بیوتکنولوژی کشاورزی‌ همچنان‌ سرگردان

ریاست سازمان حفاظت محیط زیست در جلسه علنی مجلس آن هم درست یک روز پس از تصویب لایحه ایمنی زیستی از سوی نمایندگان با تاکید بر این که اروپا کشت گیاهان تراریخته را ممنوع کرده و چرا ما باید در مملکت شیعه این گیاهان را کشت کنیم، با تولید محصولات دست‌ورزی شده گیاهی بشدت مخالفت کرد.

جالب آن که براساس آخرین گزارش‌های جهانی، کشورهایی نظیر بولیوی در آمریکای لاتین و کشورهای پیشرفته‌ای مانند آمریکا، کانادا و استرالیا سطح زیر کشت خود را از محصولات تراریخته افزایش داده‌اند و سطح زیر کشت در کشورهای عضو اتحادیه اروپایی در سال گذشته بیش از 25 درصد افزایش داشته است، به گونه‌ای که نفع سود خالص از تولید محصولات تراریخته از سال 1996 تا 2008 معادل 50 میلیارد دلار برآورده شده است.

ایمنی زیستی مساوی با محیط زیست نیست

ایمنی زیستی حوزه‌ای جدید از علوم است که به دنبال تضمین و بهره‌برداری از فواید اثبات شده مهندسی ژنتیک و دست‌ورزی موجودات و در عین حال تلاش برای جلوگیری از آثار زیانبار احتمالی این قبیل محصولات بر سلامتی انسان، دام، کشاورزی و بر محیط زیست به وجود آمده است. متاسفانه گاهی ایمنی زیستی را برای مسوولان این گونه القا می‌کنند که مساوی با محیط زیست است. در واقع علت آن ادعا مبنی بر این بوده که پروتکل ایمنی زیستی از دل کنوانسیون تنوع زیستی بیرون آمده است و بنابراین به آن ربط دارد. در حالی که این برداشت غیرمنطقی و ناصحیح است. در حال حاضر، پروتکل کارتاهنا یک پروتکل مستقل و دارای دبیرخانه کاملا مستقل از کنوانسیون تنوع زیستی و اهدافش نیز فراتر از موضوع تنوع زیستی است.

شاید ندانید که آغاز تبادل فرآورده‌های حاصل از بیوتکنولوژی بویژه محصولات کشاورزی تراریخته در دهه گذشته توجه بسیاری از سیاستمداران، دانشمندان و محققان در مجامع بین‌المللی را جلب کرده است. با توجه به ماده 8 معاهده بین‌المللی تنوع زیستی که متعاهدان را مکلف می‌کند تا روش‌هایی را برای کاهش خطرات احتمالی کاربرد و رهاسازی محصولات تراریخته ناشی از بیوتکنولوژی اتخاذ کنند، سرانجام پس از مذاکرات طولانی، معاهده ایمنی زیستی در مونترال کانادا به تصویب رسید. این موافقتنامه که از آن پس با عنوان پروتکل کارتاهنا نامیده شد، تا انتهای ژانویه 2003 به امضای 103 کشور جهان رسیده که ایران نیز یکی از امضاکنندگان آن است. اهداف این پروتکل به تبادل فرامرزی موجودات و محصولاتی که عمدتا در عرصه کشاورزی قرار دارند مربوط می‌شود. این پروتکل در واقع نوعی آداب خرید و فروش، حمل و نقل و ترانزیت این گونه محصولات را بیان می‌کند. بعلاوه تخمین خطر، ارزیابی خطر، آگاه‌سازی و روند تصمیم‌گیری درخصوص خرید و فروش محصولات ناشی از مهندسی ژنتیک، کاربرد، حمل و نقل، بسته‌بندی و برچسب‌زنی این قبیل فرآورده‌ها و موارد دیگر همه و همه در این پروتکل دیده شده‌اند.

واردکننده صرف گیاهان تراریخته باشیم

در همین ارتباط، رئیس انجمن بیوتکنولوژی ایران با اشاره به این که در حال حاضر کشورهای اروپایی مانند آلمان، فرانسه، چک و اسلواکی این گیاهان را کشت می‌کنند، می‌گوید: مخالفت سازمان می‌تواند این تصور را ایجاد کند که کشور می‌خواهد واردکننده گیاهان تراریخته شود. این در حالی است که جهان به سمت تولید محصولات تراریخته در حال حرکت است و سالانه صدها میلیون تن مواد تراریخته در دنیا تولید و مصرف می‌شود که هیچ گونه آثار سمیت، حساسیت‌زایی، سرطان‌زایی برای گیاهان تراریخته مشاهده نشده است. در واقع انواعی از آنها که مجوز دریافت می‌کنند، مخاطرات آنها ارزیابی شده و از سلامت آنها اطمینان حاصل می‌شود.

بعلاوه جای بسی تعجب است در حالی که نمایندگان مجلس، بویژه در کمیسیون کشاورزی طرحی پیشرفته برای گسترش بهره‌مندی ایمن کشور از موجودات تراریخته تهیه کرده‌اند، با استناد به قوانین کشورهای جهان سوم (اندونزی) ‌میخواهند همچنان ما مصرف‌کننده محصولات تراریخته تولید شده در جهان پیشرفته با قوانین پیشرفته باشیم. بعلاوه که اکنون هزینه کشت بسیاری از گیاهان که انواع تراریخته آن در بازار موجود است و به کشور ما نیز وارد می‌شود، بیشتر از قیمت فروش این محصولات است.

داستان ایمنی زیستی از کجا تا کجا

رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران نیز با اشاره به این که تصویب قانون ایمنی زیستی در مجموع موفقیتی بزرگ برای جامعه علمی کشور محسوب می‌شود که می‌توانست در صورت عدم بازدارندگی مسوولان دولتی در دولت نهم به بهترین الگوی قانون ایمنی زیستی برای کشورهای در حال توسعه جهان مبدل شود، ادامه می‌دهد: در حالی که طرح‌های مرتبط با تولید محصولات زراعی تراریخته که به مرحله مزرعه و گلخانه نیز رسیده در کشور متوقف مانده، محصولات تراریخته ازجمله سویا، کلزا و ذرت تراریخته به کشور وارد می‌شود.

دکتر بهزاد قره‌یاضی با اشاره به داستان ایمنی زیستی در کشور که به زمانی برمی‌گردد که قرار بود یک محصول تراریخته طی یک پروژه پایان‌نامه دانشجویی تهیه و به ایران آورده شود ادامه می‌دهد: در سال 1992 به هیچ عنوان قانون بین‌المللی در این زمینه وجود نداشت اما آن مرکز یا موسسه تحقیقات بین‌المللی با بهانه کردن این که ایران قانون ایمنی زیستی ندارد، مانع از ورود آن محصول به کشور شد. البته در آن زمان تلاش‌های زیادی صورت گرفت و در سال 1373 جلسه‌ای برای چاره‌جویی این مساله در وزارت جهاد کشاورزی برگزار شد و به این ترتیب دولت با مساله ایمنی زیستی آشنا شد. از میان آنها قانون کشور فیلیپین به علت این که مشابهت زیادی با ایران داشت، انتخاب شد که همچنان تمام قوانین و مقررات و آیین‌نامه‌‌هایی که در کشور می‌نویسیم متاثر از همان قانون است. بعد از آن مذاکرات پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا مطابق مصوبه کنوانسیون تنوع زیستی در دنیا آغاز شد که کنوانسیون تنوع زیستی برخلاف آنچه گفته می‌شود، یک کنوانسیون زیست محیطی نیست. موضوع اینجاست که در دولت گذشته هم پروتکل و هم شورای عالی بیوتکنولوژی و هم شورای ملی ایمنی زیستی تصویب شد، اما پس از آن با وجود پیشرفت‌هایی که در بیوتکنولوژی وجود داشت، فعالیت‌های تولیدی و تکثیری بیوتکنولوژی رسما متوقف شد ، ولی تحقیقات آزمایشگاهی

همچنان ادامه پیدا کرد و در نهایت در دولت کنونیکمیسیونکشاورزی مجلس به عنوان مسوول لایحه قانون ملی ایمنی زیستی در مجلس، لایحه تقدیمی قانون ملی ایمنی زیستی را با کمک انجمن‌های علمی مربوط بررسی کرد.

نقاط درخشان طرح مصوب ایمنی زیستی

دکتر قره‌یاضی، ویژگی‌های طرح تصویب شده را این گونه طبقه‌بندی می‌کند: براساس این طرح کشت و مصرف و صادرات و واردات محصولات تراریخته با رعایت ضوابطی مجاز شناخته شده است. این مهم‌ترین دستاورد این طرح محسوب می‌شود. هرگونه مخالفت یا عدم صدور مجوز کشت محصولات تراریخته یا صادرات و واردات و مصرف آنها باید با ارائه مستندات علمی اثبات شده باشد. براساس قانون ایمنی زیستی تحقیقات در سطوح مختلف از شمول این قانون مستثنا شده و نیازمند کسب مجوز نیست. شمول این قانون تنها موجودات زنده تراریخته یا تغییر شکل یافته ژنتیکی خواهد بود و مشتقات حاصل از آن جزو شمول قانون ایمنی زیستی نیست. کانون ملی پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا براساس این قانون از وزارت امور خارجه و سازمان حفاظت محیط زیست جدا و به وزارت جهاد کشاورزی واگذار شد.

بی‌قانونی بیشتر به ما ضربه می‌زند

معاون علوم زیستی دفتر همکاری‌های فناوری نیز اشاره می‌کند: داشتن قانون بد، بهتر از بی‌قانونی است چرا که فضای بی‌قانونی می‌تواند ما را از گردونه تکنولوژی‌های فناوری زیستی در تولید محصولات ترنس ژنیک عقب نگه دارد. وی می‌افزاید: در فرآیند کار کارشناسی گاهی دیدگاهی مطرح می‌شود و کلیات را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. در حالی که نگاه ما به یک فناوری نوین باید مبتنی بر استفاده از مزایای آن فناوری حین برخورداری از ملاحظات لازم برای داشتن قوانین و ضوابط نظارتی باشد. این دقیقا همان اتفاقی است که به دنبال مخالفت رئیس سازمان حفاظت محیط زیست رخ داده است.

دکتر سیدمجید معنوی تاکید می‌کند: مشکل ما در حال حاضر بخشی نگری است، در حالی که جامع دیدن کار و ملی و فرا سازمانی نگاه کردن به موضوع می‌تواند راهگشا باشد. اگر مسیر کار را در فرآیند بوروکراتیک گرفتار کنیم یعنی بگوییم محصولی که مجوز گرفت باید مشتقات آن هم مجوز دریافت کند، جز آن که کار را سخت کنیم کاری از پیش نبرده‌ایم. بی‌شک ما می‌توانیم از فواید یک فناوری نو بخصوص در حوزه گیاهان ترنس‌ژنیک بهره ببریم گرچه هر فناوری جدیدی تنها می‌تواند بخشی از مشکلات ما را حل کند نه تمام مسائل را.

مواد دامی و گیاهی تراریخته را ارزیابی کنید

پس از وقایع اخیر مبنی بر مخالفت رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با بند 8 لایحه ایمنی زیستی کشور نمایندگان مجلس کلیات این لایحه را تصویب کردند و وارد بررسی جزییات این طرح شدند.

به دنبال این اتفاق فاطمه واعظ جوادی، با اشاره به مصوبه جدید ایمنی زیستی در مجلس شورای اسلامی می‌گوید: واردکنندگان مواد دامی و گیاهی تراریخته باید ارزیابی مخاطرات و شناسنامه مربوط را ارائه کنند تا از سلامت آن اطمینان حاصل شود.

تاکنون واردکننده یا تولیدکننده داخلی خود را ملزم به این کار نمی‌دانستند؛ اما از این پس قانون تغییرات ژنتیکی حیوانات اهلی مانند انواع دام و طیور و انواع تولیدات گیاهی مثل برنج و گندم را معین می کند. به علاوه باید وزارت بهداشت و درمان و وزارت جهاد کشاورزی از ایمنی و بهداشت دام‌ها و گیاهان تولیدی که دستکاری ژنتیکی شده است اطمینان حاصل کنند. پیش از تولید گیاهان تراریخته باید همه مستندات علمی آن ارائه شود، چراکه در این زمینه نمونه‌هایی از روغن گیاهی از برزیل و آرژانتین وارد کشور شده که مشکلاتی دارند. تکثیر حیوانات وحشی از راه تغییرات ژنتیکی ممنوعیت دارد و اگر دام یا گونه گیاه خوراکی مثل گندم بدون رعایت اصول ایمنی زیستی تولید شود در چند مرحله کشت و تولید، احتمال حذف آن‌گونه بومی وجود دارد و اگر ضوابط درست رعایت نشود، گونه‌های اصیل از بین می‌رود. سازمان حفاظت محیط زیست به دقت مراقبت می‌کند که حیات وحش کشور تحت هیچ عنوانی دستکاری ژنتیکی نشود.

پونه شیرازی