چالش‌های آموزش فناوری اطلاعات

مشکلات پیش رو در همسویی آموزش عالی در رشته‌های فناوری اطلاعات با پیشرفت‌های تکنولوژیک را چگونه می‌بینید؟

آموزش در هر حوزه‌ای از جمله فناوری اطلاعات، معمولا در قالب 2 نوع دوره انجام می‌شود: دوره‌های کوتاه مدت (کمتر از یک سال)‌ و دوره‌های بلند مدت (بیش از 2 سال)‌.

دوره‌های کوتاه مدت معمولا از سوی موسسات آموزش عالی آزاد و سازمان فنی و حرفه‌ای و به صورت تکدرس ارائه می‌شوند، در حالی که دوره‌های بلند مدت صرفا از سوی وزارت علوم راهبری و به وسیله دانشگاه‌های دولتی و آزاد اجرا می‌شوند.

آموزش بلند مدت در حوزه فناوری اطلاعات در رشته های مرتبطی مانند مهندسی رایانه، علوم رایانه، مهندسی صنایع و مهندسی برق با گرایش مخابرات اجرا می‌شود. همچنین در رشته خاص فناوری اطلاعات تنها طی چند سال اخیر دوره‌هایی در مقاطع گوناگون داشته‌ایم.

در دوره‌های بلند مدت در مقاطع کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد فناوری اطلاعات در چند سال اخیر جذب دانشجو داشته‌ایم.

در مقطع کارشناسی ارشد، دوره‌های مربوط به فناوری اطلاعات عبارتند از: مدیریت فناوری اطلاعات (اجرا به وسیله دانشکده‌های علوم انسانی)‌ و مهندسی فناوری اطلاعات (اجرا به وسیله دانشکده‌های مهندسی رایانه و مهندسی صنایع به صورت مجزا یا همکاری مشترک)‌.

در مقطع کاردانی دانشگاه جامع علمی  کاربردی برای اولین بار در کشور دوره کاردانی فناوری اطلاعات و ارتباطات را تدوین و اجرا کرد. در مقطع کارشناسی نیز دانشگاه‌های مختلف کشور اخیرا به راه‌اندازی دوره و جذب دانشجو اقدام کرده‌اند. یکی از مشکلات عمده مربوط به فناوری اطلاعات و ارتباطات این است که این فناوری ترکیبی از 3 فناوری مهم اطلاعات، ارتباطات یا مخابرات و رایانه است.

به دلیل نو بودن این فناوری، تعداد متخصصان و اساتیدی که صرفا در رابطه با این فناوری تحصیل کرده و دانش‌آموخته شده باشند، بسیار اندک است. از این‌رو در قالب موارد، هر استادی صرفا از دیدگاه رشته خود مطالب را انتقال می‌دهد. همچنین تناسب نداشتن تعداد استاد و دانشجو از مشکلات عمده اجرای رشته‌های مرتبط با فناوری اطلاعات در کشور است.

یکی از مشکلات عمده دیگر، نبود تطبیق میان آموزش و پیشرفت‌های روز دنیا در حوزه فناوری اطلاعات است. این عدم تطبیق ناشی از به‌روز نبودن محتوا و سرفصل‌های آموزشی و بازنگری نشدن سرفصل‌ها، کتاب‌ها و واحدهای درسی در دانشگاه‌ها بوده است. متاسفانه چندین نقص عمده در این مقوله وجود دارد.

در تمامی کشورهای پیشرفته دنیا سرفصل‌های درسی هر ساله بازبینی و به‌روز می‌شوند و این کار به وسیله خود دانشگاه‌ها انجام می‌گیرد. این در حالی است که در کشور ما این امر به صورت متمرکز و تنها از طریق وزارت علوم آن هم در بازه‌های زمانی طولانی مدت انجام می‌شود. به عنوان مثال سرفصل‌های مربوط به رشته مهندسی رایانه آخرین مرتبه سال 1377 مورد بازبینی و تغییر قرار گرفته‌اند.

ارتباط کمرنگ صنعت و دانشگاه از دیگر مشکلات مرتبط با آموزش این فناوری است. در تمامی دانشگاه‌های کشورهای صنعتی صنایع به عنوان نیروی محرک برای دانشگاه‌ها محسوب می‌شود. بسیاری از طرح‌های کاربردی دانشگاهی در ارتباط با صنعت تعریف می‌شود در حالی که در کشور ما این‌گونه نیست و غالبا طرح‌ها در فضایی کاملا تئوریک پیگیری می‌شوند یا با ساختاری که بالاتر از ظرفیت‌های عملی صنعت هستند.

یکی دیگر از نقص‌ها ناشی از استفاده نکردن کاربردی از آموخته‌های دانشگاهی است. این در حالی است که امروزه در تمامی دانشگاه‌های معتبر دنیا در 2 قالب نظری و کاربردی ارائه می‌شود که البته کمبود تجهیزات لازم در لابراتوارها و آزمایشگاه‌های تخصصی و دسترسی به‌روز نداشتن به مراجع، مقالات و کتاب‌های علمی در زمینه مهندسی نرم‌افزار، فناوری اطلاعات و رایانه به این مشکل بیشتر دامن زده است.

نیروی متخصص پس از طی دوره‌های دانشگاهی چند درصد توان تخصصی لازم را کسب می‌کند؟

بیان درصدی خاص در این مقوله امری دشوار است. میزان کسب تخصص با توجه به ماهیت دانشجویی بودن آن، بستگی زیادی به تلاش دانشجویان این حوزه طی دوره‌های تحصیلی دارد. ولی با توجه به ساختار دانشگاه‌ها و مشکلاتی که بیان شد، رسیدن به مهارت و کسب تخصص‌های لازم در این حوزه برای دانشجویان معمولی امری است که در مقایسه با دیگر نقاط دنیا مشکلات بیشتری دارد.

عمده دلیل آن نیز همسو نبودن صنعت و دانشگاه‌ها است که  پیش‌تر به آن پرداخته شد. بیش‌تر فارغ‌التحصیلان این رشته مهارت مورد نیاز خود را در دوران کار و آن هم به صورت آزمون و خطا در صنعت نه از محیط دانشگاهی به دست می‌آورند.

بیشتر فعالیت‌های انجام شده در حوزه فناوری اطلاعات در چند بخش خاص از این صنعت صورت گرفته است و بسیاری از نقاط حساس و کلیدی آن که در کسب و کار جهانی جایگاه ویژه‌ای دارند، هنوز در کشور ما مورد توجه قرار نگرفته‌اند.

برای مثال، امروزه بیشتر فعالیت‌های فناوری اطلاعات در کشور ما روی تولید برنامه‌های کاربردی نرم‌افزاری ، ایجاد برنامه‌های چند رسانه‌ای و طراحی صفحات وب متمرکز شده‌اند. این در حالی است که در دنیا، کسب و کارها با اندازه بزرگ و حتی متوسط از این‌گونه فعالیت‌ها عبور کرده و به مسائل جدیدتری در فناوری اطلاعات رسیده‌اند. آنچه مهم است این که اطلاعات امروزه به عنوان مهمترین رکن این‌گونه کسب و کارها محسوب می‌شود.

موازی‌کاری در حوزه آموزش عالی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

به علت نبود سیستم یکپارچه نظارتی روی طرح‌ها و محتوای آموزشی در دانشگاه‌ها و نبود همسویی مابین اهداف مورد توجه آنها هیچ مرجعی، اطلاعات تخصصی در رابطه با فعالیت‌های صورت گرفته در حوزه فناوری اطلاعات و رایانه در سطح دانشگاه‌ها را به عهده ندارد تا از موازی‌کاری در انجام طرح‌ها و تحقیقات در دانشگاه‌ها کاسته شود.

همچنین می‌توان ایجاد رشته‌هایی با عناوین متفاوت و تاسیس دانشگاه‌هایی با اهدافی نامشخص که در نهایت همگی آنها به علت پاره‌ای از مشکلات خروجی‌های یکسانی را تولید می‌کنند، به موازی‌کاری بیشتری منجر خواهد شد. زیرا در هر دو مقوله افرادی یکسان تربیت خواهند شد.

به طور مثال، در یک دانشگاه که هم رشته مهندسی فناوری اطلاعات و هم رشته مهندسی نرم‌افزار در مقطع کارشناسی اجرا می‌شود، بیان تفاوت میان دانش آموخته‌های این دو رشته بسیار مشکل است.

ما گاهی شاهد شیوع آموزش‌های مخرب در زمینه فناوری اطلاعات هستیم، مثل هک و غیره. فکر می‌کنید چنین آموزش‌هایی مانند آموزش هک و ویروس‌نویسی، مفید است؟

بروز هر فناوری 2 مقوله را همراه خود خواهد داشت: فرصت‌ها و تهدیدات. پرداختن به هردو مقوله اهمیت دارد. تشکیل هسته‌های دانشجویی در زمینه امنیت به رشد و پویایی دانشجویان کمک فراوانی می‌کند.

ما قبلا در این زمینه‌ها تجربیات موفقی مانند تشکیل تیم‌های روبوکاپ و روبوتیک داشته‌ایم اما آنچه قابل ذکر است، این که مسائلی ریشه‌ای‌تر و مهم‌تر در صنعت فناوری اطلاعات و رایانه وجود دارد که هنوز در کشور ما آموزش لازم در رابطه با آنها صورت نگرفته است.

در حقیقت بحث زمینه‌های امنیت نیازمند وجود زیرساختی اساسی است که این زیرساخت‌ها هنوز در کشور ما وجود ندارد و نیروی متخصص کافی نیز برای آنها آموزش‌و پرورش داده نشده است. از طرفی، مباحث امنیتی در زمینه فناوری اطلاعات بسیار گسترده بوده و مباحثی مهم‌تر از ویروس و هک را در بر می‌گیرد.

به طور مثال، مباحثی قابل طرح مانند پدافند غیرعامل و تهدیدات ناشی از جنگ‌های اطلاعاتی از این جمله مواردند. آموزش‌هایی از این دسته نیازمند آموزش‌های پایه‌ای‌تر در زمینه فناوری اطلاعات و بهره‌گیری از آنهاست.

بومی‌سازی فناوری اطلاعات در حوزه‌های زیرساخت می‌تواند از صدمات پیش‌بینی نشده که ممکن است در آینده از سوی کشورهای پیشرفته اتفاق افتد، پیشگیری کند. آیا برنامه‌ریزی آموزشی در این زمینه مناسب است؟

بله. انجام این گونه طرح‌ها با توجه به تجربیاتی که دیگر کشورها و موسسات در این حوزه داشته‌اند می‌تواند به کشور ما و رونق صنعت و دانش فناوری اطلاعات کمک شایانی کند.

باید به این نکته توجه داشت که تا حد امکان از دوباره‌کاری‌ها جلوگیری شود. باید از تمامی نیروی تحصیلکرده در این حوزه برای این امر به صورت یکپارچه و هدفمند استفاده کرد. بومی‌سازی فناوری‌ها با توجه به مسائل فرهنگی جامعه باعث به‌کارگیری آن از جانب قشر وسیعی از افراد می‌شود.

در این صورت وابستگی به برنامه‌های بیگانه کمرنگ خواهد شد. در عین حال بومی‌سازی فناوری اطلاعات باعث جلوگیری از نفوذ برنامه‌ها و عامل‌‌های از پیش طراحی شده در نرم‌افزارها به سیستم‌های بومی‌سازی شده می‌شود.

می‌توان در حین عملیات بومی‌سازی رخنه‌های موجود در نرم‌افزار را بررسی و تمهیدات موردنیاز را اعمال کرد. البته این مقوله در کشور، امسال با پیشرفت خوبی همراه بوده است. به طور مثال، طرح‌های در حال انجام از سوی سازمان پدافند غیرعامل کشور یکی از پیشرفت‌های نسبتا مناسب در این زمینه بوده است.

لزوم گسترش دانشگاه مجازی و توسعه فناوری اطلا‌عات و ارتباطات در آموزش عالی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دانشگاه‌های ما در 2 سطح فعالیت می‌کنند؛ یکی در سطح معاونت آموزشی دانشگاه که به صورت سنتی طرح‌هایی را برای عرضه دروس در دست اجرا دارد و دیگری در سطح مجازی، یعنی فعالیت علمی در بسترهای الکترونیکی.

به این معنا که عرضه دروس یا در بستر اینترنت انجام می‌شود یا از طریق تله‌کنفرانس. چنین سیستمی که دانشگاه مجازی نام دارد، برای وضعیت کشور ما نه‌تنها ضروری است، بلکه می‌تواند به نوبه خود گامی در جهت استفاده گسترده از فناوری اطلاعات و ارتباطات باشد و حتی در پاره‌ای از موارد موجب تصحیح زیرساخت‌ها شود، می‌توان امیدوار بود تا با راه‌اندازی و توسعه آموزش الکترونیک، استفاده گسترده‌ای از فناوری اطلاعات در سطوح آموزش عالی به عمل‌آید و آموزش الکترونیکی به عنوان یکی از ابزارهای مهم در رفع مشکلات عقب‌ماندگی در فناوری اطلاعات شود.

چنین آموزشی که در حال حاضر به صورت بسیار گسترده در دانشگاه‌های خارج اجرا می‌شود، باید الگوبرداری و بومی‌سازی شود تا هزینه‌های پیاده‌سازی دانشگاه‌های مجازی کاهش یابد و بهترین نتیجه عاید شود.

در حال حاضر حتی از مقوله جهانی کردن بعضی از دانشگاه‌های معتبر کشور و کسب افتخارات علمی نیز می‌توان سود برد.

علی ورمزیار