طبیعت، تنها‌ منبع ‌تامین ‌ویتامین

کمبود ویتامین چرا و چگونه؟

میزان نیاز فیزیولوژیک بدن به ویتامین‌ها در سنین مختلف متفاوت است. برخی رژیم‌های غذایی نمی‌تواند ویتامین کافی مورد نیاز بدن را در سنین خاصی تامین کند. بیماری‌های گوارشی می‌توانند باعث کاهش جذب برخی ویتامین‌ها شوند. از سوی دیگر برخی بیماری‌های غیرگوارشی نظیر بیماری‌های استخوان و کلیه می‌توانند بر میزان مصرف یا دفع ویتامین‌های خاصی تاثیر بگذارند. داروهای خاصی نیز بر مکانیسم ویتامین‌ها اثر می‌گذارند.

مثلا افرادی که داروهای ضدبارداری مصرف می‌کنند به ویتامین B بیشتری نیاز دارند. در نهایت موقعیت‌های خاصی نظیر بارداری و شیردهی نیز باعث افزایش نیاز بدن به ویتامین‌ها می‌شوند. دوری از آفتاب در جذب و ساخته شدن ویتامین D و سیگار نیز موجب افزایش نیاز به ویتامین C می‌شود. برای این که بتوانیم ویتامین‌ها و خواص آنها را بهتر بشناسیم، باید آنها را در 2 گروه مجزا تقسیم‌بندی و بررسی کنیم:

1 - ویتامین‌های محلول در آب شامل ویتامین‌های گروهB  و C هستند. ویتامین‌های گروه B عبارتند از  B2، B6، B1،B12 و اسید پانتوتنیک یا 5.‌B ویتامین‌های دیگر که در گروه محلول در آب هستند ولی بدن انسان نیاز کمتری به آنها دارد، عبارتند از ویتامین‌های H و P.

2 - ویتامین‌های محلول در چربی شامل ویتامین‌های A، D، E، K و F می‌شوند. ویتامین F نیز از ویتامین‌های کمتر ضروری در بدن انسان است.

زنگ خطر برای ویتامین‌های محلول در چربی‌

ویتامین‌های محلول در آب نمی‌توانند در بدن ذخیره شوند و به همین سبب انسان باید برای رفع نیاز بدن این ویتامین‌ها را به صورت مداوم مصرف کند؛ ولی ویتامین‌های محلول در چربی ‌می‌توانند در چربی‌های بدن ذخیره شوند و به همین علت مصرف بیش از حد آنها می‌تواند مسمومیت تولید کند. از سوی دیگر مقدار نیاز بدن به ویتامین‌های محلول در چربی کمتر است و همچنین این ویتامین‌ها در برابر حرارت و نور و هوا مقاومت بیشتری نسبت به ویتامین‌های محلول در آب دارند. مجموعه این عوامل، باعث می‌شود ویتامین‌های محلول در چربی‌ برای بدن خطرآفرین باشند.

در حالی که مثلا مصرف ویتامین C چندین برابر بیش از نیاز بدن خطرناک نیست و ویتامین C اضافی از طریق حل شدن در آب و دفع ادرار از بدن خارج می‌شود. خطرناک‌ترین ویتامین محلول در چربی ویتامین A است. مصرف زیاد ویتامین A ممکن است علائمی شبیه به تومور مغزی ایجاد کند. مصرف بالای ویتامین A در بارداری می‌تواند تراتوژن باشد. تراتوژن به دارو یا عامل خارجی گفته می‌شود که سلامت جنین را به صورت جدی مورد تهدید قرار می‌دهد.
مصرف بیش از حد ویتامین D امکان ایجاد سنگ کلیه و تجمع غیرطبیعی و رسوب کلسیم در بافت‌های نرم بدن را تشدید می‌کند. ویتامین D با این مکانیسم می‌تواند اختلالات غیرقابل جبرانی در عملکرد قلب و کلیه ایجاد نماید. با وجود این که ویتامین‌های محلول در آب خطر مسمومیت کمتری دارند، ولی مصرف بیش از حد آنها نیز مضر و خطرناک است. به عنوان مثال استفاده بیش از حد نیاسین (از خانواده ویتامین‌های گروه‌ (B می‌تواند به کبد صدمه بزند. مصرف بیش از حد ویتامین6 B می‌تواند به اعصاب اندام‌ها صدمه وارد کند. مصرف بیش از حد ویتامین C نیز برای معده مضر است ولی خوشبختانه تحمل بدن نسبت به ویتامین‌های محلول در آب بسیار بیشتر است و سمی بودن این ویتامین‌ها در دوزهای بسیار بالاتر دیده می‌شود.

ویتامینه‌ها، فریب تبلیغاتی‌

تفکر غلط دیگری که در خصوص ویتامین‌ها وجود دارد، مربوط به نحوه استفاده از آنها و تامین مقادیر ضروری ویتامین‌های بدن است. کارخانه‌های تولیدکننده لوازم آرایشی و بهداشتی و حتی داروسازی با استفاده از عناوین ویتامینه، تقویت‌کننده، پروتئینه و ... محصولات مختلفی از جمله خمیردندان، پمادها، کرم‌های پوستی و شامپوها را تولید و در معرض فروش قرار می‌دهند در حالی که به اعتقاد پزشکان هیچ‌یک از این محصولات نمی‌توانند تامین‌کننده ویتامین‌های بدن باشند و در واقع ویتامین‌های مورد نیاز بدن فقط از طریق مواد غذایی و جذب گوارش به بدن راه پیدا می‌کنند. شامپوهای حاوی هارکور و بوناول که به ترتیب برای موهای چرب و خشک مصرف می‌شوند، حاوی ویتامین D  و E  هستند و بسیاری از آرایشگران براساس تجربه خود انواع مختلفی از این شامپوهای ویتامینه را توصیه می‌کنند، ولی هنوز تحقیقات علمی اثربخشی این شامپوها را تایید نکرده‌اند و هرچند تاثیر این ویتامین‌ها بر رشد و زیبایی مو اثبات شده است، ولی تاثیر شامپوهای حاوی آنها شاید فقط از یک تلقین سرچشمه می‌گیرد.

حقیقت این است که ویتامین‌های E،D،C،B،A  برای داشتن پوستی سالم و شاداب ضروری هستند و کمبود آنها باعث صدمه و آسیب‌ به پوست می‌شود، ولی پمادها و کرم‌های ویتامینه به هیچ وجه نمی‌توانند در تامین ویتامین پوست موثر باشند و در واقع ویتامین‌ها از طریق پوست جذب نمی‌شوند. بهتر است برای تامین ویتامین‌های مورد نیاز بدن از میوه‌ها و سبزیجات تازه در رژیم غذایی خود استفاده کنید. برخی از مواد غذایی منشأ ویتامین‌ها هستند، به عنوان مثال ویتامینA  به وفور در روغن ماهی، زرده تخم‌مرغ، کلم، اسفناج، هویج، زردآلو، طالبی و گوجه‌فرنگی وجود دارد.

ویتامین E را می‌توانید در کاهو، کلم، گردو، بادام و فندق، جوانه و سبوس گندم، روغن نارگیل، بادام زمینی، روغن آفتاب‌گردان و جگر جستجو کنید.

ویتامین1 B در مخمر آبجو، خشکبار، گل کلم، حبوبات، جگر و قلوه به وفور دیده می‌شود. منابع ویتامین12 B نیز غلات و حبوبات، جگر، ماهی و میوه‌ها هستند.ویتامین C در تمام میوه‌ها بخصوص گریپ‌فروت، توت‌فرنگی، مرکبات، کلم، فلفل سبز، ترب، جعفری و گوجه‌فرنگی وجود دارد. ویتامین D نیز در شیر و لبنیات، روغن ماهی و زرده تخم‌مرغ یافت می‌شود ولی ساخته شدن و جذب آن در بدن منوط به قرار گرفتن پوست در معرض آفتاب است. ویتامین5 B‌یا پانتوتنیک اسید نیز در گل‌کلم، شیر، برنج، سیب‌زمینی و زرده تخم‌مرغ وجود دارد.

به همین ترتیب می‌توانید با مصرف رژیم غذایی مناسب و کامل از تمامی ویتامین‌های ضروری بهره‌مند شوید و نیازی به مصرف بیش از اندازه آنها نیز می‌تواند خطرآفرین باشد. طبیعت سخاوتمند‌تر از آن است که شما را به مکمل‌های ویتامین نیازمند کند.

دکتر میثم رضایی‌