مریخ‌ در آستانه ‌‌فرود ‌‌‌ققنوس‌

دانشمندان سال‌ها درباره شرایط و مواردی که باید برای شکل‌گیری و حفظ حیات فراهم باشند، تحقیق کرده‌اند. روی زمین این شرایط را یک مجموعه پیچیده از فرآیند‌های محیطی تامین می‌کنند که به آن زیست کره می‌گویند.

زیست کره شامل جو، پوسته زمین و آب‌ها می‌شود. در واقع، محیطی که موجودات زنده می‌توانند در آن زندگی و نمو کنند. براساس ضروریات زندگی چون آب و محدوده‌های دمایی برای بقای موجودات زنده و وضعیت مریخ، دانشمندان تا سال‌ها یافتن حیات بر سطح مریخ را نامحتمل می‌شمردند.

یکی از نکاتی که دانشمندان را به جستجوی حیات در مریخ علاقه‌مند کرده، شباهت‌های زیاد مریخ و زمین است.
قطب‌های یخی مریخ در میانه قرن 17 میلادی رصد شده بودند و بعد‌ها اواخر قرن 18 م. به وسیله ویلیام هرشل، بزرگ و کوچک شدن این قطب‌ها در زمستان و تابستان هر نیمکره مشاهده و اثبات شد.

در قرن نوزدهم، دانشمندان شباهت‌های مشخص دیگری میان مریخ و زمین یافتند. برای مثال، طول روز و شب روی مریخ بسیار به طول آن روی زمین نزدیک است؛ نزدیکی زاویه انحراف محور که باعث می‌شد مریخ مانند زمین تغییرات فصلی را البته در سالی دو برابر سال زمین تجربه کند.

آغاز تحلیل‌های طیف‌نگاری از جو مریخ در سال 1894 شکلی جدی به خود گرفت. در این حین، منجم امریکایی ویلیام والاس نشان داد در جو مریخ اثری از اکسیژن یا آب نیست.

عکس‌های گرفته شده از سوی کاوشگر مارینر4 در 1965 مریخی بایر، بدون رودها، اقیانوس یا هر نشانه‌ای از حیات را نمایاند. همچنین فاش کرد که سطح مملو از دهانه‌های برخوردی است و در عین حال هیچ صفحه تکتونیک یا فرسایشی به هر نحو در 4 میلیارد سال گذشته وجود نداشته و ندارد؛ البته این کاوشگر کشف کرد که این سیاره، میدانی مغناطیسی دارد که می‌تواند از سیاره در مقابل پرتو‌های مضر کیهانی محافظت کند (البته رصد‌هایی که اواخر 1990 از سوی نقشه‌بردار کروی مریخ صورت گرفته، این شک را به یقین بدل کرد که مریخ برخلاف زمین، میدان مغناطیسی قابل توجهی ندارد که به پرتو‌های مرگبار کیهانی اجازه رسیدن به سطح مریخ را می‌دهد.)

از دستاورد‌های دیگر این کاوشگر، محاسبه فشار جوی مریخ بود که بین 4 تا 7 هزارم بار است و این یعنی آب مایع در این فشار هرگز روی سطح مریخ وجود نخواهد داشت.

پس از مارینر 4 جستجوی حیات روی مریخ به جستجو برای اندامگان‌هایی در حد یک حیات باکتریایی و تک‌سلولی تغییر یافت؛ زیرا محیط بوضوح برای زندگی چندسلولی‌ها بسیار نامساعد است.

در ماموریت بعدی، اواسط دهه 80 کاوشگر‌های وایکینگ در آزمایش‌های خود به نکات مرموزی دست یافتند. افزایش مقدار دی‌اکسیدکربن در هوا توسط کاوشگر ثبت شد. این یافته البته کمکی به اثبات وجود حیات نکرد؛ زیرا دانشمندان معتقد بودند دی‌اکسید‌کربن می‌تواند توسط سوپراکسیدانت‌ها در خاک و بدون دخالت اندامگانی زنده صورت پذیرد.

در مارس 2004 ناسا اعلام کرد مریخ‌نورد فرصت، مدرکی یافته است که ثابت می‌کند مریخ در گذشته روی سطح خود آب مایع داشته است. این اعلان، امیدها را برای یافتن آثاری از حیات پیشین روی مریخ بالا برد.

در دسامبر 2006 ناسا تصاویری از نقشه‌بردار کروی مریخ را منتشر کرد که نشان می‌دهند آب گاهی روی مریخ جریان می‌یابد؛ البته این تصاویر آب در جریان را نشان نمی‌داد؛ بلکه یک تغییر را درون یک دهانه و ته‌نشین رسوب‌ها گزارش می‌کرد که قوی‌ترین سند بر این ادعاست که آب حتی در چند سال اخیر روی سطح مریخ جریان پیدا کرده است و شاید همین الان در جریان باشد.

برخی محققان درباره این که جریان آب تغییرات سطحی مریخ را که توسط مریخ‌گرد‌ها گرفته شده شکل داده است، بسیار مشکوکند. اینها مطرح می‌کنند که مواد دیگری چون ماسه یا غبار نیز می‌توانند جریان یافته و شکل‌های مشابهی ایجاد کنند.

هیچ کاوشگری پس از وایکینگ به طور مستقیم خاک مریخ را برای نشانه‌های حیات بررسی نکرده است.
ماموریت‌های اخیر ناسا حول این پرسش متمرکز شده‌اند که آیا زمانی روی سطح مریخ، دریاچه‌ها یا اقیانوس‌هایی از آب مایع وجود داشته است یا نه؟ این پرسشی است که 2 مریخ‌نورد روح و فرصت به آن پاسخ مثبت داده‌اند.

زندگی آن طور که ما می‌شناسیمش، به مواد شیمیایی متشکل از کربن و نیتروژن بستگی دارد و هرجا این مواد تجزیه شوند، متان و آمونیاک آزاد می‌شود؛ پس جستجوی حیات می‌تواند به جستجوی این مواد و مشتقات آن نیز تبدیل شود. در مارس 2004 مریخ‌گرد مارس اکسپرس گزارش کرد که در جو مریخ، متان یافت شده است.

این تاییدی بر یافته‌های قدیمی‌تر تلسکوپ فروسرخ انگلستان در هاوایی و رصدخانه دو پیکر جنوبی در شیلی به سال 2003 بود. از آنجا که متان نمی‌تواند بیشتر از چند صدسال در جو مریخ بماند، حضورش در جو مریخ به این معنی است که یا توسط نوعی فعالیت آتشفشانی ناشناخته یا فعالیت زمین‌شناختی یا نوعی حیات سخت‌زی مشابه نوع زمینی متان ایجاد می‌شود.

دیگران برای توضیح وجود متان، یک فرآیند به نام مارپیچی پیشنهاد می‌کنند که در آن ماده معدنی اولیوین در حضور آب مایع به سرپنتین (سنگ مار) تبدیل می‌شود و می‌تواند در جایی زیر سطح مریخ رخ دهد و وجود متان در جو مریخ را توضیح دهد.

کشف فرمالدئید، آمونیاک و سیلیکات، رد صحت این اکتشافات و دوباره یافته‌های تازه‌تر و بحث‌های جدید‌تر، نظر دادن در خصوص وجود یا عدم وجود حیات روی مریخ را بسیار مشکل می‌کند؛ ولی امید‌ها در جامعه علمی رو به افزایش است. نظریه وجود حیات روی مریخ، هر روز طرفداران بیشتری میان دانشمندان پیدا می‌کند.

در جلسه غیررسمی بررسی که زیر نظر کنفرانس آژانس فضایی اروپا در راستای ارائه یافته‌ها گزارش شده است 75 درصد از دانشمندان شرکت‌کننده اعتقاد دارند، زندگی زمانی روی مریخ وجود داشته است و 25 درصد معتقدند هنوز هم آنجا حیات وجود دارد.

مریخ همواره به عنوان سوژه‌ای جذاب ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده است. با وجود بررسی‌ها و تحقیقات مستمر موضوع حیات گاهی به دلیل یک کشف ناگهانی یا نظریه جدید به بحث داغ مطبوعات و محافل عمومی تبدیل می‌شود.

مطالعه روی یک شهاب‌سنگ مریخی به نام 84001 E.L.H ‌در سال‌های اخیر این احتمال را که ساختار‌های درون آن درواقع فسیل‌های میکروبی باشند، بررسی می‌کند. دانشمندان دیگری این ساختار‌های عجیب را نتیجه نوعی فرآیند صرفا شیمیایی می‌دانند. هر دوی این نظریات در میان جامعه دانشمندان بسیار بحث‌برانگیزند. ادعا‌هایی هست که شهاب‌سنگ‌های مریخی دیگری چون نخلا نیز مدارکی دال بر وجود حیات مریخی را دربر می‌گیرند؛ ولی تاکنون مدرک مستدلی ارائه نشده است.

ماموریت ققنوس شاید به برخی پرسش‌ها، پاسخ نهایی بدهد. ماموریت ققنوس در ماه می 2008 در یک منطقه قطبی در مریخ، تله‌روباتی را فرود می‌آورد. 2 هدف مهم این ماموریت؛ یکی گشتن به دنبال محل‌های قابل سکونت در پوسته مریخ، جایی که برای میکروب‌ها احتمال حیات دارند و دومی یافتن رد‌های تاریخی است از وجود آب در مریخ.

مریخ‌نشین یک بازوی روبوتیک 5/2 متری خواهد داشت که می‌تواند تا عمق نیم متری پوسته، شیار بزند. این بازو به یک دوربین بازویی مجهز است که مواد در حوزه دید را حین انتقال به مریخ‌نشین شناسایی می‌کند که از برتری‌های این ماشین نسبت به وایکینگ‌هاست.

این ابزار یک اسپکترومتر (طیف‌سنج)‌ با توانایی ردیابی ریزارگانیسم‌هایی تا 10ppb را دارد.

شاید در یک نگاه این همه ریزبینی‌ها و جدال‌های بی‌پایان بر سر جزییاتی که در سیاره سرخ‌رنگ همسایه می‌گذرد و این همه هزینه به نظر اتلاف وقت و پول در پی اوهام عده‌ای منجم و محقق به نظر بیاید که در بهترین حالت به کشف نوعی باکتری سخت‌زی در لایه‌های زیرین خاک مریخ ختم شود؛ ولی با نگاهی دقیق می‌شود به هدف نهایی این تحقیقات پی برد: افزایش امید و شانس بقا تا زمانی فراسوی عمر زمین خاکی و وسعت دادن دید انسان به حیات خودش و دیگر موجودات در ابعاد کیهانی. به همین جمله فکر کنید: شاید! شاید ما تنها نباشیم...

هدیه باطنی‌