شکوه بناهای ایرانی‌ به روایت تلویزیون‌

این برنامه جدا از مباحثی چون اصول معماری ایرانی، حفظ و کرامت و احترام انسان به معماری، فن اجرای ساختمان، استفاده از مصالح بوم‌آورد ایدری، تبعیت از نیازهای ابعاد انسانی، مدل‌ها و... به بررسی سبک‌شناسی معماری ایران،‌ شیوه‌ پارسی (هخامنشیان)‌ سده ششم پیش از میلاد تا سده چهارم، شیوه پارتی (اشکانیان و ساسانیان)‌ سده چهارم تا صدر اسلام، شیوه خراسانی (صفاریان، طاهریان، غزنویان و...) از ابتدای قرن چهارم تا پایان قرن چهارم، شیوه‌ رازی (سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان)‌ قرن پنجم تا اول قرن هفتم، شیوه آذری (ایلخانیان و تیموریان)‌ از اول قرن هفتم تا اول قرن دهم، شیوه اصفهانی (صفویان، افشاریه، زندیه و قاجاریه)‌ از اول قرن دهم تا اواسط دوره قاجاریه، معماری معاصر (پهلوی، بعد از انقلاب اسلامی)‌ می‌پردازد و با به نمایش گذاشتن تصاویری دیدنی از این بناها بینندگان را به شگفتی وامی‌دارد.

از 6 شیوه معماری ایران 2 شیوه پارسی و پارتی مربوط به پیش از اسلام و 4 شیوه دیگر مربوط به دوره اسلامی را نیز مورد کنکاش قرار می‌‌دهد.

مستند معماری ایرانی برای بررسی و شناخت نگرش معماری ایرانی و به طور کلی معماری هر منطقه‌ای از جهان ابتدا به یک تقسیم‌بندی مناسب دست می‌زند. در درجه اول 2 عامل مکان و زمان نظر بینندگان برنامه را به خود جلب می‌کند (در چه مکانی و در چه زمانی).‌ این انتخاب را می‌توان کمی عجولانه تلقی کرد؛ چرا که 2 عامل ذکر شده را نمی‌توان به عنوان اساس تقسیم‌بندی به کار گرفت.

همان‌طوری که در این مستند تلویزیونی می‌بینیم، در سرزمینی که در یک زمان و در یک مکان شاهد تفاوت در شیوه معماری مسکن بوده‌ایم، نمی‌‌توان این 2 عامل را به عنوان تنها مولفه‌ها انتخاب کرد، پس ناگزیر به قرار دادن مولفه سومی در این معادله هستیم تا با بهره‌گیری از آن بتوانیم به یک تقسیم‌بندی ایده‌آل دست یابیم.

نشان دادن گونه‌شناسی  درونگرا و برونگرا با توجه به این موضوع در این برنامه صورت می‌گیرد.

لفظ درونگرا و برونگرا در چند کلمه به این صورت بیان می‌شود که در خلق طرح بنا و اجرای آن اولویت با فضای داخلی در نظر گرفته شده است یا فضای بیرونی (در به کار بردن عناصری نظیر تزئینات و عوامل بصری)‌.

در این برنامه نشان داده می‌شود که معماری ایرانی و اسلامی توجه به درونگرایی مسکن دارد. این انتخاب و گرایش در معماری ایرانی (اسلامی)‌ ریشه در اعتقادات ایرانیان (که اکثریت مسلمان هستند)‌ دارد. ایرانیان از نگاه معماری ایرانی خواستار فضایی آرام برای خانواده خود به دور از هیاهو و مزاحمت دیگران هستند. ما می‌توانیم با دقیق شدن به این مستند تلویزیونی دریابیم که می‌توانیم از درونگرایی برداشت‌های مختلفی داشته باشیم. این واژه پیش از آن که نوع نگرش در معماری باشد، آشکارکننده دیدگاه اخلاقی و عرفانی هر اقلیمی است.

 تودار بودن، گرایش به حالات درونی و پرهیز از نشان دادن آن حالات به صورت تظاهر، بعضی از این مفاهیم هستند. در معماری این واژه به معنای نپرداختن به ظاهر و در عوض کاربر درون است، تا آنجا که در کلیت معماری ایرانی خانه‌ها از نظر نمای بیرونی ساده و بی‌آلایش و در عوض در درون عظمت و شکوه چشم‌نوازی دارند.

مستند معماری ایرانی در هر قسمت تاکید دارد در تدوین فضای معماری ایرانی، شکل دادن و مجهز کردن محور اصلی‌  آمد و شدها و توقف‌هاست.

مستند معماری ایرانی تاکید دارد که گفت و شنود درباره پدیدار شدن برخی شکل‌های ویژه در معماری دوران صفویه مستلزم شناخت تاریخ کشور و تلاش‌های صفویان ده‌ها سال پیش از به حکومت رسیدن است. به همان اندازه، دگرگونی‌هایی که در پایتخت کشور درباره معماری و شهرسازی شکل گرفته است را باید در چارچوب مدنی ایران‌زمین و به اتکای شناخت ادب و فرهنگ ایران بررسی کرد.

بر این پایه است که این برنامه تلاش‌های معماران ایرانی را حمایت و تشویق می‌کند تا قدرشناسی از آن مورد تاکید قرار گیرد و حرکت ملی‌ای که در هر دوره‌ای معماران انجام داده‌اند، ادامه‌دهندگان این راه را دلگرم کند.

به هر حال، مستند معماری ایرانی برنامه‌ای لازم و گاه حیاتی است که تلاش می‌کند هر ایرانی را با تاریخ و نحوه معماری ایران آشنا کند و آدمی را به تفکر درباره آن وادارد. آن هم با ساختاری مستند و روایت‌گونه که لحظه‌ لحظه‌هایش با شیرینی همراه است و تماشاگر را از تماشا و پیگیری آن خسته نمی‌کند و هر لحظه بر دانسته‌های وی می‌افزاید. همان گونه که در این نوشته ذکر شد، می‌توان امید داشت که دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ و بویژه رشته معماری بخوبی بتوانند با دیدن این برنامه و پیگیری آن به درجات بالایی از ادراک در این زمینه دست یابند.

علیرضا آقابالایی‌