حق مسجد ادا نمی‌شود

این خاطره یکی از ساکنان محلات جنوب شرق تهران است که می‌گوید: سال‌ها از آن روزهایی که آدم‌هایی مثل حاج رسول احساس تعهد داشتند تا مردم محله را با صدای اذان بیدار کنند، گذشته و این روزها، مساجد بیشتر از این که تابع دل‌ها باشند به مقررات خشک اداری پایبندند.

خوشبختانه در سال‌های اخیر سیاست توجه به مساجد رونق بیشتری گرفته و مساجد چه به لحاظ کیفی یا کمی از رشد مثبتی برخوردار بوده‌اند. شاهد آن هم وجود کمبودهای شدید مالی در سال‌های گذشته است که مساجد را با تنگناهای زیادی روبه‌رو کرده بود؛ اما مرور آخرین خبرها نشان می‌دهد به گفته معاون سازمان اوقاف، بودجه اختصاص یافته به مساجد کشور در سال گذشته 120 میلیارد ریال بود که این رقم امسال با 5 برابر افزایش به 600 میلیارد ریال رسید.

همچنین به گزارش خبرگزاری‌های رسمی، بودجه تجهیز، مرمت، تعمیرات و توسعه مساجد در کشور به 60 میلیارد تومان رسیده است. بودجه فعالیت‌های فرهنگی مساجد هم از رقم 2 میلیارد تومان در سال 84 به 17 میلیارد تومان در سال 87 افزایش یافته است، به دلیل اجرای همین سیاست افزایش بودجه، انتظار می‌رود کیفی‌سازی فعالیت‌های مساجد بیشتر مورد توجه قرار گیرد، همان گونه که بسیاری از ائمه جماعات مساجد نسبت به وجود ضعف‌هایی مانند نبود تنوع در فعالیت‌های فرهنگی، کمبود کتاب و کتابخانه، بی‌توجه به نما و ظاهر مساجد و عدم توسعه فضای آنها و افزایش نیافتن خادمان مساجد در برخی نقاط کشور ابراز نگرانی کرده‌اند.

از جمله این اظهارات مربوط به خطیب نماز جمعه قم،‌ آیت‌الله امینی است که خردادماه امسال از نبود مسجد به اندازه کافی و به تناسب جمعیت کشور ابراز تاسف کرده و مسوولان و خیرین را به اهتمام جدی در این زمینه فراخوانده است.

وی گفته است: «متاسفانه امروز نه‌تنها مسجد کافی در کشور نیست؛ بلکه برخی مساجد نیز امام جماعت، کتابخانه و جاذبه‌های لازم را برای جذب جوانان به مساجد ندارند.»

این سخنان در حالی ابراز می‌شود که علاوه بر توجه به تعداد مساجد، هنوز عملکرد برخی از آنها قابل بازتعریف و قانونمندی است.

نمازگزاران پشت درهای بسته

سال‌ها قبل مساجد، اماکن مقدسی بودند که نمازگزاران می‌توانستند تا پاسی از شب در آن به عبادت بپردازند، امروز هرچند تلاش شده تا از بار قداست این اماکن کم نشود؛ اما شرایط اجتماعی بر عملکرد و مدیریت این اماکن تاثیر گذاشته است.

مساجد این روزها تنها در ساعات اذان ظهر و مغرب و البته برخی هم هنگام اذان صبح آماده پذیرایی از نمازگزارانند. اگر 2 ساعت دیرتر برای نماز برسید، حتما درها را بسته و چراغ‌ها را خاموش می‌بینید. خادم یکی از مساجد شرق تهران در برابر این پرسش که چرا درهای مسجد را با گذشت 2 ساعت از اذان می‌بندید، اخم می‌کند و می‌گوید: «هرچیزی قانونی داره، خونه خدا قانون نداشته باشد؟»! همکار او ملایم‌تر می‌گوید: «حفظ امنیت مساجد اقتضا می‌کند که ساعات خاصی را به مردم اختصاص بدهیم. به هر حال این قانون از طرف مسوولان اعلام شده و ما فقط اجرا می‌کنیم.»

هرچند گفته می‌شود که برای حفظ امنیت و قانونمندی بیش از 70 هزار مسجد در کشور، ساعات خاصی که حول و حوش اذان است، به عبادت مردم اختصاص داده‌اند؛ اما پخش نشدن اذان صبح و عدم اقامه نماز جماعت صبح‌ها در مساجد از جمله مسائلی است که تاکنون به آن کم‌‌توجهی شده است. در بسیاری از مساجد کشور بخصوص در تهران، مساجد هنگام صبح هیچ تفاوتی با دیگر ساعات ندارند. چراغ خاموش‌ و درهایی بسته که هیچ نوایی از آن به گوش نمی‌رسد. چنین عملکردی از دید برخی افراد بویژه در محلات قدیمی شهر قابل نقد است. چنین وضعیتی بخصوص در مراکز تجاری شهر بیشتر دیده می‌شود، یکی از ساکنان مناطق مرکزی تهران این بهانه را رد می‌کند و می‌گوید: «این روزها مساجد بیشترین زمان را صرف مراسم ختم و عزاداری می‌کنند. ‌آن‌وقت انتظار دارند جوانان به مسجد بیایند و نماز بخوانند و با روحانی مسجد ارتباط برقرار کنند!»

ضعف در کارکرد اجتماعی مساجد

طی سال‌های اخیر نهادهای مسوول و رسیدگی‌کننده به مساجد و ائمه جماعات تلاش کرده‌اند تا با تعریف کانون‌ها و فعالیت‌های فرهنگی بر نقش اجتماعی مساجد اضافه کنند و به جذب جوان‌ترها بپردازند، عیسی جهانگیر، مدیر گروه مطالعات انگلیسی جامعه‌ المصطفی العالمیه با اشاره به این‌که آمیختگی زندگی روحانیون و جوانان در عرصه‌های مختلف زمینه تبلیغ غیرمستقیم دینی را فراهم می‌کند، می‌گوید: احترام به دغدغه‌ها و دلمشغولی‌های نسل جوان از ملزومات ارتقای تعامل بین روحانیت و این نسل است.

اما به گفته حجت‌الاسلام سیدحسین بهشتی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی اصفهان مسجد باید برای جذب و جلب عمومی شرایط ویژه‌ای داشته باشد. نظافت، اذان با صدای خوش، جاذبه بنا، امام جماعت با ویژگی کامل، خادمانی که شرایط لازم را داشته باشند، کتابخانه فعال و امکانات رایانه‌ای که مطلوب جوانان امروز است، از جمله عواملی است که در نظر گرفتن آنها در جلب و جذب همه بخصوص جوانان به مساجد موثر است.

در کنار این عوامل برخی کارشناسان داشتن انعطاف و اجازه طرح اندیشه‌های جدید را لازمه جذب جوانان می‌دانند، به همین دلیل همین کارشناسان از هیات امنای مساجد خواسته‌اند ضمن کنار گذاشتن بدعت‌ها و البته سختگیری‌های مذهبی، زمینه ورود جوانان را به مساجد فراهم کنند، اما چقدر در این راه موفق بوده‌اند؟

روی سر در ورودی مسجد یکی از میدان‌های اصلی شهر تهران که شاید در خیلی از مساجد دیگر کشور تکرار شده باشد، نوشته است: «ورود خانم‌های بدون چادر ممنوع»! می‌گوید: من سعی می‌کنم حجاب کامل داشته باشم، اما چادر سر نمی‌کنم، آن هم به خاطر بغل گرفتن بچه است که باعث سختی و دشواری می‌شود، ولی وقتی می‌خواهم با همسرم که به خاطر تنگی وقت نماز نخوانده‌ایم وارد مسجد شوم، به زور از من می‌خواهند چادر سر کنم، چه کسی گفته برای ورود به مسجد حتما باید چادر پوشید؟»! این را زن جوان محجبه‌ای می‌گوید که بارها شاهد ممنوعیت ورود جوان‌ترها به این بهانه به برخی مساجد بخصوص در شهرهای کوچک بوده است.

راه‌های جذب جوانان به مساجد

وقتی نوجوان بودیم، بزرگترها به ما اجازه نمی‌دادند در صف‌های اول و دوم نماز جماعت مسجد بایستیم. من بارها به خاطر این که دوست داشتم صف اول پشت امام‌جماعت بایستم، مورد سرزنش قرار گرفتم، ولی حالا زمونه عوض شده...

این حرف خیلی از افرادی است که این روزها دهه پنجم یا ششم عمرشان را سپری می‌کنند. اما صفوف مساجد در این سالها به حضور جوانان و نوجوانان آن هم در ردیف نخست افتخار می‌کند. مساجد می‌کوشند با اهمیت دادن به جوانگرایی، بیشتر از گذشته به جذب این قشر بپردازند و از دافعه‌های دوران گذشته به نفع جوانان بکاهند. با وجود چنین بینشی هنوز تا به کارگیری سیاست و برنامه‌های منسجمی برای جلب جوانان به مساجد راه درازی در پیش است.

علاوه بر ایجاد ارتباط عاطفی میان خانواده و مسجد، ایجاد ارتباط بین مدرسه و مسجد هم از اهمیت بالایی برخوردار است. مربی امور تربیتی و مشاور یک دبیرستان دخترانه معتقد است شروع علاقه یک جوان به اقامه نماز جماعت در مسجد از مدرسه شروع می‌شود. اگر مدیر، معاون یا مربی امور تربیتی طوری رفتار کنند که دانش‌آموزان به زور در مدرسه نماز بخوانند یا برپایی مراسم مذهبی اعم از جشن و سوگواری، تصنعی و اجباری باشد، در سنین جوانی و پس از مدرسه، این دانش‌آموزان رغبتی به حضور در مسجد ندارند. در حالی که رویکرد اقناعی و اختیاری و البته برنامه‌‌های جذاب در مدرسه بخصوص در مراسم مذهبی می‌تواند نگاه آنان را در آینده نسبت به مسجد و حسینیه و ... تغییر دهد.

زهرا مرادپور که 16 سال سابقه مشاوره و معاون پرورشی مدارس دخترانه را دارد، ادامه می‌دهد: انعطاف‌پذیری، جوان‌گرایی و انطباق ظاهر مساجد با سلیقه نسل جوان می‌تواند در جذب آنان موثر باشد. چه اشکالی دارد که دختران نوجوان ما با مانتوهای رنگی در مسجد نماز بخوانند. من بارها به بچه‌ها گفته‌ام هر طور که فکر می‌کنند به خدا نزدیک می‌شوند، البته با رعایت حجب و حیا به مسجد بروند و نماز بخوانند.

عملکرد چندبعدی مساجد

به هر حال مساجد این روزها می‌کوشند تا با توجه به تغییر شرایط اجتماعی و حتی اقتصادی، کارکردهای جدیدتری در جامعه داشته باشند، هما‌ن‌طور که در صدر اسلام نیز مساجد بیش از آن که تنها به عنوان مکان عبادت مطرح باشد، مرکز و کانونی برای تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی  اجتماعی بود. سازماندهی نیروهای نظامی، سیاستگذاری‌های کلان حکومتی و مشورت با مردم همه در مسجد صورت می‌گرفت. امروزه نیز مساجد این الگو را مدنظر قرار داده و با کمک هیات امنا یا ائمه جماعت این کارکردها را در شکل جدیدتری احیا کنند.

کتایون مصری