هراس از بازگشت

اسماء علی ‌امیدوار بود اوضاع در بغداد، پایتخت عراق بهتر شود اما وقتی خانواده او مستقیما تهدید شد آنها به این نتیجه رسیدند که وقت رفتن فرا رسیده است. اسمای شیعه و همسر سنی‌اش ‌محمد ساکن دوره، از مناطق مرکزی بغداد بودند. این مساله تا پیش از جنگ هیچ‌گاه در دوره که دارای ترکیب مذهبی مشخصی نبود هیچ اهمیتی نداشت اما با سرنگونی حاکمیت صدام این منطقه به صحنه اصلی ناآرامی‌های پایتخت تبدیل شد.

کد خبر: ۲۴۶۳۵۰

دو سال پیش بود که آنان نامه‌ای را دریافت کردند که از زیر در به داخل انداخته شده بود. در این نامه آمده بود «عراق را ترک کنید وگرنه همه شما کشته خواهید شد.» خواهرشوهرش هم نامه‌ای مشابه دریافت کرده بود اما آن را جدی نگرفت. او ربوده شد و دیگر هیچ‌گاه کسی خبری از او نشنید. به همین دلیل بود که اسماء و محمد تصمیم گرفتند عراق را ترک کنند. اندکی بعد آنها به همراه 4 فرزندشان وارد امان، پایتخت اردن شدند. بعد از خروج آنها از عراق بود که عملیات افزایش نیروی ارتش آمریکا به مرحله اجرا درآمد که تلفیق آن با دیگر تمهیدات موجب شد از سطح خشونت‌ها تا حدود زیادی کاسته شود.

با وجود آن‌که دیگر از کشتارهای مذهبی در عراق خبری نیست اما از حدود نیم میلیون آواره عراقی که در اردن زندگی می‌کنند تنها 300 نفر حاضر به بازگشت به عراق شده‌اند و مابقی ترجیح می‌دهند فعلا در خارج از مرزهای وطن‌ بمانند.

رفیق شاتن، مدیر منطقه‌ای سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) در اردن می‌گوید: نکته جالب این است که با وجود آرام شدن اوضاع در عراق نه‌تنها پناهجویان حاضر به بازگشت به این کشور نیستند بلکه همچنان پناهجویان جدیدی وارد کشورهای همسایه می‌شوند. او می‌افزاید: بر خلاف ورودی‌های سال‌های قبل،‌ پناهجویان جدید به شهرهای کوچک و حتی روستاها می‌روند که هزینه‌های اقامت در آنها به مراتب کمتر از امان است. اگرچه اسماء و محمد سفت و سخت به امان چسبیده‌اند و حاضر به رفتن به شهرهای کوچک‌تر نیستند اما در منطقه‌ای فقیرنشین و کارگری موسوم به ماهاته زندگی می‌کنند. از آنجا که پناهجویان مجاز به کار کردن نیستند این دو به سختی می‌توانند از عهده اجاره 150 دلاری ماهانه آپارتمان کوچکی که در آن سکنی گزیده‌اند، برآیند.

محمد روزها می‌خوابد و شب‌ها هر کاری که پیدا کند، ‌انجام می‌دهد. تنها دو فرزند‌ بزرگ‌تر آنها قصی 10 ساله و لطیفه 9 ساله به مدرسه می‌روند. هر چند این خانواده روزهای سختی را پشت سر می‌گذارد اما از این که در امان خبری از بمبگذاری، ناپدید شدن‌های ناگهانی افراد و نامه‌های تهدیدآمیز نیست، احساس خوشحالی و رضایت می‌کنند.

براساس اعلام کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) نزدیک به 7/4 میلیون عراقی پس از تهاجم ارتش آمریکا به این کشور در ماه مارس سال 2001 میلادی به خارج پناهنده شده‌اند. در حال حاضر عراقی‌ها حائز رتبه اول در بین پناهجویان خواستار کسب اقامت در اروپا هستند. صرف‌نظر از آن‌که رویای آنان برای رفتن به اروپا تعبیر شود یا ناچار شوند در کشوری خارجی بمانند تا روزی آرامش به کشورشان بازگردد اردن اولین توقفگاه پناهجویانی است که عراق را ترک می‌کنند.

تعیین تعداد عراقی‌هایی که در اردن زندگی‌ می‌کنند، تقریبا غیرممکن است چرا که اکثر آنها فاقد مدارک قانونی سفر یا جواز اقامت در اردن هستند. FAFO که یک گروه امدادرسانی نروژی است تعداد پناهجویان عراقی ساکن اردن را در حدود نیم‌میلیون نفر برآورد کرده است اما مقامات اردنی می‌گویند این آمار به واسطه مهاجرت گروهی از پناهجویان به دیگر کشورها طی ماه‌های اخیر کاهش یافته است.

براساس اسناد UNHCR تنها 54 هزار عراقی به عنوان پناهجو در دفتر این سازمان در اردن ثبت‌نام کرده‌اند که در مقایسه با آمار این سازمان در دمشق، پایتخت سوریه که تعداد پناهجویان عراقی ساکن این کشور را 221 هزار نفر اعلام کرده است چندان قابل توجه نیست. بسیاری از پناهجویان عراقی به عمد و برای آن که از خطر اخراج از اردن در امان بمانند حاضر به ثبت‌نام و تلاش برای دریافت عنوان پناهندگی در این کشور نیستند. برخی هم چون اسماء و محمد آنقدر با عجله عراق را ترک کردند که حتی موفق به گرفتن گذرنامه نشدند. آنان بدون ارائه اسناد و مدارک هویتی به سازمان ملل نمی‌توانند رسما برای پناهندگی اقدام کنند. اگرچه اردن به سختی به پناهندگان عراقی اجازه اقامت می‌دهد و تنها تعداد اندکی از عراقی‌های مهاجر موفق به کسب اقامت دائم در این کشور شده‌اند اما اردنی‌ها در مجموع رفتاری میهمان‌نوازانه در قبال عراقی‌ها داشته‌اند. دولت اردن امسال برای دومین سال متوالی تحصیل کودکان عراقی در مدارس ابتدایی این کشور را رایگان اعلام کرد و جریمه‌های در نظر گرفته برای کسانی که بیش از دوره قانونی قید شده در مجوز اقامت‌شان در این کشور مانده بودند را بخشید.

مقامات اردنی می‌گویند منابع این کشور اندک است و میهمان‌نوازی نسبت به عراقی‌ها همیشگی نخواهد بود. نبیل الشریف، مدیر امور رسانه‌ای در دولت اردن با اشاره به این مساله می‌گوید: بخشودگی جرائم عراقی‌هایی که پس از پایان اعتبار روادیدشان در اردن مانده‌اند 270 میلیون دلار هزینه روی دست دولت گذاشت. او می‌افزاید: تمهیدات دولت برای تسهیل زندگی پناهجویان عراقی هزینه سنگینی روی دست دولت گذاشته است. برخی مقامات دولتی در اردن ادعا دارند حضور نیم‌میلیون عراقی در اردن که معادل یک‌دهم کل جمعیت این کشور است سالانه 4/1 میلیارد دلار هزینه در بر دارد که ادامه تامین آن از منابع دولتی ممکن نیست. وزارت امور خارجه آمریکا ماه گذشته 150 میلیون دلار برای کمک به دولت‌های سوریه و اردن در جهت ساماندهی اوضاع پناهجویان عراقی اختصاص داد که به مراتب کمتر از 400 میلیون دلاری است که سال گذشته به این امر اختصاص یافته بود.

شریف تاکید دارد اگرچه دولت اردن سعی کرده با فراهم آوردن امکان استفاده رایگان عراقی‌ها از مدارس ابتدایی و درمانگاه‌های دولتی به آنان کمک کند اما راه‌حل اصلی مشکلات آنان بازگشت داوطلبانه به کشورشان است. به تصریح مقامات ارشد IOM اگرچه برخی پناهجویان عراقی حاضر به بازگشت هستند اما تعداد آنها ناچیزتر از آن است که تاثیری بر شرایط پناهجویانی که می‌مانند، داشته باشد.

پناهجویان از بازگشت در هراس هستند و تا تثبیت کامل امنیت در عراق ترجیح می‌دهند در خارج از این کشور بمانند. اسماء با اشاره به این که شرایط زندگی در اردن برای او، خانواده‌اش و سایر پناهجویان سخت است، تصریح می‌کند تحمل این شرایط سخت قطعا بهتر از مردن در بمبگذاری‌های متعدد در عراق است.