.

بررسی‌های کارشناسان و دوستداران محیط زیست نشان می‌دهد که امروزه دماوند مانند بسیاری از دیگر محیط‌های کوهستانی کشور با چند عامل تهدید میشود، چرای بیش از حد با از میان بردن پوشش گیاهی، موجب فرسایش خاک می‌شود با توجه به این که عمق مفید خاک در دماوند بسیار ناچیز است و لایه‌های زیرین آن به طور عمده از خاکستر و سنگ‌های آتشفشانی تشکیل شده آسیب‌پذیری آن بسیار زیاد است.

در 10 تا 15 سال اخیر بارها دیده شده که بارش باران یا ذوب برف‌ها در بهار موجب روان شدن سیل از گل و لای شده و موجب گل آلود شدن رودخانه‌ها و حتی سد شدن مسیر رود هزار شده است و فرسایش خاک اثر تشدیدکننده‌ای بر رانش و لغزش زمین در منطقه پر زمین لرزه دماوند دارد.

این چند عامل سبب می‌شوند که اولا ارزش مرتعی دامنه‌های دماوند بشدت و تا حد جبران‌ناپذیری کاهش یابد و ثانیا زادآوری طبیعی ماهیان در روخانه‌ها مختل و حوضچه‌های پرورش ماهیان دچار آسیب‌های پی در پی شود. ساخت و ساز نیز این منطقه را تهدید می‌کند، جاده‌های غیرضروری و بد ساخت که موجب رانش دامنه‌ها، قطعه‌قطعه شدن زیستگاه‌ها، بدمنظره شدن محیط طبیعی و ساده‌سازی دسترسی به مراتع و شکارگاه‌ها می شود در حال گسترش است.

از سوی دیگر در بیشتر روستاهای اطراف دماوند و در سیاه چادرهای دامداران زباله‌های خانگی در کوه و دره رها می‌شوند.

این پسماندها به علت وجود انبوه مواد تجزیه نشدنی که مصرف آنها در سال‌های اخیر شدت یافته، چشم‌انداز منطقه را خراب کرده و موجب آسیب دیدن حیات طبیعی شده است.

کوه‌ها، برج‌های آب

کوه‌ها را به سبب ایفای نقشی اساسی در تولید و توزیع حدود 80 درصد آب‌های شیرین جهان، برج‌های آب نام نهاده‌اند.

کوه‌ها یک پنجم سطح خشکی‌های زمین را تشکیل می‌دهند و مسکن حداقل 10 درصد از جمعیت جهان در این نواحی قرار دارند. بیش از نیمی از جمعیت جهان به آبخیزهای کوهستانی وابسته‌اند. کوه‌ها سرچشمه اصلی منابع آب شیرین جهان هستند که بدون آن حیات موجودات زنده ممکن نیست.

کوه‌ها همانند سدی در برابر جریانات هوا قرار دارند. این امر موجب بروز بارش در ارتفاعات می‌شود. کوه‌ها در تمام نقاط دنیا فیلتر ورود هوای پاک به مناطق شهری هستند.

وزیدن بادها و شرایط متحول جوی به علت حضور فیزیکی ناهمواری‌های کوهستان است. در حقیقت کوهستان‌ها، آب و هوا را تغییر می‌دهند و آب و هوا، کوهستان‌ها را تحت‌تاثیر متقابل قرار می‌دهد.

از نظر طبیعی کوهستان‌ها حلقه ارتباطی گردش آب (هیدرولوژی) میان رطوبت آسمان در جو، با زمین و جریان‌های سطحی و زیرزمینی آن است. بنابراین، وجود رشته کوه‌های البرز در شمال و زاگرس از شمال غربی تا جنوب شرقی فلات ایران است که کشور پهناور ما را از منابع نسبتا خوبی برخوردار کرده است.

حفاظت از تنوع گونه‌های گیاهی و جانوری نقش تعیین‌کننده‌ای در اقتصاد شهرها، جوامع کوهستانی بویژه در ایجاد مشاغل پایدار برای آنها دارد. به همین دلیل، برای حفاظت از آنها احتیاج مبرم به تحقیق، مطالعه و آموزش است. تخریب و برداشت بی‌رویه در زمینه‌های مختلف، باعث آسیب‌پذیری زیستگاه شده و نسل تعدادی از گونه‌های گیاهی و جانوری را در معرض تهدید جدی و خطر انقراض قرار داده است.

کارشناسان معتقدند اهمیت کوه‌ها در تنظیم آب و هوای جهان اگر بیشتر از جنگل‌های بارانی نباشد، به یقین کمتر نیست. در این اکوسیستم، مخازن عظیمی از گونه‌های ارزشمند گیاهی و جانوری وجود دارد و جنگل‌های واقع در این مناطق، مخازن ژنتیکی بسیار بزرگی در طبیعت هستند.

مناطق کوهستانی در معرض شرایط سخت محیطی مانند دمای پایین، بادهای شدید و تند، حساسیت بالا، نوسانات بالای درجه حرارت و فرآیند کند ترمیم قرار دارند.

تحقیقات نشان می‌دهد کوه‌ها در تامین غذا، گذراندن اوقات فراغت و زیستگاه موجودات نیز نقشی مهم ایفا می‌کنند، این مناطق همچنین از اصلی‌ترین مراکز سکونت، صنعت و کشاورزی هستند و به همین دلیل گوناگونی فرهنگی فراوانی در این عرصه‌ها مشاهده می‌شود و توانایی بالقوه‌ای برای توسعه اکوتوریسم دارند.

کوه‌ها جزایر تنوع زیستی و محل زندگی گونه‌های بی‌نظیر و بی‌شماری از گیاهان و جانورانی است که در هیچ جای دیگر این کره خاکی یافت نمی‌شود.

در شرایط سخت آب و هوایی، محدوده تطابق انسانی و بیولوژیکی در مناطق کوهستانی فراتر می‌رود و در ارتفاعات بالا گیاهان و جانوران بومی مکانیسم‌های تطبیقی ویژه‌ای را در خود توسعه داده‌اند.

بعضی گیاهان وحشی در شرایط سخت کوهستان، گستره وسیعی را به وجود آورده‌اند و کاملابا محیط سازگارند.

شکنندگی این اکوسیستم‌ها باعث شده است تغییزات جزیی در دما، بارندگی یا ثبات خاک ایجاد شود و این خود می تواند به از بین رفتن کل جامعه گیاهی و جانوری منجر شود.

از آنجا که اکوسیستم‌های کوهستانی محل مناسبی برای پرورش گیاهان دارویی است، آمار‌ها نشان می‌دهد حدود 80 درصد جمعیت جهان به داروهای سنتی وابسته‌اند، اما متاسفانه یکی از 8 گونه گیاهی که از بیوم‌های کوهستانی به دست می‌آیند، در معرض خطر انقراض قرار دارند.

با افزایش جمعیت و بالارفتن تقاضا برای آب سالم، ظرفیت و پتانسیل بروز مناقشات بر سرآب نیز فزونی یافته است. به دنبال اهمیت مدیریت مناسب و اصولی اکوسیستم‌های کوهستانی به منظور تامین منابع آبی جهان، حفظ امنیت بلندمدت این منابع برای بقای بشر توجه تمام دولت‌ها را به خود جلب کرده است.

براساس، آمار سازمان‌های بین‌المللی، هر روز از هر دو نفر انسان روی کره زمین یک نفر تشنگی خود را به وسیله آبی که از کوه‌ها سرچشمه می گیرد برطرف می‌کند لذا تهدید این منابع به نوعی تهدیدی برای ادامه حیات تمام ساکنان کره زمین است. به این ترتیب مشخص است یک میلیارد چینی، هندی و بنگلادشی، 250 میلیون نفر در آفریقا و کل جمعیت کالیفرنیا به جریان آب ممتد، تازه و تمیز کوه‌ها متکی هستند. با این وجود، هنوز آینده این منابع در پرده‌ای از ابهام است و حمایت از این اکوسیستم‌ها توچه ویژه‌ای را می‌طلبد.

از سوی دیگر، با گسترش شهرها به سمت کوه‌ها بویژه کوه شهرهای ایران، احداث جاده‌های کوهستانی، فشار بی‌رویه توریسم آن هم در شرایطی که جایگاه و نقش آن از نظر اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تعریف نشده و آحاد مختلف مردم تحت آموزش‌های خاص اکوتوریسم قرار نگرفته‌اند، از دلایل دیگری است که اعمال مدیریت ویژه را در کوهستان‌ها می‌طلبد.

کوهستان‌ها بستر و زیربنای توسعه از سالیان دور بوده‌اند، تحولات علمی، صنعتی، اجتماعی و فرهنگی مربوط به قرن‌های گذشته تاکنون بر پایه وجود منابع غنی کوهستان‌ها شکل گرفته است.

از این‌رو توجه مسوولان به لزوم برنامه‌ریزی و مدیریت، توانمند شدن و توانمندسازی اقشار مختلف مردم با نگاه دقیق و علمی به اکوسیستم‌ها برای پایش، حفاظت، بهره‌برداری پایدار و اشتغالزایی برای جوامع محلی، ضرورتی انکارناپذیر است که در نهایت منجر به حفظ اکوسیستم‌های کوهستانی نیز می‌شود.

حمیده سادات هاشمی